Uppi á vegg í íþróttahúsi í nágrannasveitarfélagi Reykjavíkur er tilkynning. Þar er íþróttafólki bent á, að húsið verði lokað laugardaginn 6. mars ef gengið verður til þjóðaratkvæðis þann dag. 

Þegar gestir íþróttahússins lesa tilkynninguna  eru 5 dagar til kosningadagsins þar sem kjósendur greiða atkvæði um örlög Icesave-laganna og enn veit enginn hvort af kosningunum verður í raun og veru.

Fátt er eins lýsandi fyrir ástandið á Íslandi þessa dagana og tilkynningin. Kannski verður kosið, en ef ekki verður kosið veit fólk ekki hvað kemur í staðinn.

Er hætt við þjóðaratkvæðagreiðsluna af því að nýir samningar hafa náðst við Breta og Hollendinga?

Er þjóðaratkvæðagreiðslu frestað á meðan kannað er til þrautar hvort slíkir samningar nást? Fengjust ekki betri samningar ef úrslit atkvæðagreiðslu lægju fyrir, þar sem stefnir í að meirihlutinn felli lögin?

Vilja Bretar ekki að Íslendingar greiði atkvæði um Icesave, eins og sögur herma, vegna þess að þar með hefur íslenska ríkisstjórnin sterkara samningsumboð frá þjóðinni? Ef svo er, þá er að minnsta kosti ástæða til að fagna að bresk yfirvöld og íslensk eru sammála um eitthvað, jafnvel þótt það sé að þjóðaratkvæðagreiðsla sé hið versta mál.

Íslenska ríkisstjórnin verður undarlega sett eftir þjóðaratkvæðagreiðslu, þar sem meirihluti kjósenda fellir lög, sem stjórnin hefur sjálf lagt mikla áherslu á að nái fram að ganga. Það er ekki að undra þótt tal um pólitíska kreppu verði sífellt háværara og yfirgnæfi jafnvel stundum tal um efnahagskreppuna sjálfa.

Eins og ávallt, þegar boðað er til kosninga, er fólki kleift að greiða atkvæði utan kjörstaðar í nokkrar vikur fyrir ákveðinn kjördag. Yfirleitt nýtir nokkur hópur kjósenda sér þetta, enda ekki allir sem eiga heimangengt á sjálfan kjördag.

Nú fer þetta fólk á kjörstað og veltir fyrir sér hvort atkvæði þess verði nokkurn tímann talin. Sumir kjósa utankjörstaðar þótt þeir kæmust á kjörstað 6. mars, af því að þeir vilja fá tækifæri til að greiða atkvæði sitt, hvernig sem allt fer. Þeir ætla ekki að láta hafa af sér atkvæðagreiðsluna, ef stjórnvöldum tekst að blása hana af fyrir 6. mars, eins og þau helst vilja.

Reynt að semja í London

Hvers vegna ætti að ganga til þjóðaratkvæðagreiðslu? Alþingi samþykkti lög um Icesave-skuldbindingarnar í lok síðasta árs, eftir að Bretar og Hollendingar höfðu hafnað fyrirvörum Íslendinga við þann samning þjóðanna sem lá fyrir síðasta haust. Þeir fyrirvarar voru efnahagslegir, þ.e. settar skorður við hversu mikið yrði greitt og á hvaða tíma, miðað við þær efnahagslegu forsendur sem yrðu á Íslandi hverju sinni.

Nýju lögin, sem voru Bretum og Hollendingum að skapi, voru lögð fyrir forseta Íslands, sem neitaði í ársbyrjun að skrifa undir þau og hafði sér til stuðnings lista með undirskriftum um fjórðungs atkvæðabærra manna. Þar með á þjóðin að taka ákvörðun um örlög laganna. Og þjóðin hefur þegar gert upp hug sinn, ef marka má skoðanakannanir.

Frá því að forsetinn neitaði að staðfesta lögin hefur verið rætt um nauðsyn þess að ná nýju samkomulagi við Breta og Hollendinga. Einhver skriður hefur komist á þau mál undanfarna daga. Bretar og Hollendingar svöruðu nýju tilboði Íslendinga með gagntilboði, sem í fyrstu var sagt að væri lokatilboð þeirra.

Íslendingar höfðu lagt áherslu á að eignir þrotabús Landsbankans rynnu til greiðslu Icesave-skuldbindinganna, en í gagntilboðinu var enn áhersla á ríkisábyrgð skuldbindinganna. Hins vegar var boðið upp á breytilega vexti, í stað þeirra 5,5% vaxta sem kveðið er á um í lögunum sem bíða þjóðaratkvæðis.

Þótt talað væri um lokatilboð kom annað á daginn þegar Íslendingar höfnuðu því, a.m.k. sótti íslenska samninganefndin fleiri fundi með Bretunum í London, að beiðni þeirra síðarnefndu. Þá voru Hollendingar fjarri góðu gamni, sem flestir telja stafa af falli stjórnarinnar þar í landi, frekar en því að þeir vilji ekki koma að samningaviðræðum, enda munu þeir fylgjast með úr fjarska. Íslendingar hafa lagt fram nýtt tilboð og segja það grundvallast á að Bretar og Hollendingar hagnist ekki á Icesave með háum vaxtakröfum.

Breyttur tónn í fjölmiðlum

Tónninn í erlendum fjölmiðlum í garð Íslendinga hefur breyst verulega á liðnum vikum. Synjun forseta Íslands varð til þess að margir fóru að velta fyrir sér, hvort Bretar og Hollendingar hefðu sýnt óbilgirni í málinu.

Föstudaginn 26. febrúar birti breska dagblaðið Financial Times afar harðorðan leiðara, þar sem bresk stjórnvöld voru sökuð um að ganga allt of hart fram og talað er um stórkostlegt klúður (e. grotesque mishandling) í því samhengi . Áherslan á ábyrgð Íslands beini athyglinni frá þeirri staðreynd, að evrópskar reglur um bankastarfsemi milli landa megni ekki að fást við bankahrun á stórum skala.

Margir tengja þennan leiðara Financial Times á föstudagskvöldið þeirri staðreynd, að breska samninganefndin óskaði eftir að setjast aftur niður til viðræðna daginn eftir. Nefndin óttist að höfnun Icesave samninga í þjóðaratkvæðagreiðslu kalli á keðjuverkun um alla Evrópu.

Ef lögð sé megináhersla á ábyrgð Íslands, og Ísland hafni þeirri ábyrgð, muni fjárfestar ekki lengur telja greiðslufall þjóða eins óhugsandi og áður, að mati Financial Times. Og reiði íslensks almennings, eins og leiðarahöfundurinn kallar það, geti leitt til þess að almenningur annars staðar hafni því að greiða skuldir, sem aðrir beri ábyrgð á.

Stjórn í gíslingu stjórnarandstöðu

Nú er sú undarlega staða uppi, að Íslendingar vilja kjósa um samning, sem í raun kemur ekki til álita að standi áfram. Bretar og Hollendingar hafa þegar gert Íslendingum tilboð um vægari greiðsluskilmála en fyrir lágu þegar lögin voru samþykkt. Er þá ekki ljóst, að allir hafna gamla samningnum, vitandi að þegar býðst betra?

Ekki allir. Að minnsta kosti segir fjármálaráðherrann að ef hann fari og kjósi, muni hann kjósa með lögunum. Hann, sem segir sjálfur að kosningarnar séu þegar orðnar úreltar af því að betra tilboð hefur borist, ætlar samt að kjósa með verri niðurstöðunni.

Erfitt er að skilja þá afstöðu, nema hann eigi svona erfitt með að slíta tilfinningatengsl við lögin, sem hann lagði ofuráherslu á að koma í gegnum þingið á sínum tíma. Líklegra er þó, að hann reikni alls ekki með að þurfa að greiða þetta atkvæði.

Fyrrverandi forsætisráðherra og síðar sendiherra í London, Þorsteinn Pálsson, telur það alls ekki styrkja stöðu Íslands, verði Icesave-lögin felld í þjóðaratkvæðagreiðslu. Hann lýsti því yfir 28. febrúar að réttast væri að hætta við atkvæðagreiðsluna og fella lögin einfaldlega úr gildi.

Nýtt samningstilboð til Breta og Hollendinga feli hvort eð er í sér að lögin séu marklaus, viðsemjendur hafi þegar boðið betri samning og stjórnarandstaðan á Íslandi hafi í raun fengið úrslitavald um nýjan samning, að kröfu Breta og Hollendinga, sem krefjast pólitískrar samstöðu á Íslandi, vitandi að stjórnin hefur ekki nægan styrk til að koma málinu fram á eigin spýtur. Pólitísk kreppa af þessu tagi opinberi veikleika, ekki styrkleika.

Enn bættist í hóp þeirra, sem gagnrýna Breta og Hollendinga, þegar kanadíski prófessorinn Henry Mintzberg ritaði grein í íslenskt dagblað 1. mars. Hann kallar Icesave kúgun og segir hræsni að gera íslenskan almenning ábyrgan fyrir tapi, þegar ljóst væri að hann hefði ekki fengið hlutdeild í arðinum ef vel hefði gengið. Í nafni frjálsra markaða, kapítalisma og alþjóðavæðingar ættu Íslendingar að segja nei við Icesave.

Bretar vilja sjálfsagt ekki að Íslendingar felli Icesave-lögin frá því í desember í þjóðaratkvæðagreiðslu, því þá gæti sú staða komið upp, sem leiðarahöfundur Financial Times varar við. Að almenningur víðar rísi upp gegn ríkisstjórnum, sem hafa dælt peningum í fallna banka. Íslenska ríkisstjórnin vill ekki atkvæðagreiðsluna, því hún veit að þar með er búið að fella helsta baráttumál hennar síðustu mánuði. Hvernig getur slík ríkisstjórn setið áfram við völd, jafnvel þótt hún vinni að nýjum og skárri samningum? Hún er í raun í gíslingu stjórnarandstöðunnar.

Íslenskur almenningur vill hins vegar enn fá að sýna hug sinn í verki og kjósa.

(Grein þessi er rituð 1. mars 2010 og tekur mið af stöðu mála þá. Lesendum er vísað á síðari umfjöllun fjölmiðla um þróun frá þeim tíma.)

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar