Árið 2008 fól Norræna ráðherranefndin NIKK að gera norrænana samanburðarannsókn á kynferði og völdum í stjórnmálum og atvinnulífi. Í verkefninu er þátttaka kvenna og karla greind og kortlögð í Danmörku, Finnlandi, á Íslandi, í Noregi og Svíþjóð og á sjálfstjórnasvæðunum Grænlandi, Færeyjum og Álandseyjum. Hver er svo niðurstaðan?

Það fyrsta sem kemur í ljós er að það er ekki lengur sjálfsagt að Norðurlöndin séu í fremstu röð hvað varðar jafnréttisþróun fulltrúa á þjóðþingunum. Ef horft er á þetta frá hnattrænu sjónarmiði má sjá að í land eins og Rúanda, sem nýlega átti í stríði, eru konur í meirihluta á þingi (56 prósent), sem þýðir að landið hefur þar tekið fram úr öllum Norrænu ríkjunum (ef litið er framhjá öllum öðrum atriðum). Og í fleiri löndum á syðri hluta jarðar (Suður-Afríka, Argentína, Costa Rica) eru um eða yfir 40 prósent þingmanna konur, þau nálgast því Norðurlöndin (Dahlerup 2009). Fyrri norræna samanburðarrannsóknin, „Likestilte demo¬kratier?" kom út fyrir tíu árum síðan. Þá var hlutfall kvenna á norrænum þingum milli 25 og 43 prósent og Norðurlönd voru það svæði í heiminum þar sem mest jafnrétti ríkti. Í dag eru konur milli 38 og 47 prósent fulltrúa á þingum Norðurlandanna, en nú er ekki lengur sjálfsagt að Norðurlöndin séu best í bekknum. Önnur lönd hafa slegist í hópinn og setja nú spurningamerki við norrænu sjálfsímyndina um að vera það svæði í heiminum þar sem mest jafnrétti ríkir.

Annað sem kom í ljós í rannsókninni er að jafnréttisvandmálin á Norðurlöndum hafa ekki verið leyst. Sveitarfélögin eru eitt dæmi. Minna kynjajafnvægi ríkir í sveitarstjórnum en á þjóðþingum í öllum norrænu ríkjunum. Hlutfall kvenna í sveitarstjórnum er á bilinu 27 prósent í Danmörku og 42 prósent í Svíþjóð. Myndin af höktandi jafnrétti verður greinilegri ef litið er á stjórnsýsluna í sveitarfélögunum. Þar er fjöldi karla mun meiri en kvenna. Milli 70 og 80 prósent oddvita í sveitarstjórnum eru karlar í Finnlandi, á Íslandi, í Noregi og Svíþjóð. Danmörk sker sig úr en þar varð fjöldi karla sem gegndu embætti borgarstjóra enn greinilegri eftir endurskipulagningu sveitarfélaganna árið 2006. Í dag eru nær engar konur (7 prósent) á þessu þrepi í dönskum sveitarstjórnum.

Í utanríkisþjónustunni, þar sem karlar eru enn í meirhluta, eiga sér stað áhugaverðar breytingar. Hlutfall kvensendiherra (fyrir utan sendiherra við alþjóðastofnanir) hefur aukist úr mjög lágu hlutfalli (milli 3 og 10 prósent um miðjan tíunda áratuginn) í Danmörku, Finnlandi, á Íslandi og í Noregi, í um það bil 15 prósent í Danmörku og á Íslandi og tæplega 30 prósent í Finnlandi og Noregi. Tölur frá Svíþjóð benda einnig í sömu átt: hlutfall kvenna sem sendiráðsritara og sendiherra við alþjóðlegar stofnanir hefur aukist úr 10 í rúmlega 30 prósent síðan um miðjan tíunda áratuginn. Ástandið í utanríkisþjónustunni gæti þess vegna verið að breytast. Í Finnlandi hafa konur verið í meirhluta á námskeiðum fyrir verðandi starfsmenn utanríkisþjónustunnar á þessari öld og í Noregi hefur kynjahlutfall verðandi starfsmanna verið tiltölulega jafnt undanfarin ár.

Það virðist þó enn vera að það séu afgerandi mörk milli áberandiembætta sem eru viðkvæm fyrir eftirliti, eins og til dæmis í landsstjórnarmálum, og embætta sem eru minna áberandi og þar sem ekki er eins mikið eftirlit með jafnréttismálum eða jafnvel ekkert.

Stjórnmálin hjálpa atvinnulífinu

Annað mikilvægt atriði, sem kemur varla á óvart, niðurstaða rannsóknarinnar er sú að karlmenn eru enn í meirihluta í stjórnunarstöðum í atvinnulífinu. Rannsóknin beindist að félögum skráðum á hlutafélagamarkað og í ríkiseigu og uppbyggingu stjórnkerfa þeirra en ekki voru kortlagðir aðrir hlutar atvinnulífs á Norðurlöndum. Vísindamennirnir báru einnig saman breytingar í gegnum tíðina, eins og unnt var. Og það hafa orðið framfarir, en jafnframt er munurinn milli landa mjög mikill.

Hlutfall kvenna í stjórnum skráðra félaga er á bilinu 7 til 36 prósent, miðað við 4-9 prósent í lok tíunda áratugarins. Í ríkisfyrirtækjum eru tölurnar hærri þar sem þau stjórnast af lagaákvæðum jafnréttislaganna um minnst 40 prósent af hvoru kyni skuli vera í stjórnum og stjórnunarstöðum. Í þeim eru konur á bilinu fjórðungur til helmingur stjórnarmanna, miðað við 20-30 prósent fyrir tíu árum síðan. Greinilegt er því að stjórnmálin stuðla að því að auka jafnrétti í atvinnulífinu.

Bestur árangur hefur náðst í Noregi, en með nýtingu kynjakvóta hækkaði hlutfall kvenna í stjórnum skráðra fyrirtækja í 36 prósent á fimm árum, miðað við níu prósent árið 2004. Næst bestur árangur hefur náðst í Svíþjóð, en þar hafa reglur um fyrirtækjastjórnun leitt til þess að hlutfall kvenna í stjórnum skráðra fyrirtækja jókst í 19 prósent árið 2008, úr fjórum prósentum í lok tíunda áratugarins.

En myndin er dekkri einnig í Noregi og Svíþjóð ef litið er á stjórnskipulag skráðra fyrirtækja. Fáar konur eru framkvæmdastjórar og í hópi stjórnenda. Niðurstaðan er, að jafnvel þó jafnréttisumræðan sé hafin í atvinnulífinu og hafi stundum verið áberandi í fjölmiðlum, og jafnvel þó ríkisfyrirtækin hafi vísað veginn, þá er enn langt þangað til við munum fyrir alvöru sjá árangur í einkareknum fyrirtækjum. Jafnréttisaðgerðir í atvinnulífinu snúast oft um að auka framboð kvenna sem sækjast eftir stjórnunarstöðum, norski ASA-kvótinn er þó undantekning. Eftir stendur að sjá, hvenær atvinnulífið fer að sækjast eftir kvenstjórnendum, eins og stjórnmálaflokkarnir gera í dag (Göransson 2009).

Hingað - en ekki lengra!

Góður árangur hefur náðst í jafnréttismálum í landsmálapólitík á Norðurlöndum, ef gengið er út frá því að 40-60 prósent hlutfall hvors kyns á þingi sé merki um kynjajafnvægi. Kynjajafnvægi hefur verið náð í ríkisstjórnum landanna á þennan hátt, rétt eins og jafnt hlutfall karla og kvenna í nefndum þjóðþinganna og flestum stjórnunarstöðum í þingunum. Konur eru leiðtogar stjórnmálaflokka í öllum ríkjunum, jafnvel nokkurra þeirra stærstu, og við höfum séð konur gegna ráðherraembættum sem hefð er fyrir því að karlar gegni, eins og embættum varnarmálaráðherra, fjármálaráðherra, atvinnumálaráðherra og utanríkisráðherra. Ríkisfyrirtæki og norsku ASA-fyrirtækin eru í framvarðasveit í baráttunni fyrir auknu jafnrétti í atvinnulífinu.

Jafnréttisvandamálið á þessum sviðum snýst um kerfislægan, en hárfínan, mismun. Konur og karlar gegna mismunandi störfum og stöðum. Algengt er að fleiri karlar en konur starfi á sviðum stjórmála sem lúta að varnar-, fjár- og atvinnumálum Hið andstæða á við um félagsleg mál eins og menningu, menntun og jafnrétti. Eitt dæmi má taka úr nefndum þinganna. Ef litið er á kynjaskiptingu í nefndum þar sem konur eru fleir en helmingur nefndarmannam, þá má sjá að félagsleg mál eins og menning og menntun eru nær alltaf kvennamál. Á hinn bóginn eru karlar í meirihluta þegar um er að ræða meira áberandi málefni eins og fjármála- og atvinnustefnu. Þar að auki eru konur í meirihluta í nefndum um málefni eins og vinnumarkað (Danmörk og Svíþjóð), umhverfismál (Finnland og Ísland), dómsmál (Noregur og Svíþjóð) og utanríkismál (Ísland og Noregur).
Erfiðara er að kortleggja lágrétta vinnuskiptingu kynjanna í atvinnulífinu. En bráðabirgðaniðurstöður gefa til kynna að hærra hlutfall kvenna sé í stjórnum fyrirtækja á sviði fjármála- og fyrirtækjaþjónustu og í heilbrigðisgeiranum. Fyrri rannsóknir sýna einnig að fleiri karlar en konur eru millistjórnendur í stöðum sem horft er til við leit að framkvæmdastjóraefnum (Göransson 2009).

Mikilvægt er að fjalla um þess háttar lárétta vinnuskiptingu. Margir vísindamenn telja, að líta megi á mikinn fjöldi kvenna í félagslegum embættum stjórnmálanna sem merki um óskir þeirra (Dahlerup 2009, Wägnerud 1999). Aðrir halda því fram að ekkert bendi til þess að konur skorti vilja til að takast á við metnaðarfyllstu embættin í nefndatignarröðinni (Holli-Saari 2009:41). Í umfangsmikilli evrópskri samanburðarrannsókn í 27 löndum, var enginn tölfræðilegur munur á forgangsröð karla og kvenna þegar valið stóð um nefnd. Þær nefndir sem eftirsóttastar voru, voru þær sömu hjá konum og körlum: alþjóðastjórnmál, efnhags- og fjármál.(Drew 2000:61). Þetta er dæmi um efni sem þarfnast aukinna rannsókna.

Hvað sem öðru líður verður að spyrja að því, hvort hægt sé að tala um kynjajafnvægi í málaflokkum þar sem konur eru alltaf nærri 40 prósent og karlar nærri 60 prósent mörkunum. Ætti ekki að leita eftir að minnsta kosti 50/50 hlutfalli kynjanna, áður en hægt er að tala um kynjajafnvægi? Og er jafnt hlutfall kynjanna nýja viðmiðið? Getum við hugsað okkur 70-80-90 prósent konur í æðstu stöðum, eins og alltaf hefur verið, án þess að það hafi vakið athygli?

Hvað eykur jafnrétti?

Ein af mikilvægustu niðurstöðum rannsóknarinnar er að samfélagsumræðan, umfjöllunin um jafnréttismál og þrýstingur frá kvennahreyfingunni er afgerandi fyrir jafnréttisþróunina. Niðurstöður rannsóknarinnar sýna að þau lög (tilmæli í Svíþjóð) sem hafa fyrirskipað kynjajafnvægi í opinberum nefndum og stjórnum frá því á seinnihluta níunda áratugarins hafa skilað árangri. Á sama hátt hefur þrýstingur frá samtökum kvenna og feminískir pistalhöfundar frá því á áttunda og níunda áratug síðustu aldar, meira og minna þvingað stjórnmálaflokkana til að endurskoða lýðræðið innan flokka og tilnefningarreglur.

Flokkarnir gegna lykilhlutverki í þróun hlutfalls fulltrúa í stjórnmálum, og það á ekki eingöngu við um hlutfall kvenna, heldur einnig kynþætti, aldursdreifingu o.fl., þar sem flokkarnir tilnefna þá aðila sem kjósendur geta kosið um og raða þeim í örugg og óörugg sæti á framboðslistum sínum.

Karlaklúbburinn ögrar

Miðju- og vinstriflokkarnir í öllum ríkjunum nema Finnlandi, hafa kynnt til sögunnar kynjakvóta í innra starfi flokkanna og á framboðslistum. (Í Danmörku tóku tveir flokkar upp kvótana, en hættu notkun þeirra fljótlega.) Samkeppnin milli flokka og áhrif jafnréttisumræðunnar hefur á sinn hátt þvingað allt pólitíska litrófið til að taka afstöðu til kynjahlutfalls fulltrúa þeirra.

Svipaður þrýstingur frá kvennahreyfingunni varðandi stjórnir í atvinnulífinu hefur ekki verið til staðar. Tillit til sjálfstæðis atvinnulífsins og virðing fyrir sjálfsákvörðunarrétti einstaklingsins hefur sett jafnréttisumræðunni skorður (Teigen 2009).

Í Svíþjóð er sú jafnréttisþróun sem sést hefur í einkafyrirtækjum, afleiðing þeirra reglna sem kynntar voru árið 2004, sem segja að fyrirtæki skuli leitast við að koma á kynjajafnvægi í stjórnum. Hingað til hefur árangurinn verið hóflegur. Niðurstöður úr stjórnarkjörum í fyrirtækjum síðastliðið vor, þar sem hlutfall kvenna í stjórnum skráðra fyrirtækja jókst í 22 prósent, urðu til þess að ráðherrann Christer Hallerby sagði: „Það er ótrúlega ögrandi fyrir stóra hópa í þjóðfélaginu þegar lítill karlaklúbbur, eins og kjörnefndir fyrirtækjanna, vill ekki taka neinn þátt í samfélagsumræðunni. Og hann hélt áfram: „Lögfestur kvóti er engu að síður alvarlegt inngrip í innri stjórnun frjálsra fyrirtækja og ætti að forðast það. Atvinnulífið á að leysa þetta mál sjálft, en ekki gengur að aðhafast ekkert, ef menn vilja halda stjórnmálum og stjónmálamönnum frá málinu."

Er kvóti lausnin?

Það hefur sýnt sig að ýmsar tegundir kvóta hafa hafa stuðlað að jafnari valddreifingu á skilvirkan hátt. En er það töfralausnin? Rannsóknir sýna á afgerandi hátt að svo er ekki. Mari Teigen sýnir fram á að norski ASA-kvótinn var settur á af þáverandi hægri stjórn við sérstakar aðstæður þegar spurningarmerki var sett við stefnu ríkisstjórnarinnar í jafnréttismálum. Þar gegndu skipulagsbreytingar í atvinnulífinu mikilvægu hlutverki. Þegar jafnréttisvandamál atvinnulífsins var í umræðunni og fáar góðar lausnir í augsýn, var auðvelt að halla sér að norsku kvótahefðinni.

Stjórnmálafræðilegar kvótarannsóknir sýna þar að auki að lögfestir kvótar eru bitlaust verkfæri sem ætti að umgangast með umhyggju og girða af með reglum til að hafa eftirlit með áhrifum aðgerðanna.

Eru jafnréttismál á Norðurlöndum þá í góðu lagi? Kyn og völd - verkefnið sýnir að það er mögulegt fyrir konur í norrænum þjóðfélögum að komast í æðstu stöður í dag, frekar þó í landsmálastjórnmálum en á öðrum sviðum. Í verkefninu voru önnur hlutföll ekki rannsökuð, svo sem hlutur kynþáttar, aldurs, fötlunar o.s. frv. Alþjóðlegt sjónarhorn ætti að verða upphafið að öðrum tegundum valdarannsókna.
Kirsti Niskanen er dósent í kynjafræðum og rannsóknastjóri hjá NIKK.

Eftir Kirsti Niskanen, NIKK

Heimildir

Skýrslur og greinar í Niskanen, Kirsti – Nyberg, Anita (red.), Kön och makt i Norden, Del I och Del II. Kaupmannahöfn: Norræna ráðherranefndin, TemaNord, þar á meðal Drude Dahlerup, ”Kvinder i nordisk politik – en stadig fremgangssaga?”, Anita Göransson, ”De valda och de smorda: eliter, kön och den nordiska moderniteten” og Mari Teigen, ”Kjønnskvotering i næringslivets styrer”.

Drew, Eileen 2000, ”Career Trajectories: Convergence or Divergence?”, í Vianello, Mino – Moore Gwen (eds), Gendering Elites. Economic and Political Leadership in 27 Industrialised Societies, Basingstoke: Macmillan
Hallerby, Christer 2009: “Karlaklúbbur skráðra félaga ögrar”.

Holli Anne-Maria – Saari, Milja 2009, Sukupuoli eduskunnan asiantuntijakuulemissa, Helsinki: TANE-julkaisuja (2009) 11

Wägnerud, Lena 1999, Kvinnorepresentation. Makt och möjligheter i Sveriges riksdag. Lundi: Studentlitteratur

Greinin birtist í NIKK magasin 3.2009 © NIKK