Svíar hafa nú í fyrsta sinn fagnað fánadegi sínum og þjóðhátíðardegi sem almennum helgidegi.

Það var gert í hæfilega sænskum anda og með ótal vangaveltum um eigin sjálfsmynd. Hvað er sænskt og hver er sjálfsmynd þjóðarinnar?

Kannski er svarið að finna í formlegri vörutalningu á því besta í Svíþjóð en margir lýstu henni sem „baráttunni um sjálfsmynd Svía“. Þar má tína til rithöfundana Selmu Lagerlöf, Astrid Lindgren o.fl., Dag Hammarskjöld, framkvæmdastjóra SÞ, heimsfræga tónlistarfólkið Jussi Björling og ABBA, skáldið Bellman, blómakonunginn Linné...

En hin hliðin á peningnum kom einnig til umræðu.

-Svíar eru orðnir of blauðir og skortir til að mynda drifkraft Kínverja, sagði Marcus Wallenberg forstjóri , sem taldi „að góð lífskjör í Svíþjóð væru ekki sjálfsagður hlutur“.

Breytt samsetning þjóðarinnar vakti menn til umhugsunar. Nú er rúm milljón manna eða 12% íbúa fædd í öðru landi miðað við örfá prósent fyrir áratug.

Fjölþætt - ekki sérsænsk

- Vörpum þeirri goðsögn sem tengist hugtakinu Svíþjóð fyrir róða. Sjálfsmynd okkar er fjölþætt en ekki sérsænsk, sagði Kerstin Vinterhed, blaðamaður á Dagens Nyheter.

Aðrir greinahöfundar kvörtuðu undan þeirri tælandi goðsögn sem ríkir djúpt í þjóðarsálinni: að það sem sænskt er „sé best í heimi“.

Nýjar tölfræðilegar upplýsingar frá Statistiska centralbyrån (SCB) færðu í kaf ýmsar goðsagnir – varðandi innflytjendur almennt, möguleika þeirra á vinnumarkaði og menntun. 60% rússneskra innflytjenda eru háskólamenntaðir en 20% Svía. Tyrkneskir innflytjendur reka mun frekar smáfyrirtæki en Svíar. Helmingur þeirra Finna sem fluttu til Svíþjóðar á sjötta og sjöunda áratugnum eru farnir heim.

Rétt eins og eftir pöntun til að auka borgurunum djörfung og dug birtist fyrir 6. júní amerísk könnun (Anholt-GMI í Seattle) á því sem talist gæti vörumerki 11 landa. Hún reyndist Svíum sérlega hliðholl.

Þar var Svíþjóð efst á blaði og lýst sem landi „sem nýtur aðdáunar um heim allan. Vörumerki þess er einstök blanda af öruggri og ábyrgri stjórn, heiðarlegu og traustu fólki, árangursríkum útflutningi menningar og afbragðsskilyrðum til fjárfestinga“.

Í Evrópumati, sem framkvæmdanefnd ESB lætur gera tvisvar á ári, segir að 91% Svía sé „afar stolt“ eða „reglulega stolt af því að vera Svíar“. Einungis 7% þeirra eða færri eru hreint ekki stoltir af þegnréttinum. Þekkt fólk sem tekið var viðtal við vitnaði allra góðfúslegast um að það væri stolt af sænsku þjóðerni sínu.

6. júní var fagnað með fánum og hátíðahaldi, en varla af þeirri ástríðu sem menn tengja við almennan þjóðhátíðardagsfagnað annarra þjóða. Innblástur var sóttur til Norðmanna sem jafnvel í Svíþjóð fagna 17. maí af mikilli viðhöfn. Norskur bæjarritari var boðinn til Jamtalands þar sem menningarlegt innlegg var ekki annað en leikrit um sænsk-norsku sambandsslitin 1905.

Framlag Norðmanna til hátíðahaldanna

Að Norðmenn skyldu blandast inn í sænsku hátíðahöldin var eðlilegt þar sem grannlöndin tvö héldu samtímis upp á friðsamleg sambandsslit öld áður.

Forseti sænska þingsins, Björn von Sydow, fór fyrir hátíðinni og stjórnaði ótal svæðanefndum sem áttu að skipuleggja hátíðahöldin víðsvegar um landið eftir því sem aðstæður leyfðu. Flest var vel þegið – leikfimi, úthlutun fána, tónlist og leikir. Með fylgdi sú skýring að hátíðahöld á þjóðhátíðardaginn væri „ferli“ sem þjóðin mótaði.

Aðrir þjóðhátíðardagsfagnaðir sem vitnað er til vegna táknræns gildis og Svíar hafa rennt til öfundaraugum eru 14. júlí Frakka og 4. júlí Bandaríkjamanna.

Í vetur ákvað þingið öldungis æsingalaust eftir áratugalangar umræður að sænski þjóðhátíðardagurinn yrði löghelgur dagur. Dagurinn hefur verið haldinn hátíðlegur síðan 1916 en þá var 6. júní lýstur almennur fánadagur. 1983 var dagurinn dubbaður upp í opinberan þjóðhátíðardag sem var þó enn venjulegur vinnudagur.

Stéttarfélög mótmæltu ákvörðuninni en þau töldu sig svikin um frídag þar sem 6. júní ber vissulega stundum upp á laugar- eða sunnudag, sem eru frídagar fyrir. Kirkjan hefði kosið að halda öðrum í hvítasunnu en honum var fórnað fyrir nýja frídaginn. Margir gagnrýna að „ákvörðunin hafi komið að ofan“. 6. júní verður ekki, eins og eðlilegast væri, rakinn til samkenndar þjóðar, friðarsamninga eða nokkurra sögulegra atburða sem almenningur minnist.

- Við höfum engum Bastilludegi að fagna, sagði einn leiðarahöfundurinn.

Hvers vegna og hverju fögnum við?

Þótt fyrsti þjóðhátíðardagurinn sem jafnframt er frídagur sé nú afstaðinn vita þó líklega fæstir hvers vegna og hverju þjóðin fagnaði.

-Nefnið þann Svía sem finnur persónulega til stolts vegna krýningar Gústafs Vasa 1523, stjórnarskrárinnar 1809 eða ríkistjórnarmyndunar 1974 en allt bar þetta upp á 6. júní, spyrja margir gagnrýnir greinahöfundar.

Því nær allt pressuliðið hefur gagnrýnt val á degi. Flestir telja að þar hefði Jónsmessan verið nær lagi, en samkvæmt hefð er hún stórhátíð í Svíþjóð.

Erfitt er að finna fjölmiðil sem styður hugmyndina af einlægni þótt flestir hafi, eins og skyldan bauð, greint frá hátíðahöldum á landsvísu sem og óteljandi staðbundnum hátíðarviðburðum.

Í Stokkhólmi lagði konungsfjölskyldan hins vegar heils hugar sitt af mörkum, meðal annars með þeirri nýbreytni að Viktoría krónprinsessa opnaði hliðin að hallargarðinum sem hafði í tilefni dagsins verið breytt í leikvöll.

Almennt var áherslan að mestu lögð á börn og yngri kynslóðina. Dægurlagatónlist og afþreying í léttum dúr var í öndvegi. Unga fólkið var augljóslega sá markhópur sem nýungarnar beindust að. Almennt er nefnilega talið að Svíinn noti aukafrídag eingöngu til að aka upp í sveit og koma sumarbústaðnum eða bátnum í lag fyrir sumarið.

Nýbakaðir Svíar tóku líka þátt í hátíðahöldunum og voru boðnir hátíðlega velkomnir í sitt nýja samfélag með fánum og hátíðarræðum. Innflytjendur, sem eru vanir hátíðahöldum á þjóðhátíðardegi þess heimalands sem þeir fluttu frá, virtust ekki hafa neinar áhyggjur af vali á degi. Í umræðum á þingi var þegar fyrir áratug litið á þjóðhátíðardaginn sem aðferð til að spyrna á móti mismunun og kynþáttaofstæki.

Að hve miklu leyti það rætist leiðir tíminn í ljós. Mótmælendur gegn lýðræði fóru um götur Stokkhólms. Meðfram þeim beið lögreglan búin undir óeirðir. Til þeirra kom þó ekki.

Konungsættinni ekki steypt af stóli

Tveir ólíkir flokkar lýðveldissinna létu til sín heyra með greinaskrifum fyrir hátíðahöldin. Þeir kröfðust þess að sú stjórnarskrárnefnd sem nú situr að störfum semdi jafnframt stjórnarskrá með lýðveldi í huga. Hvorugir vildu þó steypa núverandi konungi, Karli XVI Gústaf, af stóli. Hins vegar vildu þeir koma í veg fyrir að krónprinsessan yrði drottning.

Þeir vöktu þó litla athygli. Samtök lýðveldissinna, sem þingmenn ýmissa flokka eiga aðild að, fagnaði sínum eigin „þjóðhátíðardegi án konungs“ í Menningarhúsinu í Stokkhólmi. Það virtist þó fremur gert af skyldurækni þrátt fyrir slagorðin „Lýðveldi. Strax.“ og þá einna helst til heiðurs rithöfundinum Vilhelm Moberg sem skrifaði fyrir hálfri öld bókina „Þess vegna er ég lýðveldissinni“. Áform um að steypa konungsættinni af stóli eru ekki á döfinni.

Baráttan um sjálfsmynd Svía heldur áfram.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar