Evrópuumræðan skýtur öðru hvoru upp kollinum á Íslandi, þótt hún liggi í láginni þess á milli. Af stjórnmálaflokkunum hefur eingöngu Samfylkingin sett aðild að ESB á stefnuskrá sína, en flokkurinn setur málið engu að síður ekki á oddinn í málflutningi sínum þessi misserin. Tilefni til umræðu um Evrópumálin kom enda úr öðrum áttum nú í byrjun nýs árs. Annars vegar veltu sumir því fyrir sér hvort Davíð Oddsson utanríkisráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins hefði skipt um skoðun á Evrópusambandsaðild. Hins vegar hristi virtur hagfræðiprófessor upp í umræðunni með því að leggja til að EES-samningnum yrði sagt upp, án þess að Ísland gengi í ESB.

Stærra ESB og meira aðlaðandi?

Í ræðu á fundi Sjálfstæðisflokksins sagði Davíð að ESB hefði breytzt. „Við þessa miklu stækkun, ég tala nú ekki um ef og þegar að Tyrkland verður komið inn í Evrópusambandið, það verður allt annað Evrópusamband heldur en við erum að sjá í dag. Það verður ekki hægt að miðstýra því jafn smásmugulega þá eins og nú. Þannig að útvíkkun Evrópusambandsins gæti breytt því í Evrópusamband sem Íslendingar gætu hugsanlega talið sig eiga möguleika á að vera í.“ Í fréttum Ríkissjónvarpsins bætti Davíð því við að aðild Úkraínu gæti einnig breytt ýmsu; hin mikla miðstýring gæti ekki átt sér stað í svo stóru og fjölmennu ríkjasambandi og ESB gæti þá breytzt í það, sem hann teldi æskilegast; „raunverulega bara eitt markaðssvæði en ekki þessi ofstýringarárátta sem þar er á bæ.“

Ýmsir hafa velt fyrir sér hvort þessi ummæli þýði stefnubreytingu af hálfu Davíðs, sem í 13 ára forsætisráðherratíð ítrekaði oft að Ísland ætti ekki erindi í Evrópusambandið. Það er þó varla tilfellið. Davíð hefur aldrei útilokað aðild að ESB um alla framtíð; hann hefur meðal annars sagt að tækju Danmörk, Svíþjóð og Bretland upp evruna – en við þessi ríki á Ísland þriðjung af utanríkisviðskiptum sínum – yrðu Íslendingar að endurskoða afstöðu sína. Davíð kann að hafa viljað tala fallega um ESB fyrir þá mörgu flokksmenn sína, ekki sízt áhrifamenn í atvinnulífinu, sem eru hlynntir aðild, en það Evrópusamband, sem hann telur að gæti orðið meira aðlaðandi fyrir Ísland, er sjálfsagt enn nokkuð langt undan.

Fleira kemur þó hér til álita. Margir Íslendingar eru, eins og Davíð Oddsson, á móti „dýpra“ Evrópusambandi og vilja laustengdara bandalag með minni yfirþjóðlegum einkennum. Það er vinsæl kenning að eftir því sem ESB stækki hljóti að draga úr hinum yfirþjóðlegu einkennum. Saga stækkunar ESB sýnir þó að með hverri stækkun hefur samstarfið jafnframt dýpkað; samstarfið hefur orðið yfirþjóðlegra, meðal annars af hreinum praktískum ástæðum. Eftir því sem ríkin verða fleiri verður erfiðara að stjórna sambandinu ef allir hafa neitunarvald um alla hluti.

En sjávarútvegsstefnan?

Á það ber einnig að líta að til þessa hafa flestir litið svo á að hin sameiginlega – og hér um bil vitagagnslausa – sjávarútvegsstefna Evrópusambandsins væri stærsti þröskuldurinn í vegi fyrir aðild Íslands. Þótt ESB stækki til austurs þýðir það ekki endilega breytingar á sjávarútvegsstefnunni. Ríki á borð við Úkraínu og Tyrkland eiga lítilla hagsmuna að gæta í sjávarútvegi og eru ekki líkleg til að breyta miklu um stefnuna.

Raunar er það svo að skortur á nokkru frumkvæði eða merki frá ESB um möguleika á breytingum á sjávarútvegsstefnunni er tekinn að valda þreytu hjá ýmsum Íslendingum, sem hvað mest hafa beitt sér fyrir að opna dyr til ESB. Þar með talinn er Halldór Ásgrímsson forsætisráðherra. Í einni síðustu ræðu sinni sem utanríkisráðherra, sem hann hélt á Akureyri í september sl., skammaði hann Evrópusambandið fyrir að hafa „ekki einu sinni gefið í skyn að það sé tilbúið að sýna þann sveigjanleika sem er nauðsynlegur til þess að tryggja grundvallarhagsmuni fiskveiðiþjóðanna í norðanverðri Evrópu.“ Með þeim orðum gaf Halldór í skyn að hann væri nú búinn að gera nóg heima fyrir til að reyna að skapa skilyrði fyrir aðild Íslands að ESB – nú væri komið að ESB að gefa til kynna að taka megi tillit til hagsmuna Íslands.

Það er auðheyrt á mörgum stjórnmálamönnum í Svíþjóð, Danmörku og Finnlandi, að þeir vilja gjarnan að Ísland gangi í ESB. Þeir telja styrk að því, enda má telja líklegt að Ísland yrði fremur á þeirra bandi í atkvæðagreiðslum í ráðherraráðinu en að það styddi sjónarmið Suður-Evrópuríkja. En það er jafnvíst að vilji þessir stjórnmálamenn bæta við bandamanni í ráðherraráðinu verða þeir að beita sér fyrir breytingum á sjávarútvegsstefnu ESB eða undanþágu ríkja við NV-Atlantshaf frá henni.

Afstaða Íslendinga til sjávarútvegsstefnunnar byggist aðeins að litlu leyti á efnahagslegum forsendum. Skynsamleg rök hafa verið færð fyrir því að jafnvel með núverandi sjávarútvegsstefnu ESB myndi Ísland í raun ráða kvótaúthlutun, erlendir togarar kæmust ekki í neinum mæli inn í íslenzka efnahagslögsögu o.s.frv. Það skiptir hins vegar ekki meginmáli, heldur sú staðreynd að hið formlega ákvörðunarvald um stjórn Íslandsmiða yrði hjá ráðherraráðinu í Brussel. Í ljósi sögunnar – hlutverks sjávarútvegsins í að gera Íslendinga ríka, sjálfstæðisbaráttunnar og þorskastríðanna – myndu íslenzkir kjósendur seint sætta sig við slíkt fyrirkomulag – og þeir hefðu að sjálfsögðu síðasta orðið um ESB-aðild.

Það gæti auðvitað breytt ýmsu ef Noregur gengi í Evrópusambandið og færi að hafa áhrif á sjávarútvegsstefnuna eftir sínu höfði. Bæði gæti það orðið sjávarútvegsstefna, sem yrði Íslandi hagstæðari, og eins myndi samkeppnisstaða norsks sjávarútvegs gagnvart þeim íslenzka að líkindum batna til muna. Svipuð rök eru reyndar stundum notuð fyrir ESB-aðild Noregs; að ef Íslendingar fari inn á undan, þoli norskur sjávarútvegur ekki lengi að standa utan við.

Á að segja EES upp?

En sumir líta svo á að Ísland þurfi ekki á nánari tengingu við ESB að halda, heldur þvert á móti. Það vakti verulega athygli er Ragnar Árnason, hagfræðiprófessor við Háskóla Íslands, lagði til í blaðaviðtali að skoðaðir yrðu kostir þess og gallar að segja EES-samningnum upp. Rök Ragnars fyrir þessu eru einkum fern. Í fyrsta lagi að almennt hafi dregið úr tollum og viðskiptahindrunum í heiminum, eftir að EES-samningurinn var gerður, og því sé minni þörf á honum en þá. Í öðru lagi að þær efnahagsumbætur, sem samningurinn stuðlaði að, hafi verið festar í sessi og ekki verði aftur snúið með þær. Í þriðja lagi að margar af reglum ESB, sem Ísland verði að lögfesta, henti íslenzkum aðstæðum illa og geti valdið miklum kostnaði. Í fjórða lagi að aðild að EES-samningnum sé orðin of dýr vegna greiðslna í þróunarsjóð fyrir fátækari ríki ESB.

Þessi tillaga hlaut ekki sízt athygli vegna þess að segja má að þetta sé í fyrsta sinn eftir að hörðum deilum um samþykkt EES lauk snemma á tíunda áratugnum, sem nokkur maður með viti leggur til að samningnum verði sagt upp. Ekki einu sinni þau stjórnmálaöfl, sem harðast börðust gegn EES, þ.e. vinstrisósíalistar og bændaarmur Framsóknarflokksins, hafa lagt slíkt til. Enda hafa margir afgreitt hugmyndir Ragnars Árnasonar sem vitleysu. Davíð Oddsson utanríkisráðherra hefur þó sagt að þær megi skoða.

Ef betur er að gáð, er auðvitað talsverður sannleikur í því fólginn, að það getur verið afar óhentugt og kostnaðarsamt fyrir Ísland að þurfa að lögfesta alls konar reglur frá ESB, sem ekki henta íslenzkum aðstæðum. Spurningin er hvort er skárri lausn á vandamálinu; að segja upp EES eða að sækjast eftir aðild að ESB sjálfu og fá þannig pólitísk áhrif á reglurnar. Ef Ísland ætlar áfram að hafa aðgang að innri markaði ESB mun það auðvitað þurfa að hafa að stórum hluta sama regluverk og sambandið, hvort sem það heitir EES eða ekki.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar