Finnland, fetaði sig fram úr skugga stríðsáranna á fimmta áratugnum og gat ekki orðið þátttakandi í norræna bræðralaginu fyrr en aðeins á eftir hinum. Vegna þess að það þurfti að bera þátttökuna undir Moskvu fyrst, það varð alltaf að gæta þess að halda jafnvægi í utanríkisstefnunni. Mögulega er það arfleifð frá þeim tíma að umræðan um utanríkismálin er hlaðin duldum skilaboðum.

Ræðan sem vakti mesta athygli við hátíðahöldin var haldin af fyrrverandi forsætisráðherra jafnaðarmanna og forseta þingsins, Paavo Lipponen.

Hann spurði Norðmenn og Íslendinga um aðild að ESB

Lipponen hefur yfirgefið stjórnmálin og er á leiðinni í klúbb fyrrverandi ráðamanna. Í þeim hópi er fyrrverandi forseti Finnlands, Martti Ahtisaari mest áberandi. Lipponen, sem alla tíð hefur haft mikinn áhuga á utanríkismálum kynnti boðskap um bæði hlutverk Finnlands í Norðurlandasamstarfinu og hinna norrænu ríkjanna, einkum Noregs og Íslands í Evrópu.

„Ég vil beina spurningunni sérstaklega til Noregs og Íslands: Á hvaða hátt getum við tryggt sameiginlega hagsmuni landa okkar í þróun á samþættingu og samstarfi innan Evrópu? Við þörfnumst sameiginlegrar markvissar hugsunar. Af einskærri sveitamennsku tökum við ekki eftir því að ESB fer sínar eigin leiðir “ hélt Lipponen fram.

Með árás sinni lýsti hann eftir sameiginlegri norrænni stefnu í stað þess að löndin fari sitt í hverja áttina. En hann talaði fyrir daufum eyrum. Að minnsta kosti hefur ekki heyrst neitt bergmál.

Lipponen beindi máli sínu einnig til finnskra stjórnmálamanna. Hann lýsti eftir ósviknum áhuga á norrænu samstarfi, líka utan opinberra funda. Hann minnti á að áhugi á norrænum málefnum næði einnig til tungumálaþekkingu.

Áheyrendur svöruðu þessu með geispa. Á þingi Norðurlandaráðs í Reykjavík neyddist Lipponen til þess að leita með logandi ljósi að finnskum þingmönnum sem höfðu áhuga á því að taka þátt í þinginu. Áhugi Finnska þingsins, Riksdagen á norrænu samstarfi kom greinilega í ljós og birtist best í fjarveru allra þungavigtarmanna úr finnskum stjórnmálum. Í finnskum stjórnmálum er norræn málefni frekar ræktuð í hátíðarræðum en í raunveruleikanum.

Það hefur ennþá ekki heft Lipponen við uppáhalds iðju sína sem er að skapa framtíðarsýn í utanríkismálum. Hann ferðast víða, og síðast var hann í Kanada í byrjun nóvember þar sem hann predikaði um framtíð Evrópusambandsins. Sennilega hefðu orð hans haft meira vægi ef honum hefði tekist fyrir nokkrum árum að ná kjöri sem framkvæmdastjóri Evrópusambandsins. Nú er hann aðeins stjórnmálamaður frá litlu landi, sem óðum nálgast eftirlaunaaldurinn. Vissulega hefur hann góð sambönd en hann situr ekki lengur á meðal þeirra sem taka ákvarðanirnar við samningaborðið.

Eftirmaður hans sem formaður i flokki jafnaðarmanna, fjármálaráðherrann Eero Heinäluoma, beinir áhuga sínum fyrst og fremst að innanríkismálum og hefur litla sem enga reynslu af utanríkismálum. Hann hefur ekki látið mikið til sín taka í umræðunni um öryggis- og utanríkismál.

Þetta hefur í för með sér að utanríkisráðherrann Erkki Tuomioja hefur alla þræði í hendi sér hvað varðar áætlanir jafnaðarmanna. Hann hefur tilheyrt þeim hópi manna sem hafa ákveðnar skoðanir um spurningar sem varða utanríkismál, skoðanir sem oftar en ekki eru þvert á skoðanir Lipponenes. Á meðan hann gegndi embætti forsætisráðherra var hann afar fylgjandi aðlögunarstefnu og einráður. Tap hans fyrir Anneli Jäätteenmäki úr miðjuflokknum í síðustu þingkosningum var fyrst og fremst því að kenna að hann ræddi við George W. Bush upp á eigin spýtur um stuðning Finnlands við bandalag vinveittra þjóða, við innrásina í Írak, framtak sem Jäätteenmäki brást harkalega við.

Skömmu síðar neyddist Jäätteenmäki sjálf til þess að segja af sér stöðu sinni sem forsætisráðherra nánast af sömu sökum vegna þess að hún hafði misnotað leynilegar upplýsingar. Þetta var einn af undarlegustu atburðum í sögu Finnlands. Endalokin urðu þau að Matti Vanhanen varð forsætisráðherra, ákvörðun sem kom meira að segja honum sjálfum á óvart.

Misheppnuð árás Einingarflokksins

Þannig er staðan hjá ríkisstjórninni, öll reynsla hennar af utanríkismálum er hjá Erkki Tuomioja, utanríkisráðherra í bæði fráfarandi og núverandi ríkisstjórn. Hann er vinstri sinnaður jafnaðarmaður, sem að margra áliti hefur tilhneigingu til þess að vera í andstöðu. Hann reyndi án árangurs að vinna formannskosninguna gegn Lipponen, sem er fulltrúi hægri vængsins í flokknum..

Tuomioja, sem er bæði vel máli farinn og greindur, tilheyrir gamalli menningar- og stjórnmálafjölskyldu. Með þetta í farteskinu hellir hann sér oftast í umræður við liðsmenn Einingaflokksins en fyrir þá virka allar skoðanir hans og framkoma sem rauð dula.

Ein alvarlegasta og verst heppnaða árás Einingarflokksins var gerð í október. Tuomiojas hafði veitt viðtal í Finnlandi þar sem hann ræddi aðferðir við að kjósa fulltrúa á Evrópuþingið og hlutverk þingsins sem umsagnaraðili í mismunandi málaflokkum. Í kjölfarið mátti fljótlega heyra skörp mótmæli frá íhaldsmönnum í Brussel og þeir hótuðu að formennska Finnlands í Evrópusambandinu myndi ekki verða farsæl vegna ummæla Tuomiojas.

Innan skamms beindist athyglin að Alexander Stubb, þingmanni Einingarflokksins í Evrópusambandsþinginu. Fram hafði komið að það væri einmitt hann sem hefði komið viðtalinu á framfæri vítt og breitt í Brussel. Því beindist athyglin í Finnalandi ekki lengur að Tuomioja heldur Stubb, sem fékk holskeflu yfir sig. Algengustu viðbrögðin voru að líkja leka hans í Brussel við aðferðir sem sumir stjórnmálamenn fyrri tíma notuðu til þess að greina frá sovétfjandsamlegum ummælum í Moskvu. Viðbrögðin komu hinum unga og hingað til árangursríka Stubb áreiðanlega á óvart.

Þetta var vandi utanríkismála Finnlands í hnotskurn. Fyrri samskipti við Mosku og núverandi samskipti við Brussel í sömu andránni.

Öryggishalli– líðum við fyrir hann?

Umræðurnar um aðild Finnlands að NATO væru sennilega fjörugri en þær eru ef ríkistjórn Georg W. Bush aðhylltist aðra stefnu í utanríkismálum. Hugmyndin um að vera í bandalagi vinveittra þjóða heillar fáa aðra en þá sem eru dyggir stuðningsmenn Bandaríkjanna eða þá sem finnst NATO eins og hver annar alþjóðlegur félagsskapur sem við eigum að eiga aðild að.

Skoðanakannanir sýna að þjóðin er mótfallin aðild að NATO. En eftir fyrirspurn í október kom fram að meirihlutinn var tilbúinn til þess að fylgja leiðtogum sínum ef þeir, vegna sérstakra ástæðna, myndu ákveða að sækja um aðild að NATO. Ekkert hefur komið fram um hvaða aðstæður gæti verið að ræða.

Í umræðunum er enginn sem myndi beinlínis nefna Rússland sem ógnun. En það þarf ekki annað en að skoða uppbyggingu finnska hersins. Enn ríkir herskylda, sem ekki er til að dreifa í flestum öðrum Vestur-Evrópskum löndum. Landvarnarliðið nýtur mikillar virðingar og grundvöllurinn byggist á svæðisbundnum landvörnum og fjölmennum her – sem sagt allt önnur uppbygging en núna viðgengst í Svíþjóð. Þrátt fyrir það eru margir þeirrar skoðunar að við höfum enga þörf fyrir NATO, þar að auki myndi aðild aðeins kalla á óþarfa spennu meðfram hinum löngu landamærum Finnlands. Það sem áður var kallað hlutleysi, heitir nú sambandsfrelsi, greinilega eitthvað sem við höfum í blóðinu.

Nýja lykilorðið er „öryggishalli“ er hann til eða ekki? Þeir sem álíta að við líðum fyrir öryggishalla óska eftir stuðningi NATO eða sameiginlegum vörnum ESB. Þetta er leið sem auðvelt er að vinna málstað fyrir en enginn skilur hvaða afleiðingar það mun hafa í för með sér.

Afleiðingarnar eru að öryggismálaumræðurnar fyrir forsetakosningarnar eru frekar eins og samansafn hugmynda en praktískar tillögur. Það er umhugsunarvert að Tarja Halonen forseti, og utanríkisráðherrann Erkki Tuomioja eiga bæði rætur að rekja til friðarhreyfinga auk þess sem forsætisráðherrann Matti Vanhanen hefur venjulega aðhyllst íhaldssama stefnu í öllum málum. Halonen hefur sýnt alþjóðavæðingunni áhuga, en Vanhanen hefur þótt láta sér nægja að leita lausn við vandamálum þegar þau koma í ljós.

Á síðustu árum er það helst Lipponen sem hefur kynnt nýja framtíðarsýn og hugmyndir. Hann stóð að baki hugmyndinni um Norrænu víddina í ESB og hefur leitt styrka stefnu varðandi ESB. Frumkvæði Halonens og Tuomiojas snérist um að hafa stjórn á alþjóðavæðingunni með hinum svokölluðu „Helsinkiferlum“ hugmynd sem aldrei komst á flug. Nú er hugmyndaauðgi varðandi utanríkisstefnu frekar lítil meðal stjórnmálamanna í Finnlandi. Stjórnin dregur andann djúpt til þess að undirbúa sig undir átökin á næsta ári, formennskuna í Evrópusambandinu.

Martti Ahtisaari, fyrrverandi forseti, sem með fyrirtæki sínu, „Crises Management International“, leysir vandamál bæði hér og þar er ákveðin mótsögn við skortinn á frumkvæði. Fyrir ekki svo löngu síðan kom hann á friði í Aech í Indónesíu og nú síðast tókst hann á við áskorunina um að finna lausn fyrir Kosovo. Nú er svo komið að Finnar þurfa ekki að brjóta heilann um hvor Lipponen fái góða stöðu innan ESB heldur hvenær Ahtisaari hljóti til Friðarverðlaun Nóbels.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar