Fréttir fjölmiðla og stjórnmálaumræða á Íslandi hafa síðustu vikur snúist mest um fjölmiðlana sjálfa - stjórn þeirra og rekstur. Siðareglur fjölmiðla, völd fjölmiðla, skyldur fjölmiðla, eigendur fjölmiðla, rekstrarform fjölmiðla, meiðyrðalöggjöf – hvort gul pressa eigi rétt á sér og hvort lítið þjóðfélag þoli gula pressu.

Framundan er setning laga á Alþingi um íslenska fjölmiðla, bæði einka- og ríkisrekna. Ágreiningur er um hvoru tveggja milli stjórnar og stjórnarandstöðu. Ofan á þetta bættist atburður á Vestfjörðum í síðustu viku, sem kom eins og sprengja inn í íslenska fjölmiðlaumræðu.

Pólitískar deilur í kjölfar forsíðufréttar

Karlmaður á sextugsaldri framdi sjálfsvíg á Ísafirði, sama dag og síðdegisblaðið DV, sló því upp á forsíðu að hann væri grunaður um kynferðisbrot. Umfjöllunin var eins gul og gul pressa er gulust. Fyrirsögnin var í stílnum ,Naken greve jager neger med öks, eins og norski Revíuhópurinn Tramteateret lét það heita á níunda áratugnum. Einhentur kennari sagður nauðga hét það í hinu íslenska DV.

Fólk var slegið yfir atburðinum. Ísland er lítið. Umræðan í framhaldinu varð eins og pólitísk revía eða reyfari með pólitísku ívafi. Stjórnmálamenn komu fyrstir og sterkastir inn á leiksviðið – og eru þar enn. Einn hefur þegar boðað frumvarp um lagabreytingu til að herða á skaðabóta- og meiðyrðalöggjöf. Þeir sem komast í kast við lögin eiga að finna verulega fyrir því fjárhagslega eins og það er orðað í frumvarpinu. Hjálmar Árnason, þingflokksformaður Framsóknarflokksins sagði að DV hefði framið morð. Björn Bjarnason Dómsmálaráðherra, Sjálfstæðisflokki, hefur lengi haft horn í síðu blaðsins, og allri fjölmiðlasamsteypunni sem DV tilheyrir. Ráðherra sagði á heimasíðu sinni, að áliti sínu á Baugsmiðlinum DV hefði hann lýst oft. Eftir sorgarfréttir af afleiðingum forsíðufréttar blaðsins, vildi hann spyrja hve lengi eigendur blaðsins ætluðu að láta DV veitast að varnarlausu fólki á sinn kostnað.

Og Dómsmálaráðherra hrósaði þingmanni Sjálfstæðisflokksins fyrir að hafa sýnt frumkvæði og lagt til lagabreytingar sem bæti réttarstöðu borganna gagnvart aðför að æru fólks og til að tryggja skaðabætur sem muni um fyrir þá sem dóma hljóti. Blaðamenn geti ekki vikist undan landslögum.

Baugsmiðlar – hugtak í stjórnmálum

Baugsmiðlar eru sérstakt hugtak í íslenskum stjórnmálum. Þeir eru fjölmiðlasamsteypa í einkaeign nýríkra íslenskra viðskiptajöfra. Þeir eru hluti af nýrri valdablokk sem gamalt íslenskt viðskiptaveldi og Sjálfstæðisflokkurinn hafa haft ímugust á síðustu árin. Nýja viðskiptaveldið sem kennt er við Baug á fleira en fjölmiðla. Það á líka stærstu fyrirtækin á matvörumarkaði, stóran hlut í banka, flugfélög og yfirleitt flest það sem hægt er að kaupa. Nýju viðskiptajöfrarnir eru ekki margir, en þeir eru öflugir og í útrás. Nýleg kaup þeirra á húsum, verslunum, bönkum og margvíslegum fyrirtækjum ekki síst í Danmörku eru mörgum kunn.

Erfið fæðing fjölmiðlalaga

Lög um eignarhald á fjölmiðlum eru einmitt í smíðum og hafa verið lengi og valdið ótrúlegum róti í stjórnmálaumræðu liðinna ára. Hugtakið Baugsmiðlar varð að daglegu máli einkum hægri manna í íslenskum stjórnmálum fyrir tveimur árum þegar farið var að undirbúa nýja fjölmiðlalöggjöf sem átti að tryggja frelsi og fjölbreytni fjölmiðla. Deilt var um aðgerðir tilgang og markmið með lagasetningunni sem boðuð var. Þá voru fjölmiðlar í einkaeign farnir að safnast á fáar hendur. Og fyrir tæpum tveimur árum varð Ólafur Ragnar Grímsson, forseti íslenska lýðveldisins beinn þáttakandi í fjölmiðladeilunni, þegar hann neitaði að staðfesta lög samþykkt af Alþingi á þeim forsendum að meirihluti þjóðarinnar styddi þau ekki. Það varð heitt sumar í íslenskum stjórnmálum. Alþingi var kallað saman í miðju sumarfríi til að afnema fjölmiðlalögin.

Áhrif eigenda á fjölmiðla

Mestum deilum og áhyggjum – þá eins og nú – valda áhrif auðjöfra á umfjöllun fjölmiðlana. Þar hafa einkum stjórnmálamenn úr Sjálfstæðisflokknum haft uppi stór orð um Baugsmiðlana sem þeir kalla. En allir helstu miðlar í einkaeign, ef frá er talið hið gamla blað Morgunblaðið, eru á hendi sömu aðila og heita 365 miðlar. Bak við þá standa ríkustu menn landsins. Og í miðri umfjöllun um ljóta andarungann þeirra, DV, sem sakað var um morð, gerðist þetta:

Er hægt að kaupa sig frá slæmum skrifum?

Frétt var sögð, reyndar í sjónvarpi eins af miðlum 365-fyrirtækisins, af því að Björgólfsfeðgar sem ekki tilheyra Baugsveldinu en eiga örlítinn hlut í fjölmiðlafyrirtækinu, en stóran hlut í bönkum og voldugum viðskiptafyrirtækjum vildu kaupa DV til að leggja það niður. Þeim líkaði ekki hvernig var fjallað um þá sjálfa í blaðinu. Stjórnmálamenn trúðu vart því sem þeir heyrðu, en þegar fjölmiðlafulltrúi feðganna staðfesti fréttina, sagði Halldór Ásgrímsson forsætisráðherra að slík afskipti væru ótæk og aldrei hefði stjórnmálamönnum dottið slíkt í hug. Og hafði þeim þó dottið ýmislegt í hug. Hvort tilraun feðganna til að þagga niður óþægilega umfjöllun um sjálfa sig, veldur því að drög að nýjum fjölmiðlalögum sem eru í vinnslu taka breytingum er ekki vitað á þessari stundu.

Deilt um Ríkisútvarpið

Pólitískur ágreiningur hefur verið um rekstur Ríkisútvarpsins árum saman. Lengst af náðu þær deilur inn í ríkisstjórnarflokkana, þar sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur lengi viljað breyta stofnuninni í hlutafélag en Framsóknarflokkurinn ekki. Eftir mikla fjölmiðlarevíu í vor, þar sem nýráðinn fréttastjóri útvarpsins hrökklaðist úr starfi á fyrsta degi, eftir hatrammar deilur og ásakanir um pólitíska ráðningu hans á vegum Framsóknarflokksins hefur deilurnar lægt. Báðir ríkisstjórnarflokkarnir eru nú sammála um að breyta stofnuninni í hlutafélag sem stefnt sé að verði í ríkiseigu til framtíðar.

Frumvarp um að breyta Ríkisútvarpinu í hlutafélag, sem menntamálaráðherra lagði fram fyrir jól verður rætt nú á fyrstu vikum þingsins, sem kom saman 17. janúar. Sömuleiðis er fram komið frumvarp um hlutafélög í eigu ríkisins. Hvoru tveggja er að norrænni fyrirmynd.

Íslenska Ríkisútvarpið var stofnað árið 1930. Sjónvarpssendingar hófust 1966 og árum saman var Ríkisútvarpið –sjónvarp eitt á markaðnum. Á fimmtudögum var sjónvarpsfrí. Og sjónvarpið sendi ekki heldur út í júlí. Íslendingar töldu sig menn að meiri að eiga þennan tíma til uppbyggilegri iðju en að horfa á sjónvarpið. Nú eru þeir orðnir sjónvarpsþjóð á mörgum rásum. Ríkissjónvarpið keppir meðal annars nýja fréttastöð NFS í eigu 365 miðla, sem hefur það markmið að sjónvarpa fréttum sextán tíma á sólarhring, að stórum hluta í beinni útsendingu. FOX-news á Íslandi.

Umhverfi fjölmiðla breytist

En magn tryggir ekki gæði, segja stjórnmálamennirnir nú og halda því jafnvel fram að þjóðin, með stuðningi ríkisins, þurfi sjálf að eiga fjölmiðil sem ekki lúti lögmálum markaðarins.

Innan Sjálfstæðisflokksins hefur lengi verið ríkjandi skoðun að fjölmiðlarekstur eigi ekki að vera á höndum ríkisins. Hinn ríkisstjórnarflokkurinn Framsókn hefur aftur á móti verið ákveðin í því að halda Ríkisútvarpinu áfram í þjóðareigu. Ríkisstjórnarflokkar fyrr og nú hafa legið undir ámæli fyrir að beita áhrifum sínum inn á ritstjórnir beggja fréttastofa Ríkisútvarpsins einkum með afskiptum af mannaráðningum. Útvarpsráð og skipulag stofnunarinnar hefur verið gagnrýnt af öllum, stjórnmálaöflum, þeim sem sakaðir eru um að misnota skipulagið í sína þágu og líka hinum sem telja sig ekki hafa haft þar völd eða áhrif.

Umhverfi íslenskra fjölmiðla breytist um þessar mundir, miklu hraðar en umhverfi stjórnmálanna. En stjórnmálamenn eru afar meðvitaðir um mikilvægi fjölmiðla – fyrir þá sjálfa – og það verður því spennandi að sjá hvert löggjöf vorsins 2006 leiðir íslenska fjölmiðla.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar