Á sama tíma og flest evrópsk lönd vinna hörðum höndum að því að minnka atvinnuleysi, þarf norska ríkisstjórnin að fást við vandamál sem fylgja því að atvinnuleysið er of lítið. Það er hætta á að henni takist ekki að uppfylla markmið sín varðandi opinbera geirann, einfaldlega af því að það er ekki hægt að fá nógu marga til starfa í opinberum leikskólum og í félagslega þjónustu við aldraða, nema það komi til enn meiri innflutningur erlends vinnuafls frá Svíþjóð, Finnlandi og Póllandi.

Það er orðið nánast jafnalgengt að fá þjónustu á sænsku eins og á norsku í veitingahúsum í Osló. Á stóru sjúkrahúsunum og hjá félagsþjónustu við aldraða eykst hlutfall erlends vinnuafls stöðugt og á vinnusvæðum þar sem stórar byggingaframkvæmdir eru, heyrist pólska töluð í síauknum mæli. Ef ekki hefði verið fyrir farandverkamenn frá Eystrasaltsríkjunum, hefði bændum vart tekist að koma einu einasta jarðarberi eða kartöflu í hús. Sú iðja er of erfið og illa launuð fyrir Norðmenn, sem ekki eru bændur, og hefur verið í nær áratug.

Eftir stækkun Evrópusambandsins (sem sjálfkrafa hafði í för með sér útvíkkun Samningsins um evrópska efnahagssvæðið, EES) hefur fleira starfsfólk komið til Noregs frá nýju ESB-ríkjunum en til nokkurs annars norræns ríkis. Helmingur allra „nýrra ESB-borgara“, sem kom til Norðurlanda í fyrra, hefur sótt um atvinnuleyfi í Noregi. Ástæðan er væntanlega sú að launin í landinu eru há auk þess sem auðvelt er að fá starf.

Líklega hefur straumur verkafólks frá Póllandi og Eystrasaltslöndunum verið ein fjölmargra ástæðna þess að enn gengur svona vel í norsku efnahagslífi. Það hefur stuðlað að því að halda laununum niðri og því hafa verðhækkanir verið litlar. Það hefur síðan orðið til þess að vextir hafa ekki stigið hraðar eða meir en í löndunum í kringum okkur, og gengi krónunnar hefur verið ásættanlegt fyrir norskar útflutningsgreinar.

Efnahagslegur vöxtur skapar þrýsting á vinnumarkaðinn

En hugsanlega er komið að þáttaskilum. Pólsk stjórnvöld auglýsa nú í enskum dagblöðum og fara þess á leit við verkafólk „sitt“ að það snúi heim. Búist er við því að hinn mikli efnahagslegi uppgangur í nýju ESB-ríkjunum hægi á straumi erlends vinnuafls til Noregs á næstu árum. Þessi þróun mun eiga sér stað á sama tíma og fleiri ný störf munu skapast í Noregi en menn höfðu reiknað með. Þegar ríkisstjórnin lagði fram endurskoðaða fjárhagsáætlun ríkissjóðs í byrjun maí, spáði hún meira en helmingsfjölgun starfa borið saman við tölurnar frá því hálfu ári áður. Atvinnuleysið er nú á milli 2,8% og 3,8% allt eftir því hvernig það er reiknað út. Það þýðir í raun að búið er að ná pólitíska takmarkinu um atvinnu fyrir alla, og gott betur.

Fyrir rauð-græna ríkisstjórn, sem að vanda heldur slagorðinu „full atvinna fyrir alla“ hátt á loft, ætti þessi staða að vera draumastaða, en það er hún ekki. Eitt er að „árangurinn“ hefur náðst of fljótt eftir kosningarnar. Það er erfitt fyrir rauð-græna að halda því fram að hann sé þeim að þakka. Annað og erfiðara er að „full atvinna“ gerir ríkisstjórninni erfiðara að uppfylla hitt meginstefnumál sitt sem er öflugari opinber geiri.

Rauð-grænir (Verkamannaflokkurinn, Sósíalíski vinstriflokkurinn og Miðjuflokkurinn) lofuðu allir fyrir kosningarnar að þeir myndu fyrir árið 2009 tryggja 10.000 starfsmenn til viðbótar í félagslega þjónustu fyrir aldraða í sveitarfélögunum. Að auki lofuðu flokkarnir að allar stöður á leikskólum yrðu mannaðar auk þess sem lögð yrði aukin áhersla á skólana (en almennur skilningur á því loforði er að fleiri kennarar yrðu ráðnir). Leikskólar, skólar og félagsleg þjónusta við aldraða er á könnu sveitarfélaganna og ríkisstjórn Jens Stoltenbergs hóf feril sinn á að færa marga milljarða norskra króna til sveitarfélaganna.

Hærri laun fækka opinberum starfsmönnum

En hvað gerist þegar sveitarfélögin fá tækifæri til að ráða fleiri á sama tíma og það er ekki nægt framboð af starfsfólki? Jú, sveitarfélögin neyðast til að keppa við ríkið og einkageirann um starfsfólk. Algengasta aðferðin við að keppa um starfsfólk er að hækka laun. Og þar sem laun opinberra starfsmanna hækka hratt, eru ekki til peningar til að ráða fleiri. Það var það sem gerðist síðast þegar þensla var á atvinnumarkaði. Ríkisstjórnin lofaði aukasporslum til sveitarfélaganna en viðbótarféð hvarf að mestu leyti í vasa opinberra starfsmanna.

Hafa ber í huga að þeir eru líka kjósendur og það er ekki algalið að opinberir starfsmenn njóti góðs af aukinni velmegun. Þeir ættu bara að vera fleiri, ef loforð rauð-grænu ríkisstjórnarflokkanna gengju eftir. Kristin Halvorsen fjármálaráðherra, sem jafnframt er leiðtogi Sósíalíska vinstriflokksins, lýsti því skýrt og greinilega yfir fyrir kosningarnar að hún myndi hætta í stjórnmálum ef hún næði ekki markmiðum flokksins um að leikskólarnir yrðu fullmannaðir fyrir árið 2008. Það markmið gerir ráð fyrir þúsundum starfsmanna til viðbótar við leikskólana.

Eins og atvinnuástandið er nú í Noregi, þar sem nánast ekkert atvinnuleysi er, fækkar þeim stöðugt sem hafa trú á því að Kristin nái þessu markmiði sínu. Að það eru jafnframt afskaplega fáir sem trúa því að hún muni gera alvöru úr hótun sinni um að hætta í pólitík, er aukaatriði í þessu samhengi.

Ekki má hækka skatta

Ein af ástæðum þess að ríkisstjórninni tekst ekki að ráða nógu marga til hins opinbera, er að hún vill ekki gera það sem væri einna eðlilegast fyrir róttæka vinstristjórn. Hún gæti hækkað skattana, og dregið þannig úr þenslunni í einkageiranum. Það er reiknað með því að Norðmenn komi til með að flikka upp á hýbýli sín fyrir sem nemur um 40 milljarða norskra króna í ár. Séð frá sjónarhorni róttækra vinstrimanna hefði það ekkert skaðað þó að skattar hefðu verið hækkaðir svolítið, svo að færri ákvæðu að þeir hefðu ráð á því að endurnýja baðherbergi og eldhús.

En það vill rauð-græna ríkisstjórnin ekki. Hún gaf ekki bara sóknarloforð í kosningabaráttunni á síðasta ári. Hún gaf jafnframt varnarloforð:Flokksleiðtogarnir lofuðu að þeir myndu ekki auka skattana umfram það sem þeir voru árið 2004. Loforðið var gefið til að grafa undan hefðbundnum borgaralegum ásökunum um að sósíaldemókratar og vinstrisósíalistar hækki alltaf skatta.

Það getur vel verið að loforðið hafi stuðlað að því að þeir unnu kosningarnar, en það hefur líka gert þeim erfitt fyrir. Þar sem ekki er hægt að hækka skatta verulega, verða Kristin Halvorsen og aðrir leiðtogar vinstri-grænu ríkisstjórnarflokkana að grípa til sömu aðferða og röksemda og allar aðrar ríkisstjórnir hefðu gripið til, nefnilega þeirra að fá verði fleiri Norðmenn út í atvinnulífið.

Það er enginn smá metnaður í landi þar sem atvinnuþátttaka miðuð við fjölda íbúa er nálægt því að vera heimsmet. Það kemur fram í máli ríkisstjórnarinnar í nýjustu fjárhagsáætlununum að vinnuafl sem er á lausu sé „enn takmarkaðra en árið 2001“. Árið 2002 varð þenslan í norsku efnahagslífi til þess að vextir hækkuðu, norska krónan styrktist verulega auk þess sem fjöldi iðnfyrirtækja varð gjaldþrota.

Ný atvinnu- og velferðarstjórnsýslueining sett á stofn

Núverandi ríkisstjórn hefur í hendi sér tvær röksemdir - eða aðferðir – sem fyrri ríkisstjórn réð ekki yfir. Hið fyrra er að aukið framboð leikskólaplássa hefur í för með sér að starfskröftum fjölgar. Því fleiri börn sem eru á leikskólum, þeim mun fleiri pabbar og mömmur geta verið á vinnumarkaðinum.

Hið síðara er að aldrei áður hefur meira verið í lagt til að fá fatlaða og þá sem hafa verið í hlutastörfum til að auka þátttöku sína á vinnumarkaðinum. Í félagsþjónustu við aldraða eru margir, einkum konur, sem vinna hlutastarf nauðugir viljugir. Á öðrum sviðum atvinnulífsins hefur verið unnið að auka árangur og skilvirkni sem hefur ýtt fjölda manns út.

Nú er ætlunin að mæta þessari þróun með nýrri „atvinnu- og velferðarstjórnsýslueiningu“ sem ber að samhæfa alla opinbera starfsemi til að fá fólk aftur í atvinnulífið. Það hefur áður gerst að eitt opinbera hjálpartækið hefur dregið úr og jafnvel eyðilagt önnur opinber hjálpartæki. Það hefur til dæmis verið erfitt að aðlaga fólk smám saman atvinnulífinu, af því að „smá“ atvinnutekjur verða til þess að menn tapa „miklum“ opinberum styrkjum. Nú á að minnsta kosti að koma í veg fyrir að þeim sem reyna að komast út á vinnumarkaðinn verði refsað fyrir það fjárhagslega.

Það er ekki margir sem hafa trú á að þetta takist, en það getur vel verið að það heppnist. Noregur getur sett nýtt heimsmet í atvinnuþátttöku og náð markmiðunum um nægt framboð af leikskólaplássum auk 10.000 nýrra starfsmanna í félagsþjónustu aldraðra. Að minnsta kosti ef áfram berst hjálp frá nálægum og fjarlægari nágrannalöndum.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar