Miklar umræður hafa farið fram á Íslandi, rétt eins og í hinum norrænu ríkjunum, um völd kvenna í atvinnulífinu og hlut þeirra í stjórnun stærstu fyrirtækjanna. Flestir, sem taka þátt í þessum umræðum, virðast sammála um að það sé allsendis óviðunandi hversu fáar konur stýra stórum fyrirtækjum á Íslandi. Engu að síður gengur hægt – sumir segja ótrúlega hægt – að fjölga konum í æðstu stjórnunarstöðum í atvinnulífinu. Lykilspurningin í umræðunni er þessi: Mun viðskiptalífið sjálft sjá nauðsyn þess að nýta betur þann mannauð, sem í konum býr, eða verða stjórnmálamenn að setja lög, líkt og nú stefnir í bæði í Noregi og Svíþjóð, til að tryggja stöðu kvenna í atvinnulífinu?

Nýlega fjölgaði kvenkyns forstjórum íslenzkra stórfyrirtækja um heil 100% á einu bretti, þegar Ragnhildur Geirsdóttir, 33 ára verkfræðingur, var ráðin forstjóri FL Group, sem er m.a. móðurfélag millilandaflugfélagsins Icelandair. Fyrir var Rannveig Rist, forstjóri ÍSAL, verksmiðju kanadíska álrisans Alcan á Íslandi. Rannveig Rist er ennfremur eina konan, sem er stjórnarformaður í íslenzku stórfyrirtæki. Hún hefur í nokkur ár gegnt þeirri stöðu hjá Símanum.

Fáar konur við stjórnvölinn

Ef við höldum okkur við stærstu fyrirtækin, þau sem eru í forystu í viðskiptalífinu, er ekki óeðlilegt að miða við fyrirtækin 15, sem saman mynda ICEX 15, úrvalsvísitölu Kauphallar Íslands. Eftir að aðalfundalotu ICEX 15-fyrirtækjanna lauk í fyrravor kom í ljós að konum hafði fækkað í stjórnum fyrirtækjanna. Af 87 stjórnarsætum voru tvö, eða 2,3%, skipuð konum en 85, eða 97,7%, skipuð körlum. Þá hafði þetta hlutfall kvenna ekki verið lægra síðan árið 2000, en árið 2004 var það 5,3%.

Myndin er mjög svipuð þegar litið er á niðurstöður Nordic 500-könnunarinnar, sem birtar voru í desember síðastliðnum og náðu til 500 stærstu fyrirtækja á Norðurlöndum. Aðeins 14 íslenzk fyrirtæki náðu inn á listann. Hjá þeim, sem skráð voru í kauphöll, var hlutfall kvenna í stjórn tæplega 5%, en í Danmörku og Finnlandi var það tæplega 15%, um 19% í Svíþjóð og tæplega 25% í Noregi. Hafa verður í huga að ekki voru öll skráð fyrirtæki á Íslandi með á listanum. Þegar skoðuð eru þau 44 fyrirtæki, sem skráð voru í Kauphöll Íslands á sama tíma, kemur í ljós að hlutfall kvenna í stjórn þeirra var aðeins 3,4%.

Niðurstöður Nordic 500-könnunarinnar gáfu hins vegar til kynna að á Íslandi væri staða kvenna í framkvæmdastjórnum fyrirtækja talsvert betri. Um 15% framkvæmdastjórnarmanna í íslenzku fyrirtækjunum á listanum voru konur, svipað hlutfall og í Svíþjóð. Í norsku og finnsku fyrirtækjunum var þetta hlutfall í kringum 12% og í Danmörku um 6%.

Þeir, sem hafa túlkað niðurstöðurnar, eru ekki sammála um hvernig standi á þessu „háa“ hlutfalli kvenna í framkvæmdastjórn, miðað við fáar konur í stjórnum íslenzkra fyrirtækja. Það er freistandi að setja fram þá skýringu að við ráðningu stjórnenda sé fremur horft til reynslu, hæfni og menntunar. Þegar valið sé í stjórn fyrirtækis ráði hins vegar persónuleg tengsl; karlar velji veiðifélaga sína, klúbbfélaga, gamla skólabræður o.s.frv. Valgerður Sverrisdóttir, iðnaðar- og viðskiptaráðherra, orðaði þetta kurteislega er hún sagði að skýringin á þessu kynni að vera að fjármagnseigendur væru fyrst og fremst karlar. Þeir litu ekki út fyrir „sitt sterka en einsleita tengslanet“ við val á stjórnarmönnum.

Viðskiptaráðherrann beitir þrýstingi

Valgerður hefur tekið upp baráttu fyrir fjölgun kvenna í áhrifastöðum í íslenzkum fyrirtækjum. Hún vill þó ekki ganga eins langt og Ansgar Gabrielsen í Noregi og Mona Sahlin í Svíþjóð, að hóta fyrirtækjunum beinlínis lagasetningu ef þau ná ekki markmiðum um að jafna hlutföll kynjanna í stjórnunarstöðum. Í markmiðaskrá viðskipta- og iðnaðarráðuneytisins, sem Valgerður birti í fyrra, segist hún vilja huga að því hvort rétt sé að setja reglur um þátttöku kynjanna í stjórnum íslenskra fyrirtækja með það fyrir augum að fjölga þar konum. En aðferðir hennar síðan hafa fremur verið í anda Patriciu Hewitt, brezkrar starfssystur hennar, og byggzt á fortölum og hvatningu til fyrirtækjanna.

Þannig sendi Valgerður 80-90 stærstu fyrirtækjum landsins bréf í síðasta mánuði, þar sem hún hvatti til „uppbyggilegrar umræðu“ um stöðu kvenna í stjórnum þeirra. Í Morgunblaðinu sagði hún að um væri að ræða „vinsamleg tilmæli en alls ekki hótun um lagasetningu,“ enda væri ekki æskilegt að þurfa að setja lög til að auka hlut kvenna í stjórnum félaga. Ekkert vildi Valgerður segja um viðbrögð sín, ef tilmælin bæru ekki árangur.

Valgerður Sverrisdóttir hefur ennfremur skipað nefnd, sem á að ýta undir að konur veljist til forystu í íslenzku atvinnulífi. Í óformlegum samtölum við forystumenn fyrirtækja hefur nefndin, sem er undir forystu Þórs Sigfússonar, framkvæmdastjóra Verzlunarráðs Íslands, hvatt þá til að gefa fleiri konum tækifæri – og nýta jafnframt þau tækifæri, sem felist í því fyrir fyrirtækin að veita konum brautargengi.

Þeir, sem eru hlynntir þessum aðferðum, benda á að það séu eiginhagsmunir fyrirtækjanna að fjölga konum í áhrifastöðum. Þannig nýti þau menntun þeirra og hæfileika, sem annars fari forgörðum.

Það eru ekki aðeins stjórnvöld, sem þrýsta á atvinnulífið að fjölga konum í stjórnum. Grasrótarhópar kvenna hafa sprottið upp og boðið fram vel menntaðar konur með mikla reynslu til stjórnarstarfa í fyrirtækjum.

Árangurinn er að byrja að koma í ljós – en mjög, mjög hægt. Nú er aðalfundahrinan hjá skráðum félögum í Kauphöll Íslands u.þ.b. hálfnuð og ef litið er á stærstu fyrirtækin, hefur konum fjölgað í stjórn hjá þremur. Ein kona bættist í hópinn hjá Landsbankanum, ein hjá Samskipum og ein hjá Bakkavör Group.

Viðskiptaráðherrann beittur þrýstingi

Ýmsir, ekki sízt á vinstri væng stjórnmálanna, telja ekki nóg að gert. Borgarstjórinn í Reykjavík, Steinunn Valdís Óskarsdóttir, skrifaði í síðasta mánuði nokkuð harðorða blaðagrein, þar sem hún benti á að opinberi geirinn hefði staðið sig miklu betur en einkageirinn í að fjölga konum í áhrifastöðum. Borgarstjórinn getur bent á að í hópi æðstu stjórnenda Reykjavíkurborgar eru kynjahlutföllin jöfn. Steinunn Valdís sagði að nú þyrfti ríkisstjórnin að taka af skarið og svara því hvernig hún hygðist veita atvinnulífinu nægilegt aðhald í jafnréttismálum.

„Allar þær vel menntuðu og hæfu konur sem nú hafa lýst því yfir að þær sé tilbúnar að taka slík störf að sér eiga rétt á að fá svör,“ skrifaði borgarstjórinn. „Það er hægt að ná árangri í viðskiptalífinu líka, en til þess getur þurft meira en bænaskrár og hvatningarbréf.“

Sami tónn er í Þórunni Sveinbjarnardóttur, þingkonu Samfylkingarinnar, sem spurði Valgerði Sverrisdóttur á Alþingi hvort hún hygðist taka upp aðferðir norskra stjórnvalda til að fjölga konum í stjórnum. Henni féllu ekki svörin. „En hvað hyggst viðskiptaráðherra gera ef svo kemur í ljós að stjórnendur hafa í engu virt tilmæli hennar og jákvætt aðhald? Duga jákvæðar strokur og blíðuhót á framámenn í íslensku atvinnulífi? Mun það opna augu þeirra fyrir konunum í kringum þá?“ spyr Þórunn í grein, sem hún birtir á heimasíðu sinni.

Ef niðurstaðan, eftir aðalfundalotu ársins, er að enn verða konur í stjórnum íslenzkra fyrirtækja innan við 10%, er ljóst að þrýstingurinn á lagasetningu til að rétta hlut þeirra mun vaxa mjög.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar