Her er bakteppet: Sosialistisk Venstreparti (SV), som er ett av to juniorpartier i regjeringen, gjorde et elendig lokalvalg i høst. De etterfølgende meningsmålinger varsler at partiet kan falle under sperregrensen på fire prosent ved stortingsvalget om to år. Det vil være ille nok for SV, men det vil antagelig også føre til at den rødgrønne blokken mister flertallet i parlamentet. Partileder Kristin Halvorsen tok umiddelbart konsekvensen av sitt fjerde valgnederlag på rad og varslet valgnatten at hun vil gå av på et ekstraordinært landsmøte tidlig neste år.
En statsråd og en stortingsrepresentant kjemper nå om å overta som partileder. Et hovedtema i de mange dueller dem i mellom er at SV igjen må bli oppfattet som relevant og viktig for velgerne, og at det gjelder aller mest i arbeidet for å begrense klimaendringene. Så er spørsmålet om denne jobben gjøres best fra innsiden eller utsiden av regjeringskontorene.
Offisielt mener alle SV-topper at partiet bør fortsette i regjering, men på bakrommene og i krokene diskuteres det om SV kanskje hadde stått seg bedre på å gå ut av regjering. Men da må det i så fall skje på den riktige måten: SV må gå ut i protest mot et ”umulig” og ”uansvarlig” Arbeiderparti. Det må ikke kunne fortelles historier om at de gamle radikalerne i SV feiget ut – at de ikke maktet å ta alle de ubehagelige og vanskelige avgjørelsene som hører med til det å ha makt.
Klimapolitikken er ikke bare viktig for SV. Mye tyder på at den også er perfekt rigget for et sluttoppgjør i regjeringen. For fire år siden vedtok nemlig et bredt stortingsflertall så ambisiøse målsetninger for kutt i klimagasser at svært mange i regjeringsapparatet og i Arbeiderpartiet mener det blir umulig å nå dem. Dersom SV nekter å gå med på en justering av målene, kan det føre til regjeringskrise, og da vil Kristin Halvorsen, eller den nyvalgte SV-lederen, kunne si at det var Arbeiderpartiet som ikke hadde vilje til å stå løpet ut i arbeidet med å redde klimaet.
Om det går slik, er det umulig å si noe fornuftig om i dag. Det er ikke en gang mulig å si sikkert at slaget i det hele tatt kommer. Stortingsmeldingen der Regjeringen skal fremme alle sine tiltak for å redusere klimautslippene er blitt utsatt mange ganger. Først het det at meldingen skulle komme i 2011, så ble det konkretisert til høsten, og nå er siste beskjed første halvår 2012.
Mønsteret er gjenkjennelig. Helt siden Kyoto-avtalen ble undertegnet – for 14 år siden – har norske politikere varslet velgerne om at våre internasjonale utslippsforpliktelser nå var blitt så ambisiøse at hver og en av oss kommer til å merke forandring. Så har de laget ulike meldinger og dokumenter for å konkretisere disse merkbare tiltakene, og de har uten unntak konkludert med at det må utredes enda litt til.
Etter at Stortingsflertallet i januar 2008 vedtok å kutte mellom 15 og 17 millioner tonn CO2-utslipp innen 2020, valgte Regjeringen å be alle statlige direktorater og fagetater om å lage en faglig gjennomgang av ulike tiltak med antatte kostnader og effekter. Da fagetatene offentliggjorde sine råd, viste det seg at noen av dem var så drastiske at de åpenbart ikke ville få velgernes støtte. Miljøvernminister Erik Solheim konkluderte med at det er veldig viktig å ”plukke den lavthengende frukten først”. Det betyr at han ville begynne med å gjennomføre de effektive tiltakene som det ville være største tilslutning til i befolkningen. Han ville likevel ikke gjøre det med en gang, han ville se alle tiltak i sammenheng. Dermed er ingenting blitt gjort.
Miljøvernministeren vil ganske sikkert reagere på denne historiefortellingen. Hans og statsminister Jens Stoltenbergs fortelling er at Norge står fremst i klimakampen. I global sammenheng er det åpenbart riktig. Ingen land i verden bruker mer penger på å bevare regnskog – spesielt i Brasil og Indonesia. Få land har forpliktet seg til å kjøpe flere klimakvoter enn Norge. Vi kommer til å overoppfylle løftene som ble gitt i Kyoto, ved at vi kjøper kvoter som bidrar til at utslippene av drivhusgasser blir redusert i de delene av verden der det er mest kostnadseffektivt å redusere dem.
Som om ikke dette er nok har Jens Stoltenberg og Norge hatt en viktig rolle i arbeidet med å lage et grønt klimafond – et globalt fond som skal finansiere klimatiltak i fattige land. I høst lanserte Norges statsminister det storstilte programmet Energy+ sammen med FNs generalsekretær. Dette er et opplegg for å få gitt strøm til de 1,3 milliarder menneskene som i dag ikke har elektrisitet der de bor. Tanken er at private interesser og det offentlige skal samarbeide om energieffektivisering og utvikling av ny fornybar energi.
Energy+ er i internasjonal sammenheng et betydelig initiativ, men det er blitt fullstendig borte i den norske debatten. På samme måte som skogsatsingen og klimafondet som oftest blir glemt.
Årsaken er enkel: Flertallet i Stortinget mener at det må være en sammenheng mellom det Norge gjør ut og det vi gjør hjemme. Vi får ikke troverdighet i den internasjonale kampen for klimatiltak, dersom vi fortsetter å la norske klimautslipp øke.
Det var denne tankegang som fikk tre av fire opposisjonspartier til å presse regjeringen til nasjonale utslippskutt. Det var først da statsminister Jens Stoltenberg forsto at det konservative opposisjonspartiet Høyre ville støtte SVs krav om kraftige nasjonale utslippskutt at han gikk med på å gjøre det til regjeringens politikk.
Noen påstår at Høyre nå angrer på sin klimapolitiske aktivisme. Vedtaket om massive CO2-kutt innen 2020 har nemlig fått den ene effekt at Norge sier nei til industripolitiske tiltak som kunne ha gitt arbeidsplasser og verdiskaping uten å ødelegge for klimaet. Det er et poeng Fremskrittspartiet utnytter for alt det er verdt. Frp ble ikke med på klimaforliket i 2008, og partiets representanter viser til stadighet til en halvveis forespørsel fra det multinasjonale selskapet Alcoa om å få bygge et aluminiumsverk i Nord-Norge – i nær tilknytning til Snøhvit-feltet som produserer gass. Det er ingen som tror at et nei fra Norge vil føre til at Alcoa lar være å bygge et nytt aluminiumsverk. CO2-utslippene kommer uansett – det er molbopolitikk å si nei til verdiskaping i Norge på grunn av klimaet.
Norge har allerede sett i praksis hvordan verdiskapingen går ut av landet på grunn av denne politikken. Vår store aluminiumsprodusent, Norsk Hydro, har bygget sitt nye verk i Quatar, der det ikke er fordyrende CO2-avgifter.
I tillegg kommer det at det meste av norsk industri fra 2013 vil være omfattet av EUs kvotesystem. Da vil det være ekstra dumt om Norge lager sin egen politikk for å hindre industriutvikling eller å redusere eksisterende industriutslipp. Resultatet kan bli at norske arbeidsplasser blir flyttet til andre europeiske land, selv om det ville ha vært mest kostnadseffektivt i forhold til klimaet å beholde dem her.
Konsekvensen av at det kan være vanskelig å begrense utslippene fra industri som kan flyttes mellom land er at det bør kuttes enda mer i de aktivitetene som ikke kan flyttes. Spesielt på det transportpolitiske området, og på boligsektoren, virker det fornuftig å ta kutt. Problemet er at det krever ekstremt kraftige tiltak dersom man skal få redusert utslippene med over 15 millioner tonn bare på denne sektoren.
De fleste politiske observatører tipper at Arbeiderpartiet og Høyre vil tvinge med seg de andre på noen triks som i praksis fører til at de ambisiøse nasjonale kutt-målsetningen blir justert ned. En metode, som har vært brukt før, er å regne inn skogens CO2-binding som et kutt i våre utslipp.
Tipsene om at Norge enda en gang vil lure seg unna hjemlige klimamål hviler imidlertid på den forutsetning at SV fortsatt av hele sitt hjerte ønsker å forbli i regjering. Det er en forutsetning ingen kan ta for gitt i Norge i førjulstiden 2011.
]]>Byrjum á hinu síðara: Hryðjuverkamaðurinn Anders Behring Breivik, sem margir Norðmenn vilja helst ekki nefna á nafn, var einn margra sambærilegra á netinu. Hann er mótfallinn innflytjendum, trúir á kenninguna um „Eurabia“ (hugtak sem ýmsir nota til lýsa því sem þeir kalla íslamvæðingu Evrópu) og hann vill hverfa aftur til tíma musterisriddaranna . En það er samt ekki hægt að aðgreina skrif og tjáningu hryðjuverkamannsins á netinu og ýmissa annarra sem hafa fengið birtar greinar sínar og skoðanir á prenti í stóru blöðunum eins og til dæmis Aftenposten. Það sem aðskildi hann var þörfin fyrir að nota ofbeldi og getan til að framkvæma ódæðið. Það er nokkuð sem maður sér ekki opinberlega.
Öryggislögreglan (PST) stendur því frammi fyrir erfiðu verki þegar hún mun reyna í framtíðinni að aðgreina hættulegu öfgamennina frá þeim sem ekki eru hættulegir og þegar hún á að aðgreina pólitísk ummæli sem teljast viðunandi frá þeim sem teljast hugsanlega glæpsamlega öfgafullar skoðanir. Eftir 22. júlí hefur PST fengið hærri fjárheimildir þannig að hægt er að efla viðbúnað og eftirlit með internetinu en það hefur ekki enn átt sér stað raunveruleg umræða um viðbúnað PST.
Á síðasta áratug síðustu aldar var nefnilega hert á reglum um eftirlit lögreglu. Nefnd undir stjórn hæstaréttardómarans Ketils Lund sýndi fram á að á tímum kalda stríðsins hafi verið haft eftirlit með ýmsum einungis vegna stjórnmálaskoðana þeirra. Það var ólöglegt á meðan á kalda stríðinu stóð en það var ekki fyrr en skýrsla Lund-nefndarinnar kom út að pólitísku eftirliti var endanlega hætt.
Nú krefjast margir pólitísks eftirlits að nýju. Þeir setja kröfuna ekki fram með þeim orðum en það er litið á það sem sjálfsagðan hlut að PST fylgist ekki einungis með því sem skrifað er á netinu heldur fylgist jafnframt með hver skrifi hvað og kanni hvort það sé einhver félagsskapur eða starfsemi sem stuðli að glæpsamlegu athæfi. Það getur PST tæpast gert kerfisbundið og í langan tíma án þess að grípa til skrásetningar. Heitið um aukið lýðræði er augljóslega í andstöðu við skylduna um að vera ekki barnalegur.
Mikil umræða hefur verið um það á síðustu mánuðum hvort hugmyndirnar um opnara samfélag og það að vera ekki barnalegur séu ósamrýmanlegar. Varðandi þessar vangaveltur er líka nauðsynlegt að hverfa tíu ár aftur í tímann. Þá lagði svokölluð málfrelsisnefnd fram greinargerð sína um að best sé að draga úr skaðsemi vafasamra og öfgafullra skoðana með því að draga þær fram í dagsljósið. Af þessari ástæðu er slegin sérstök skjaldborg um málfrelsi þeirra sem skrifa eða ræða um pólitík og samfélagsmál.
Borið hefur á andmælum gegn þessari skoðun eftir 22. júlí. Sífellt fleiri fræðimenn auk félagsins Miðstöð gegn kynþáttafordómum færa fyrir því rök að opinber umræða virki ekki eins og máfrelsisnefndin taldi. Reynslan sýni að öfgaskoðanir og skoðanir sem ali á andúð í garð innflytjenda geti eflst á internetinu af því að þar eigi umræður sér stað þar sem fólk með svipaðar skoðanir safnast saman. Á tímabili var það nánast dagskipun til allra frjálslyndra að þeir skyldu skrá sig á allra umræðuvefsíður hægriöfgamanna á netinu en það hefur ekki orðið til þess að umræðan hafi orðið opnari. Tilraun frjálslyndra til að andmæla hægriöfgamönnum hefur miklu frekar leitt til þess að netsíður hafa verið lagðar niður eða menn hafa hætt að nota þær.
Það hefur gefið tilefni til hefðbundinnar en ekki síður mikilvægrar umræðu - sem snýst um pólitískan rétttrúnað og ritskoðun skoðana. Ef einhver staðhæfing hefur fengið aukinn hljómgrunn eftir 22. júlí þá er það þessi: „Stoltenberg lofaði okkur enn opnara samfélagi en það er í raun orðið lokaðra“.
Hluti þessarar gagnrýni er tengd mati ríkisstjórnarinnar á því hvað hafi gerst, og hvað hafi ekki gerst hinn 22. júlí. Það hefur komið fram mikil gagnrýni á viðbúnað lögreglunnar og það leit lengi út fyrir að ríkisstjórnin ætlaði ekki að bregðast við þeirri gagnrýni fyrr en næsta sumar þegar reiknað er með að niðurstaða opinberrar rannsóknarnefndar liggi fyrir. Með haustinu hafa komið fram nokkur sjónarmið stjórnmálamanna sem láta sig málaflokkinn varða um það hvað hafi ekki virkað og líklega er réttast að líta á þá gagnrýni sem komið hefur fram á stefnu ríkisstjórnarinnar um opið samfélag sem hluta af hinni eiginlegu flokkspólitísku rökræðu.
Því er öðruvísi farið í þjóðfélagsumræðunni en þar segjast margir tjá sig öðruvísi en þeir gerðu fyrir 22. júlí. Unni Wikan mannfræðingur er ein þeirra sem segist veigra sér við því nú að taka þátt í umræðum um ýmsar hliðar múslímskrar menningar af því að hún óttast að vera gerð tortryggileg. Í raun eru allir sammála um að það ætti að vera nákvæmlega jafnauðvelt núna eins og fyrr í sumar að ræða vandamál sem snerta innflytjendur og samþættingu þeirra í norskt samfélag en í raun finnst mörgum að það geri svo miklar kröfur til þeirra um að líta á málið frá öllum hliðum að þeir velja frekar að draga sig út úr opinberri umræðu. Það er þó ómögulegt að giska á hversu margir hafa þann háttinn á.
Hvort hópurinn er stór eða lítill er erfitt að meta en eitt er víst að leiðtogar Framfaraflokksins geta tekið undir að þetta hefur verið þróunin. Í kosningabaráttunni fyrir sveitarstjórnarkosningarnar um miðjan september beindist kastljósið í miklum mæli að Framfaraflokknum og orðfari hans um málefni innflytjenda. Siv Jensen leiðtogi flokksins varaði fyrir ári við íslamsvæðingu í Noregi sem færi dult. Carl I. Hagen fyrrum formaður flokksins sagði fyrir nokkrum árum að „næstum allir hryðjuverkamenn [...] væru múslímar“. Í kosningabaráttunni voru þau tvö aftur og aftur beðin um að biðjast afsökunar á ummælum sínum því að þar væri alhæft auk þess sem þau ælu á tortryggni.
Siv Jensen og Carl I. Hagen báðust ekki afsökunar og fylgi flokksins fór úr næstum 18 prósentum niður fyrir 12 prósent. Erfitt er að segja til um hvort samhengi sé þarna á milli en leiðtogar Framfaraflokksins hafa þó dregið þá ályktun að fjölmiðlar landsins sem aðhyllist frjálslyndi hafi það á stefnuskrá sinni að gera út af við flokkinn og að það sé þrýstingur samfélagsumræðunni á pólitískan rétttrúnað.
Sú skoðun að opinberum umræðum sé stjórnað af frjálslyndum vinstri róttæklingum hefur verið mjög útbreidd meðal hægriöfgamanna á internetinu. Anders Behring Breivik skrifaði til dæmis að hann teldi að hópur rannsóknarblaðamanna væri vel til fallinn sem skotmörk hryðjuverka. Sú skoðun að til staðar sé skoðanaeinokun vinstri róttæklinga í blöðum og ljósvakamiðlum getur greinilega í sjálfu sér leitt til ofstækis. Hún leiðir að minnsta kosti til þess að erfitt er að stuðla að uppbyggilegri samfélagslegsumræðu.
]]>Áhugi stjórnmálamanna á samgönguumbótum í landinu og nýjum samgönguleiðum er gífurlegur. Sá stjórnmálamaður frá vesturhluta landsins sem færði rök gegn því að gera veg númer E39 (þjóðveginn í vestri) óháðan ferjum gæti gleymt öllu um endurkjör á Stórþingið í kosningunum 2013. Og þar sem Vestur-Noregur er svo stór og valdamikill hluti landsins er ekki ólíklegt að Stórþingið sjái fyrir því áður en mörg kjörtímabil eru liðin að hefðbundin byggðastefna í vesturhlutanum geti haldið áfram.
Ef tekið er með í reikninginn að viðhald á vegum og járnbrautarteinum hefur verið vanrækt áratugum saman þá er ljóst að allt sem menn velta fyrir sér og ráðgera af heildstæðum skandinavískum samgöngulausnum fellur algerlega í bakgrunninn. Það verður aldrei sami pólitíski þrýstingurinn á samgöngur út úr landinu eins og á bættar vega- og lestarsamgöngur innanlands á milli og innan fylkja og landshluta.
Það sem einna helst getur breytt þessu er vinnan sem fram fer við að fá háhraðalest. Áætlanirnar um hana voru upphaflega um lest innanlands. Þeir sem venjulega eru helstu talsmenn fyrir háhraðalest í Noregi eru þeir sem búa í suðvesturhluta landsins og sunnarlega í austurhluta landsins (Þelamörk). Fólk þar býr ekki við góðar lestarsamgöngur í dag og hefur séð möguleikana sem fælust í tengingu með nýrri háhraðalest fyrir atvinnu- og búsetuþróun.
Á síðustu árum hefur umhverfisáhugi orðið til þess að auka þrýstinginn verulega á að komið verði á háhraðalest – ef Framfaraflokkurinn er undanskilinn þá stendur allt Stórþingið heils hugar að baki könnun sem er í gangi og „miðar að því“ að byggja upp nýjar hraðar lestarsamgöngur í Noregi.
Helstu pólitísku rökin sem færð eru fyrir þessu eru að hraðlestir muni koma í stað flugferða milli stærstu bæjanna í Suður-Noregi, en þeir sem gera könnunina hugsa lengra. Þeir eru ekki síður uppteknir af lestartengingunni við Ósló (frá Kaupmannahöfn og Gautaborg) en frá Ósló (til Stafangurs, Björgvinjar og Þrándheims). Þeir vinna jafnframt með hugmyndina um að leggja lestarspor sem gæti jafnframt tekið við vöruflutningum. Það yrði erfitt að láta nýtt samgöngumannvirki fyrir farþegaflutninga eingöngu verða arðbært.
Könnunin á háhraðalest hefur veitt eldhugunum á Óslóar-svæðinu byr undir báða vængi en þeir hafa í mörg ár hvatt til þess að höfuðborg Noregs yrði tengd við höfuðborgina í Danmörku og Gautaborg og Skán að auki. Tilgangur COINCO North verkefnisins (sem að hluta er fjármagnað af Interreg-áætlun Evrópusambandsins) er að koma á skandinavískum „bæ“ með 8 milljónum íbúa. Það á að verða mögulegt fyrir árið 2025 að ferðast á milli Óslóar og Kaupmannahafnar í gegnum Gautaborg á tveimur tímum og 20 mínútum.
Hversu raunsæjar þessar áætlanir eru skal ósagt látið en það er óhætt að segja að þessar hugmyndir um framkvæmdir eru mun raunsærri en flestar samgönguhugmyndir norðar í landinu.
Fyrst ber að telja hugmynd sem ber nafnið Vegamót Skandinavíu. Helst er að finna áhuga á hugmyndinni meðal íbúa í Värmeland í Svíþjóð og Heiðmörk í Noregi sem vilja stuðla að framþróun svæðisins í kringum Kongsvinger og Karlstad. Þannig vonast menn til að ný samgönguleið geti stuðlað að því að vörur sem koma frá norðri og vestri í Noregi og flytja á til meginlands Evrópu eða til austurs fari ekki í gegnum Ósló heldur í gegnum Svíþjóð – annað hvort í gegnum Gautaborg eða til Gævle sem er fyrir norðan Stokkhólm. Varðandi fólkssamgöngur þá er helsta markmiðið að það verði auðveldara og fljótlegra að ferðast leiðina Ósló – Gardermoen – Kongsvinger – Karlstad.
Í Þrændalögum er rafvæðing Meråker-járnbrautarinnar drifkrafturinn að baki baráttunni fyrir bættum samgöngum milli Noregs og Svíþjóðar. Lestirnar sem fara norður fyrir frá Þrándheimi og inn yfir í átt að Storlien, Åre og Østersund í Svíþjóð ganga ennþá fyrir díselolíu. Verði þær endurnýjaðar og gerðar hraðskreiðari og umhverfisvænni þá telja íbúar Þrándheims að þeir muni fá samgöngur sem bæði muni gagnast farþega- og vöruflutningum.
Í Norður-Noregi eru það fyrst og fremst vöruflutningar sem ýta undir tvö raunsæjustu verkefnin sem stuðla eiga að samtengingu svæða. Norðurnorsku verkefnin aðgreina sig jafnframt frá þeim suðurnorsku að því leyti að hugmyndin snýst um tengingu þvert yfir meginlandið.
Það á ekki síst við um Narvík í Norður-Noregi sem hefur ákveðið að stefna að því að verða einn mikilvægasti hafnarbær Barentshafssvæðisins. Bærinn er hugsaður sem umskipunarhöfn þess sem kallast N.E.W – Norræna aust-vestur vöruflutningaleiðin. Þetta á að verða vöruflutningaleið milli austurstrandar Bandaríkjanna og Asíu. Umskipa á vörunum í Narvík og koma þeim í lest sem á að fara yfir Svíþjóð og Finnland til Rússlands þar sem járnbrautin greinist í tvennt – önnur fer suður fyrir til Kazakstan og áfram til Asíu. Hin járnbrautin á að fylgja lestarsporunum sem liggja austur yfir Síberiu til Vladivostok og þaðan til Japans og norðurhluta Kína.
Það liggur í augum uppi að það er undir ýmsu öðru komið en norskum stjórnmálamönnum hvort þetta verkefni verður að veruleika en það gæti kannski einmitt leitt til þess að Ofotjárnbrautin sem nær frá norska bænum Narvík til bæjarins Kiruna í Svíþjóð verði endurnýjuð mun fyrr en menn grunar í pólitísku umhverfinu í Ósló.
Utanríkispólitík og hagsmunir stórvelda munu jafnframt hafa áhrif á hvernig fer fyrir hugmyndunum um allra nyrsta samgönguverkefnið: Járnbraut frá Kirkjunesi til Múrmansk og áfram inn í Rússland. Hvorki vöruflutninga- né farþegaumferð gefur tilefni til slíkrar tengingar í dag en pólitískur áhugi er þó meiri en fyrir þessu verkefni en flestum öðrum. Þegar ríkisstjórnin lagði fram norðursvæðaáætlun sína fyrir nokkrum árum voru settar fram hugmyndir um að nota slíka járnbraut í risavöxnu þróunarverkefni fyrir Nordkalott-svæðið í norðri (sem nær yfir Noreg, Svíþjóð, Finnland og Norvestur-Rússland). Dofni aðeins yfir olíuævintýrinu og verði ástæða til bjartsýni í tengslum við vinnslu nýrra dýrmætra málma gæti þessi járnbrautatenging komist á tiltölulega fljótt.
Skilyrðið er að fjármunir sem nota á í slík verkefni verði ekki teknir af hefðbundnum samgönguverkefnum. Þrátt fyrir að aukinn kraftur hafi verið settur í málaflokkinn á undanförnum árum þá er hann ekki meiri en svo að alltaf verða einhver innlend vega- og járnbrautarverkefni sem skortir fjármögnun.
Eigi norskir stjórnmálamenn að geta tryggt verkefni sem binda Noreg saman við ESB þá verða þeir að gera ráðstafanir til að fjármagna þau og að tryggt verði að önnur lönd taki þátt í fjármögnuninni svo um munar. Hversu mikil sú viðbótarfjármögnun þarf að vera hefur enginn velt gaumgæfilega fyrir sér hingað til. Hugmyndirnar um nýjar samgöngutengingar þvert á lönd er komin of skammt á veg til þess.
Og eitt er víst: Það þarf verulegt átak – annað hvort að utan eða frá innlendum stjórnmálamönnum sem hugsa út fyrir hefðbundnar samgöngur – eigi þessar fjölmörgu hugmyndir að koma til framkvæmda.
]]>Nokkrir þeirra sem kvöldið áður höfðu sett norska fánann í stað forsíðumyndar sinnar á Facebook fylltust mikilli ónotatilfinningu. Þeir höfðu gert ráð fyrir að illvirkismaðurinn væri öfgasinnaður múslimi og vildu lýsa yfir tryggð sinni við norska þjóð.
Eftir því sem dagar liðu kom reyndar í ljós að það var ekki svo fráleitt að nota norska fánann sem sameiningartákn. Múslimir í Noregi gerðu það einnig. Í ljós kom að fjöldamorðinginn og hryðjuverkamaðurinn Anders Behring Breivik leysti úr læðingi meiri samstöðu en áður voru dæmi um, óháða þjóðernislegum og trúarlegum uppruna. Þetta birtist með táknrænustum hætti í einni fyrstu jarðarförinni þar sem kúrdískir foreldrar báðu prest og íslamskan trúarleiðtoga að sjá um athöfnina saman. Myndin af fólki af öllum trúarbrögðum sem var við útförina fór um allan heim – ásamt frásögn af því að ráðherrar fylgdu hverju fórnarlambi til grafar. Noregur er ekki stærri en svo að það var eðlilegt.
Talan sem var gefin upp eftir fyrstu nóttina reyndist aðeins of há. Allt í allt biðu 69 manns bana á Útey en átta manns fórust í sprengjuárásinni á stjórnarbyggingarnar. Til viðbótar særðust 90 manns – sumir sködduðust varanlega. Ráðherrarnir þekktu persónulega marga hinna særðu og líflátnu – bæði á stjórnarskrifstofunum og á Útey sem er námskeiða- og ráðstefnustaður ungmennasamtaka Verkamannaflokksins, AUF.
Að morðinginn skyldi velja Útey til verknaðarins sýndi hve vel hann var inni í norskum stjórnmálum. Hann vildi ná sér niðri á Verkamannaflokknum og hann vissi að Útey er uppeldisstöð fyrir leiðtoga sósíaldemókrata. Auk þess gengur stjórnmálaáhugi iðulega í arf. Ævinlega eru börn þekktra sósíaldemókrata í sumarbúðum AUF. Svo var einnig í ár: þingmenn, forystumenn fylkja og aðstoðarmenn ráðherra voru meðal aðstandenda.
Hvaðan kom hatrið á Verkamannaflokknum? Þetta var ein fyrsta spurningin sem vaknaði fyrstu dagana eftir að fyrsta áfallið gekk yfir. Þetta var líka spurning sem vísaði á alerfiðasta umræðuefnið. Getur hugsast að pólitískir andstæðingar Verkamannaflokksins hafi í raun og veru átt þátt í að styrkja hugmyndir morðingjans um norskt samfélag og pólitík? Anders Behring Breivik var félagi í Framfaraflokknum í allmörg ár og hann tók fyrir þó nokkrum árum þátt í umræðum á netsíðum ungliða í flokknum.
Maðurinn, sem fyrir lá að verða hryðjuverkamaður, sagði sig úr Framfaraflokknum er tímar liðu fram og það er almenn skoðun í Noregi að enginn flokkur geti axlað ábyrgð á öllum gerðum flokksmanna sinna. Samt sem áður er hugsanlegt að Anders Behring Breivik hafi rifjað upp trú sína á eigin hugmyndir við að heyra Siv Jensen formann Framfaraflokksins tala um laumu-íslamsvæðingu og við að lesa kjallaragreinar þingmanna í fremstu röð sem hafa hvatt til baráttu fyrir norskri menningu.
Aðeins fáum dögum eftir morðin lét þekktur norskur sjónvarpsmaður í ljós þessa skoðun í grein í spænska dagblaðinu El Pais. Þegar Norðmenn komust að því að hann hefði gefið í skyn að Siv Jensen væri meðsek varð hann samstundis að biðjast afsökunar. Það var almenn skoðun að stjórnmálamenn yrðu alltaf að fá að vera harðorðir án þess að þurfa að bera ábyrgð á því þó að einhver rangtúlkaði orðin og notaði þau sem ástæðu fyrir ofbeldisaðgerðum.
En það eru líka takmörk fyrir því hve afdráttarlaus orð má nota. Siv Jensen hefur sagt að henni finnist ekkert rangt við að tala um laumu-íslamsvæðingu í norsku samfélagi, en einn þingmanna hennar á stórþinginu hefur opinberlega harmað orð sem hann notaði í kjallaragrein þar sem hann hvatti til baráttu fyrir norskri menningu.
Enn erfiðara er að draga mörkin þegar ekki er lengur um að ræða ritstýrðar pólitískar umræður heldur óritstýrðar umræður á netinu. Þar blómstra hatursfullar athugasemdir fullar af kynþáttafordómum – oft og tíðum fylgja þeim fullyrðingar um að norskt þjóðfélag með sínu pólitískt rétta hugarfari leyfi ekki fólki að segja sannleikann um innflytjendur og hnignun norskrar menningar.
Anders Behring Breivik birti umfangsmikinn texta á netinu rétt áður en hann framdi sín voðaverk og þar kemur fram að hann hafi sótt mikinn innblástur frá hægriþjóðernissinnuðum bloggurum. Hugmyndir um að múslimir og forystumenn á Vesturlöndum hafi gert með sér leynilegan sáttmála um að láta múslimi yfirtaka Evrópu er viðhaldið af fólki víða um heim sem er með umræðu- og spjallsamband á netinu. Sem hryðjuverkamaður var Breivik einmana úlfur en sem þátttakandi í samfélagsumræðu var hann hluti af alþjóðlegu samfélagi.
Nokkrir netritstjórar hafa í vikunum sem liðnar eru frá atburðunum 22. júlí ákveðið að leyfa ekki lengur nafnlaus innlegg í athugasemdadálkum sínum – að öðru leyti hefur ekki svo mikið breyst á netinu. Hugmyndir skortir. Engum dettur í hug að hægt sé eða rétt að koma á ritskoðun. Margir hafa nefnt að „skynsamt“ – lesist hófsamt – fólk þurfi að verða virkara á netinu. Þegar það lesi öfgafull ummæli verði það að svara af fullri virðingu í stað þess að vísa höfundinum á bug sem fífli. Sums staðar hefur það verið gert en þá hefur athugasemdastrengurinn rofnað og öfgamennirnir flutt sig annað.
Öryggisþjónusta lögreglunnar (PST) er meðal þeirra sem fylgjast kerfisbundið með alls kyns netumræðum, en aldrei komu þeir auga á morðingjann. Yfirmaður PST sagði aðeins viku eftir ódáðaverkið að ekkert eftirlitssamfélag í heiminum hefði getað uppgötvað og komið í veg fyrir slíka árás. Margir hafa sett spurningarmerki við þá staðhæfingu. Anders Behring Breivik var félagi í skammbyssuklúbbi, hann keypti vopn með löglegum hætti, hann keypti allt sem hann þurfti í bílsprengjuna á heiðarlegan hátt og hann hélt fast fram öfgafullum sjónarmiðum á netinu.
Hversu vakandi samfélagið á að vera verður áreiðanlega eitt helsta umræðuefnið á næstu mánuðum. Sömuleiðis er umræðan um öryggi stjórnmálamanna þegar hafin. Mörg ár eru síðan þeir sem láta sig öryggismál í Ósló varða höfðu orð á því að loka ætti nokkrum götum svo að ekki yrði lengur hægt að aka bíl alla leið að skrifstofu forsætisráðherra, en ekkert hefur gerst. Í Noregi ríkir sú hugsjón að samfélagið eigi að vera opið. Stjórnmálamenn eigi ekki að fela sig innan múra og hindrana.
Þegar þetta er skrifað er verið að stofna sérstaka 22. júlí-nefnd sem á að skipuleggja viðamiklar umræður um allar þessar spurningar. Hún á líka að rannsaka hvort samfélagið hafi brugðist rétt við á þessu föstudagssíðdegi þegar hryðjuverkin voru framin.
Mikilvæg spurning verður eflaust hvort lögreglan hefði getað komist fljótar til Úteyjar. Þetta er fremur stór eyja og morðinginn gat valsað um í klukkutíma og 20 mínútur áður en lögreglunni tókst að stöðva hann. Vitni segja að hann hafi drepið allan tímann. Hefði lögreglan komið hálftíma fyrr hefði mörgu lífi verið forðað.
Yfirstjórn lögreglunnar svaraði slíkum spurningum fyrst í stað með því að þeir hefðu ekki getað gert neitt öðru vísi. Eftir því sem vikur líða hefur tónninn þó orðið auðmjúkari. Ef til vill hefði víst átt að nota þyrlu frekar en að aka í bíl, ef til vill hefði átt að þiggja bát að láni frá ferðalöngum á tjaldsvæði í stað þess að bíða eftir eigin lögreglubát?
Spurningarnar eru ekki bara margar, þær skipta einnig einkar miklu máli fyrir þá sem eftir lifa sem vilja vita hvort allt hafi verið gert til að hindra þessar hörmungar. Fyrstu vikurnar stóð ríkisstjórnin fast á því að ekki væri hægt að svarar slíkum spurningum fyrr en rannsóknum og nefndarstörfum væri lokið. En það verður ekki fyrr en á næsta ári og þjóðin hefur ekki þolinmæði til að bíða svo lengi.
Það kemur ef til vill í ljós strax í kosningabaráttunni sem hægt og rólega er farin af stað í Noregi. Enginn flokkur vill að sjálfsögðu nýta sér atburðina í pólitísku skyni en í opinni stjórnmálaumræðu verður stöðugt gefið í skyn að þessi eða hinn hefði getað gert betur – eða gefið í skyn að þeir notfæri sér hryðjuverkin pólitískt.
Það er tvennt sem hefur bein áhrif á hinar vanabundnu stjórnmálaumræður. Annað er að Jens Stoltenberg forsætisráherra og formaður Verkamannaflokksins var óvenju duglegur að takast á áfallið eftir hryðjuverkið. Þrátt fyrir að hann þekkti sjálfur marga hinna föllnu og fjölskyldur þeirra kom hann fram sem rólegur og tryggur leiðtogi allrar þjóðarinnar – hann fléttaði saman sorg og athafnasemi á þann hátt að hreif svo að segja alla Norðmenn.
Fyrstu pólitísku skoðanakannanir benda til að margir kjósendur telji nú rétt að kjósa Verkamannaflokkinn af því að Stoltenberg kom fram sem svo góður leiðtogi. En eflaust vilja sumir einnig kjósa Verkamannaflokkinn sem vott um samúð. Flokkurinn er í sárum. Þegar aðrir þjóðfélagsþegnar sneru aftur til daglegs lífs héldu þeir sem gegna háum sem lágum trúnaðarstöðum í flokknum áfram að fara í jarðarfarir. Í öllum fylkjum hafa helstu ungliðar flokksins annaðhvort látist eða þeir eru svo djúpt snortnir að það væri ofar mannlegum mætti að leggja út í hversdagslega kosningabaráttu.
Þannig er staðan og hvorki Verkamannaflokkurinn né hinir flokkarnir geta gert neitt við henni. Ef til vill verður mikið breytt þegar að sjálfum kosningunum kemur hinn 12. september, en núna – um miðjan ágúst – virðist það nánast óhugsandi. Til þess voru hörmungarnar of miklar.
]]>Síðan stefnan var mótuð hefur verið rennt stoðum undir þessar hugmyndir. Í fyrrasumar voru í fyrsta skipti reglulegar siglingar með málma frá Kína norður fyrir Rússland til Kirkenes í Noregi. Fyrr í vetur upplýsti yrði Statoil að það hefði fundið tiltölulega mikið af olíu og gasi í nýju olíuleitarsvæði sem liggur norðan við norðlægasta gasvinnslusvæðið sem er í notkun í dag - svæði sem kallast Snjóhvít. Það er mikil bjartsýni tengd jarðefnaeldsneyti í Norður-Noregi - sérstaklega af því að lausn 40 ára landamæradeilu Noregs og Rússlands hefur gert það mögulegt að leita að olíu og gasi á stórum svæðum þar sem ekki hefur verið leitað áður. Finni menn þar mikið af olíu og gasi gefur það tilefni til að ætla að hægt verði að leggja grunn að nýjum olíu- og gashöfuðstað í norðri og þá er kannski hægt að byggja upp mótvægi við rússnesku vinnslusvæðin.
Varðandi öryggismálapólitíkina hafa ekki orðið stórvægilegar breytingar á varnarmálastefnunni en ekki er hægt að halda öðru fram en að um stórt skref sé að ræða að Noregur eigi ekki lengur í neinum deilum um landsvæði við nágrannann í austri. Það hefur jafnframt mikla þýðingu að svo virðist sem alþjóðasamfélagið fallist á norska stjórnsýslu á og í kringum Svalbarða þrátt fyrir að enn sé um að ræða mikinn formlegan óútkljáðan ágreining. Fiskverndarsvæðið í kringum Svalbarða er ekki viðurkennt af öðrum en Finnlandi en öll lönd virða það.
Fátt er mikilvægara fyrir Noreg en óumdeildar reglur um Norðurskautið. Smáþjóð á alltaf á hættu að vera beitt þrýstingi af stórum nágrönnum þegar ekki eru fyrir hendi alþjóðlega viðurkenndar reglur. Þess vegna er vinnan sem fram fer í Norðurskautsráðinu mikilvæg fyrir Noreg. Það er vettvangur þar sem mögulegt er að skapa sameiginlegan skilning á mikilvægi þróun sameiginlegra reglna fyrir allt Norðurskautið og þar sem mögulegt er að byggja á sameiginlegri reynslu um þá þörf sem fyrir hendi er. Fyrsta bindandi samkomulagið sem gert er á vegum Norðurskautsráðsins var undirritað í vor og það er einkennandi að hann snýr að sameiginlegum björgunarmálum á svæðinu. Það eru hin raunverulegu og áþreifanlegu vandamál sem tekið er á fyrst.
Fyrir Noreg var þó ekki síður mikilvægt að Norðurskautsráðið ákvað að setja á stofn varanlega skrifstofu sem á að vera í Tromsø Nokkur ný stöðugildi í norðri hafa auðvitað þýðingu í sjálfu sér en mikilvægast er þó áhrifin og áhuginn sem skrifstofunni fylgja. Tromsø verður enn álitlegri kostur að heimsækja fyrir alla þá sem láta sig Norðuskautssvæðið varða.
Við stuðlum að því sjálf að vekja áhuga umheimsins á okkur og það er mikilvægt fyrir Noregi Þegar ríkisstjórnin mótaði norðurslóðastefnu sína gat hún engan veginn vitað hversu mikinn áhuga Bandaríkin og ESB ættu eftir að hafa á Norðurskautsráðinu. Hefði hún vitað það þá hefði það örugglega verið notað sem sérstök röksemd: Að Noregur myndi í gegnum Norðurskautspólitík sína fá aðgang að bæði Kína, Bandaríkjunum og ESB. Nú þegar Hillary Clinton utanríkisráðherra Bandaríkjanna hefur valið að koma sjálf á síðustu tvo ráðherrafundina í Norðurskautsráðinu hefur það ekki einungis í för með sér að norrænu utanríkisráðherrarnir fá einstakt tækifæri til að kynnast henni. Það hefur jafnframt í för með sér að hin geysistóra utanríkisstjórnsýsla Bandaríkjanna fær ábendingu um það hvaða málaflokk hún eigi að fást við. Bandaríkin verða sífellt uppteknari af Norðurskautinu.
Jonas Gahr Støre lýsir því sjálfur hvernig Norðurskautsráðið hefur þróast frá því að vera samtök sem mjög fáir létu sig varða til að verða ráð sem er að sligast undan því að fást við biðröð biðlara. Kína, Japan, Ítalía, Suður-Kórea og ESB hafa öll látið vita af endurnýjuðum áhuga sínum á því starfi sem fram fer á Norðurskautinu. Sum þessara hafa óskað eftir aukaaðild að Norðurskautsráðinu. Allir vita að Noregur leikur lykilhlutverk í Norðurskautssamstarfinu. Þess vegna vilja þau öll ræða við Noreg. Óskastaða lítils lands í stórum heimi!
Stóru löndin vilja ekki bara ræða við Noreg, þau vilja stunda rannsóknir líka. Ekki á meginlandi Noregs heldur á Svalbarða þar sem með árunum hefur verið byggðar upp tiltölulega stórar rannsóknarstöðvar. Það er styttra þaðan á Norðurpólinn en frá nokkru öðru byggðu bóli. Þar eru ákjósanlegar aðstæður til að stunda rannsóknir á bæði himni, hafi og landi. Kína hefur fyrir löngu byggt upp sína eigin rannsóknarstöð - í fyrra stundaði menn í henni rannsóknir í meira en 900 rannsóknarsólarhringa. Vísindaráðherra Indlands kom í heimsókn í fyrrasumar og allar stóru evrópsku þjóðirnar hafa verið þar lengi.
Það hefur haft margvíslegar afleiðingar fyrir Svalbarða. Samfélagið á Svalbarða er fyrir vikið til dæmis alþjóðlegt - sérstaklega í Ny Ålesund þar sem stór hluti rannsókna fer fram. Það sem þó skiptir enn meira máli er að grunnur atvinnulífsins á Svalbarða verður breiðari. Þar til á síðustu tveimur áratugum hefur það verið námavinnsla sem hefur verið grundvöllur veru Noregs á Svalbarða. Þrátt fyrir að það hafi ekki verið sérstaklega hagkvæmt eða umhverfisvænt að sækja kol upp úr námunum höfum við haldið því áfram.
Ástæðan er sérstök þjóðréttarleg staða Svalbarða. Í Svalbarðasáttmálanum er ákvæði um að eyjaklasinn eigi að vera opinn öllum þeim sem vilja vera þar með atvinnurekstur - óháð þjóðerni. Staðan er sú að það er Noregur sem er lögfræðilegur yfirboðari en Norðmenn hafa ekki meiri réttindi en fólk af öðru þjóðerni til að reka þar atvinnufyrirtæki. Ef það ekki hefði verið fyrir það að við höfum komið á fót atvinnustarfsemi þar. Hafi maður á annað borð sett einhverja atvinnustarfsemi á fót á maður rétt á að halda áfram, en um leið og henni lýkur er það í raun opið öðrum sem óska að koma undir sig fótunum á Svalbarða.
Þetta lögfræðilega fyrirkomulag hefur í reynd ekki haft þýðingu af því að lítill alþjóðlegur áhugi hefur verið á Svalbarða. En það getur breyst þar sem Norðurskautssvæðið verður aðgengilegra og verður áhugaverðara fyrir stórveldin. Í slíkri stöðu er það mikilvægt fyrir Noreg að fyrir hendi sé skipulag sem henti atvinnustarfsemi sem sé alþjóðleg undir norskri stjórn. Þeim mun mikilvægari sem Svalbarði verður sem rannsóknarmiðstöð þeim mun auðveldara verður að fá viðurkenningu fyrir því í öllum löndum að á eyjaklasanum eigi áfram að vera hægt að stunda óháðar og alþjóðlegar rannsóknir.
Veturnir eru kaldir og dimmir á Svalbarða og eyjaklasinn er ekki vel til mikillar fólksfjölgunar fallinn - en það á sér þó stað talsverð fólksfjölgun í Norður-Noregi. Það er vissulega líka talsvert dimmt þar á veturna, en það býr fólk enn í flestum sjávarútvegsbæjum þar og það eru fjórir eða fimm svæðiskjarnar sem eru svo stórir að þeir laða til sín vinnuafl. Ef menn finna olíu og gas eða verðmæt steinefni í Finnmörku gætu mál þróast á þann veg sem mestu eldhugar Norður-Noregs vona - að kortinu verði snúið á haus.
Í Norður-Noregi og meðal helstu forvígismanna norðurslóðapólitíkur er vaninn nefnilega að sýna heiminn frá sjónarhóli Norðurpólsins. Þá verður strandlengjan á milli Tromsø og Kirkenes skyndilega að nafla heimsins og norð-austur siglingaleiðin verður aðal flutningsleiðin milli Asíu og Evrópu. Það hefur aftur í för með sér að fleiri setjast þar að og samfélagið á svæðinu eflist. Það gæti jafnvel skapað grundvöll fyrir járnbraut á milli Kirkenes og Murmansk.
Þessi hugmynd er sérstaklega spennandi af því að fólksfjölgunin í Noregi er meiri en allar spár hafa gert ráð fyrir. Á næstu áratugum verða svo margir nýir Norðmenn að það mun geta orðið grundvöllur fólksfjölgunar á öllum þeim stöðum þar sem atvinnu er að fá. Í norðri myndi það jafnframt hafa í för með sér að hlutfall opinberra starfsmanna yrði lægra - sem myndi gera svæðið ennþá sjálfbærara.
Þetta var framtíðarsýn ríkisstjórnarinnar þegar hún mótaði norðurslóðastefnu sína en það voru ekki margir sem trúðu henni fyrir sex árum. Nú trúa þessu mun fleiri.
Opnun og enduruppgötvun Norðurskautsins endurvekja þróun sem var gengin yfir. Kortinu verður kannski í raun snúið á höfuðið.
Fátt er mikilvægara stjórnmálamönnum í Noregi sem láta sig utanríkismál varða en að fá aðgang að stóru leikendunum í heimspólitíkinni. Áður fyrr var sáttasemjarahlutverkið notað til þess að vekja áhuga m.a. Bandaríkjanna og ESB á Noregi - nú verður starfið í tengslum við Norðurskautið sífellt dýrmætara. Svalbarði er orðið eitt alþjóðlegasta samfélagið í Noregi og þegar Norðurskautsráðið opnar skrifstofu í Tromsø færist stórpólitíkin enn nær.
Þegar ríkisstjórnin mótaði norðurslóðastefnu sína fyrir sex árum var athyglinni beint að auðlindum, loftlagsmálum, öryggismálum og svæðasamstarfi. Hækkun hitastigs sem búið væri að boða myndu hafa í för með sér að bæði yrði mögulegt að leita eftir olíu og gasi á nýjum svæðum og að stunda reglulegar siglingar um norð-austur siglingaleiðina. Þetta myndi aftur leiða til þess að norðurslóðir yrðu svo aðlaðandi að nauðsynlegt yrði að hugsa öryggispólitíkina upp á nýtt. Þar fyrir utan gæti þessi þróun skapað nýja vinnustaði og stuðlað að myndun nýrra byggða.
Síðan stefnan var mótuð hefur verið rennt stoðum undir þessar hugmyndir. Í fyrrasumar voru í fyrsta skipti reglulegar siglingar með málma frá Kína norður fyrir Rússland til Kirkenes í Noregi. Fyrr í vetur upplýsti yrði Statoil að það hefði fundið tiltölulega mikið af olíu og gasi í nýju olíuleitarsvæði sem liggur norðan við norðlægasta gasvinnslusvæðið sem er í notkun í dag - svæði sem kallast Snjóhvít. Það er mikil bjartsýni tengd jarðefnaeldsneyti í Norður-Noregi - sérstaklega af því að lausn 40 ára landamæradeilu Noregs og Rússlands hefur gert það mögulegt að leita að olíu og gasi á stórum svæðum þar sem ekki hefur verið leitað áður. Finni menn þar mikið af olíu og gasi gefur það tilefni til að ætla að hægt verði að leggja grunn að nýjum olíu- og gashöfuðstað í norðri og þá er kannski hægt að byggja upp mótvægi við rússnesku vinnslusvæðin.
Varðandi öryggismálapólitíkina hafa ekki orðið stórvægilegar breytingar á varnarmálastefnunni en ekki er hægt að halda öðru fram en að um stórt skref sé að ræða að Noregur eigi ekki lengur í neinum deilum um landsvæði við nágrannann í austri. Það hefur jafnframt mikla þýðingu að svo virðist sem alþjóðasamfélagið fallist á norska stjórnsýslu á og í kringum Svalbarða þrátt fyrir að enn sé um að ræða mikinn formlegan óútkljáðan ágreining. Fiskverndarsvæðið í kringum Svalbarða er ekki viðurkennt af öðrum en Finnlandi en öll lönd virða það.
Fátt er mikilvægara fyrir Noreg en óumdeildar reglur um Norðurskautið. Smáþjóð á alltaf á hættu að vera beitt þrýstingi af stórum nágrönnum þegar ekki eru fyrir hendi alþjóðlega viðurkenndar reglur. Þess vegna er vinnan sem fram fer í Norðurskautsráðinu mikilvæg fyrir Noreg. Það er vettvangur þar sem mögulegt er að skapa sameiginlegan skilning á mikilvægi þróun sameiginlegra reglna fyrir allt Norðurskautið og þar sem mögulegt er að byggja á sameiginlegri reynslu um þá þörf sem fyrir hendi er. Fyrsta bindandi samkomulagið sem gert er á vegum Norðurskautsráðsins var undirritað í vor og það er einkennandi að hann snýr að sameiginlegum björgunarmálum á svæðinu. Það eru hin raunverulegu og áþreifanlegu vandamál sem tekið er á fyrst.
Fyrir Noreg var þó ekki síður mikilvægt að Norðurskautsráðið ákvað að setja á stofn varanlega skrifstofu sem á að vera í Tromsø Nokkur ný stöðugildi í norðri hafa auðvitað þýðingu í sjálfu sér en mikilvægast er þó áhrifin og áhuginn sem skrifstofunni fylgja. Tromsø verður enn álitlegri kostur að heimsækja fyrir alla þá sem láta sig Norðuskautssvæðið varða.
Við stuðlum að því sjálf að vekja áhuga umheimsins á okkur og það er mikilvægt fyrir Noregi Þegar ríkisstjórnin mótaði norðurslóðastefnu sína gat hún engan veginn vitað hversu mikinn áhuga Bandaríkin og ESB ættu eftir að hafa á Norðurskautsráðinu. Hefði hún vitað það þá hefði það örugglega verið notað sem sérstök röksemd: Að Noregur myndi í gegnum Norðurskautspólitík sína fá aðgang að bæði Kína, Bandaríkjunum og ESB. Nú þegar Hillary Clinton utanríkisráðherra Bandaríkjanna hefur valið að koma sjálf á síðustu tvo ráðherrafundina í Norðurskautsráðinu hefur það ekki einungis í för með sér að norrænu utanríkisráðherrarnir fá einstakt tækifæri til að kynnast henni. Það hefur jafnframt í för með sér að hin geysistóra utanríkisstjórnsýsla Bandaríkjanna fær ábendingu um það hvaða málaflokk hún eigi að fást við. Bandaríkin verða sífellt uppteknari af Norðurskautinu.
Jonas Gahr Støre lýsir því sjálfur hvernig Norðurskautsráðið hefur þróast frá því að vera samtök sem mjög fáir létu sig varða til að verða ráð sem er að sligast undan því að fást við biðröð biðlara. Kína, Japan, Ítalía, Suður-Kórea og ESB hafa öll látið vita af endurnýjuðum áhuga sínum á því starfi sem fram fer á Norðurskautinu. Sum þessara hafa óskað eftir aukaaðild að Norðurskautsráðinu. Allir vita að Noregur leikur lykilhlutverk í Norðurskautssamstarfinu. Þess vegna vilja þau öll ræða við Noreg. Óskastaða lítils lands í stórum heimi!
Stóru löndin vilja ekki bara ræða við Noreg, þau vilja stunda rannsóknir líka. Ekki á meginlandi Noregs heldur á Svalbarða þar sem með árunum hefur verið byggðar upp tiltölulega stórar rannsóknarstöðvar. Það er styttra þaðan á Norðurpólinn en frá nokkru öðru byggðu bóli. Þar eru ákjósanlegar aðstæður til að stunda rannsóknir á bæði himni, hafi og landi. Kína hefur fyrir löngu byggt upp sína eigin rannsóknarstöð - í fyrra stundaði menn í henni rannsóknir í meira en 900 rannsóknarsólarhringa. Vísindaráðherra Indlands kom í heimsókn í fyrrasumar og allar stóru evrópsku þjóðirnar hafa verið þar lengi.
Það hefur haft margvíslegar afleiðingar fyrir Svalbarða. Samfélagið á Svalbarða er fyrir vikið til dæmis alþjóðlegt - sérstaklega í Ny Ålesund þar sem stór hluti rannsókna fer fram. Það sem þó skiptir enn meira máli er að grunnur atvinnulífsins á Svalbarða verður breiðari. Þar til á síðustu tveimur áratugum hefur það verið námavinnsla sem hefur verið grundvöllur veru Noregs á Svalbarða. Þrátt fyrir að það hafi ekki verið sérstaklega hagkvæmt eða umhverfisvænt að sækja kol upp úr námunum höfum við haldið því áfram.
Ástæðan er sérstök þjóðréttarleg staða Svalbarða. Í Svalbarðasáttmálanum er ákvæði um að eyjaklasinn eigi að vera opinn öllum þeim sem vilja vera þar með atvinnurekstur - óháð þjóðerni. Staðan er sú að það er Noregur sem er lögfræðilegur yfirboðari en Norðmenn hafa ekki meiri réttindi en fólk af öðru þjóðerni til að reka þar atvinnufyrirtæki. Ef það ekki hefði verið fyrir það að við höfum komið á fót atvinnustarfsemi þar. Hafi maður á annað borð sett einhverja atvinnustarfsemi á fót á maður rétt á að halda áfram, en um leið og henni lýkur er það í raun opið öðrum sem óska að koma undir sig fótunum á Svalbarða.
Þetta lögfræðilega fyrirkomulag hefur í reynd ekki haft þýðingu af því að lítill alþjóðlegur áhugi hefur verið á Svalbarða. En það getur breyst þar sem Norðurskautssvæðið verður aðgengilegra og verður áhugaverðara fyrir stórveldin. Í slíkri stöðu er það mikilvægt fyrir Noreg að fyrir hendi sé skipulag sem henti atvinnustarfsemi sem sé alþjóðleg undir norskri stjórn. Þeim mun mikilvægari sem Svalbarði verður sem rannsóknarmiðstöð þeim mun auðveldara verður að fá viðurkenningu fyrir því í öllum löndum að á eyjaklasanum eigi áfram að vera hægt að stunda óháðar og alþjóðlegar rannsóknir.
Veturnir eru kaldir og dimmir á Svalbarða og eyjaklasinn er ekki vel til mikillar fólksfjölgunar fallinn - en það á sér þó stað talsverð fólksfjölgun í Norður-Noregi. Það er vissulega líka talsvert dimmt þar á veturna, en það býr fólk enn í flestum sjávarútvegsbæjum þar og það eru fjórir eða fimm svæðiskjarnar sem eru svo stórir að þeir laða til sín vinnuafl. Ef menn finna olíu og gas eða verðmæt steinefni í Finnmörku gætu mál þróast á þann veg sem mestu eldhugar Norður-Noregs vona - að kortinu verði snúið á haus.
Í Norður-Noregi og meðal helstu forvígismanna norðurslóðapólitíkur er vaninn nefnilega að sýna heiminn frá sjónarhóli Norðurpólsins. Þá verður strandlengjan á milli Tromsø og Kirkenes skyndilega að nafla heimsins og norð-austur siglingaleiðin verður aðal flutningsleiðin milli Asíu og Evrópu. Það hefur aftur í för með sér að fleiri setjast þar að og samfélagið á svæðinu eflist. Það gæti jafnvel skapað grundvöll fyrir járnbraut á milli Kirkenes og Murmansk.
Þessi hugmynd er sérstaklega spennandi af því að fólksfjölgunin í Noregi er meiri en allar spár hafa gert ráð fyrir. Á næstu áratugum verða svo margir nýir Norðmenn að það mun geta orðið grundvöllur fólksfjölgunar á öllum þeim stöðum þar sem atvinnu er að fá. Í norðri myndi það jafnframt hafa í för með sér að hlutfall opinberra starfsmanna yrði lægra - sem myndi gera svæðið ennþá sjálfbærara.
Þetta var framtíðarsýn ríkisstjórnarinnar þegar hún mótaði norðurslóðastefnu sína en það voru ekki margir sem trúðu henni fyrir sex árum. Nú trúa þessu mun fleiri.
Opnun og enduruppgötvun Norðurskautsins endurvekja þróun sem var gengin yfir. Kortinu verður kannski í raun snúið á höfuðið.
]]>Þessar niðurstöður sem eru vissulega óvísindalegar en byggjast á leit í skjalasöfnum ríkisstjórnarinnar eru lýsandi dæmi um viðhorf hins opinbera í Noregi til sjálfbærrar þróunar og hins svokallaða græna hagkerfis. Það er ekki lengur áhugavert eða nauðsynlegt að vísa til æðri og markvissrar stefnu til að fá efnahagsvöxtinn til að líta út fyrir að vera hagkvæmari umhverfinu og loftslaginu.
Það þýðir ekki að kyrrstaða sé varðandi þá vinnu sem lögð er í að breyta neyslu, lífsháttum og framleiðslu svo að þau megi verða umhverfisvænni. Á öllum samfélagssviðum er unnið að því með bæði stórum og smáum aðgerðum að minnka losun koltvísýrings og það er unnið næstum því jafn ötullega að hefðbundinni umhverfisvernd, eins og við þekkjum hana frá þeim tíma er umhverfisverndarsjónarmið komu á fullri ferð inn í stjórnmálin og stjórnsýsluna.
Margir líta á það sem heillvænlega þróun að stjórnmálamenn og opinberar stofnanir hafi dregið úr hátíðarræðum sínum um græn gildi og láti þess í stað verkin tala. Hvernig sem ganga mun með alþjóðlegar loftlagssamningaviðræður hafa Noregur og ESB nú þegar skuldbundið sig svo rækilega að ekki er þörf á frekari markmiðsstýringu að ofan. Það er mikilvægast héðan í frá að nota kraftana við allar einstakar aðgerðir sem stuðla að því að efnahagsvöxtur framtíðarinnar eyðileggi hvorki umhverfið né loftslagið.
Þessa hugsunarháttar verður líka í auknum mæli vart í flokknum sem venju samkvæmt hefur allra mest látið sig umhverfisverndarmál varða. Þegar Sósíalíski vinstriflokkurinn (SV) hélt landsfund í lok mars var mikil hátíðarstemning því að flokkurinn hafði unnið baráttu innan ríkisstjórnarinnar um að hafna áfram olíu- og gasvinnslu utan fyrir Lofoten og Vesterålen í Nordland-fylki. Það var af góðri ástæðu metið sem stórsigur fyrir umhverfið en það hefur nánast enga þýðingu fyrir loftslagið. Rauðgræna ríkisstjórnin vinnur áfram að því að halda olíu- og gasstarfseminni gangandi þrátt fyrir að það auki magn jarðefnaeldsneytis í heiminum - sem aftur á móti eykur losun koltvísýrings.
SV hefur bara fjóra ráðherra í rauðgrænu ríkisstjórninni og það er traustur meirihluti á Stórþinginu fyrir því að leita að og vinna sífellt meira af olíu og gasi. Flokkurinn hefur hvorki vald né umboð til að breyta því en nýlundan er að SV hefur dregið úr orðræðunni um jarðefnaeldsneytislausa framtíð, það sést best á afstöðu þeirra til gasorkuvers. Allt fram til 2005 voru SV sjálfum sér samkvæmir í andstöðunni gegn gasorkuveri í Noregi af því að þau myndu auka aðgengi að orku - sem myndi leiða til þess að vöxtur sem hefði eyðileggjandi áhrif á loftslagið héldi áfram. Nú er flokkurinn fylgjandi gasorkuverum að því tilskildu að það takist að fanga og koma því sem sleppur út af koltvísýringi fyrir í langtímageymslu. Það er ekkert vandamál lengur að nota mikið af jarðefnaeldsneyti ef það tekst bara að þróa tækni sem kemur í veg fyrir losun gróðurhúsalofttegunda.
Hluti talsmanna flokksins er byrjaður að nálgast gas-röksemdir Jens Stoltenbergs og olíuiðnaðarins. Þær ganga út á að gas sé hagstætt loftslaginu af því að maður getur notað það í stað kola og það muni leiða til þess að losun koltvísýrings minnki. Forsendur þess að slík röksemdafærsla gangi upp er auðvitað að notkun orku sé í stórum dráttum stöðug. Ef norskt gas verður til þess að auka orkunotkun meira en ella hefði orðið þá fellur röksemdafærslan um sjálfa sig.
Sjónarmiðin eru sum sé svo afgerandi að næstum allar umræður um þessar mundir snúast um grænan vöxt. Þegar upp koma kröfur um að fjarlægja vatnshitara og fjarlægja olíukyndingar á einkaheimilum munu gagnrýnendur svara að í öðrum löndum gagnaðist slíkt framtak hugsanlega loftslaginu en ekki í Noregi. Dreifðar byggðir okkar hafa það í för með sér að það borgar sig ekki að koma upp og leggja fjarhitun, það mundi auka raforkunotkun og sú raforka kæmi ekki frá norskum vatnsorkuverum heldur frá evrópskum kolabrennsluraforkuverum Við höfum nefnilega selt mikið af umhverfisvænni vatnsorku okkar til Danmerkur og ef til þess kemur að umframeyðsla verði á raforku þá verðum við að flytja hana inn.
Á sama hátt er hægt að færa rök gegn rafbílum og þegar flugiðnaðurinn réttlætir innanlandsflug sitt sýnir hann auðvitað heildarhlutdeild sína af losun koltvísýrungs. Hún er lítil í samanburði við ýmsar aðrar greinar.
Tiltrúin á að Noregur sé þegar á heildina er litið meðvitaðra um umhverfismál en mörg önnur lönd er jafnframt útbreidd. Það hefur í för með sér að Statoil, sem að hluta til er í eigu ríkisins, getur kynnt vinnslu sína á olíusandi sem umhverfisvæna. Hún er það ekki í sjálfu sér, það krefst mikillar orku að vinna olíuna úr sandinum og þegar hún er brennd þá gefur hún frá sér að minnsta kosti jafn mikinn koltvísýring og önnur olía. Þrátt fyrir það heldur Statoil því fram að framleiðsla þeirra sé góð fyrir umhverfið. Valkosturinn væri nefnilega að einhver annar ynni auðlindirnar og þeir myndu ekki leggja eins mikla áherslu á umhverfið og Statoil gerir.
Tölfræðinotkunin er jafnframt breytileg í umhverfis- og loftslagsumræðunni. Lestur á ýmissi tölfræði sýnir að Noregur hefur rofið samhengið milli hagvaxtar og losunar koltvísýrings. Tölfræðin er notuð til að sýna fram á að það sé hægt að tryggja áframhaldandi hagvöxt án þess að eyðileggja loftslagið. Hins vegar liggja tvenns konar vandamál að baki varðandi tölurnar. Hið fyrra er að fjármálakreppan hafi raskað tölunum. Hið síðara er að ekki eru til nein góð yfirlit yfir þá heildarlosun gróðurhúsalofttegunda sem verða af völdum norskrar neyslu. Við flytjum inn sífellt meira af neysluvörum frá Asíu og það er líklegt að við flytjum bara hluta af koltvísýringslosun okkar til annarra landa.
Ein fárra samtaka sem halda áfram að leggja áherslu á núllvöxt, „Framtíðin í okkar höndum“, hefur sýnt fram á að orkunotkun á norsku heimili er næstum tvöföld á við sænskt heimili. Það er reyndar líka nokkuð sérstakur máti að nota tölfræði. Framtíðin í okkar höndum hefur ekki haft nein hag af því að laga tölurnar að ólíkum aðstæðum í Noregi og Svíþjóð, til dæmis hvað varðar útbreiðslu fjarhitunar.
Þannig eru umræðurnar. Það eitt er öruggt að bæði norskt atvinnulíf og norsk heimili vinna ötullega að því að verða umhverfisvænni en enn er þó mikið hægt gera. Og allir bíða eftir að stjórnmálamennirnir láti að sér kveða.
Ríkisstjórnin hefur boðað að stefnan í loflagsmálum verði lögð fyrir Stórþingið í haust og að hún mun innihalda allar nauðsynlegar aðgerðir sem til þarf til að ná metnaðarfullum markmiðum Noregs um að skera niður í losun gróðurhúsalofttegunda. Meirihlutinn á Stórþinginu hefur ákveðið að 2/3 af öllum niðurskurði í losun koltvísýrings landsins eigi að eiga sér stað innan landamæra Noregs. Það hefur í för með sér þörf á miklum aðgerðum. Það verður ekki hægt að kaupa sig frá skuldbindingunum um niðurskurð í losun koltvísýrings með því að fjármagna niðurskurð annarra landa.
Það eiga eftir að verða ákafar deilur um hver eigi að gera hvað, hvenær og líklegast er að stjórnmálamönnunum muni ekki takast að ná sínum markmiðum sínum. Á sama tíma er öruggt að það verður unnið ötullega að því að bæta orkunýtingu í byggingum. Þegar eftir nokkur ár á allt atvinnuhúsnæði að vera „hlutleysishús“, takmarkið er að mörg nýju húsanna í framtíðinni eigi að framleiða meiri orku en þau eyða.
Varðandi atvinnulífið, þá er sérstaklega erfitt fyrir stjórnmálamenn að finna upp á góðum tillögum, en það er nokkuð víst að þeir munu reyna að rafvæða mörg olíu- og gasmannvirki fyrir utan ströndina. Reikningsdæmi sýna að það sé ekki það hagstæðasta sem hægt er að gera en skilaboðin sem send eru út eru mikilvæg. Það er þrátt fyrir allt vandamál fyrir Noreg að við viljum bæði vera brautryðjendaland varðandi loftlagsmál og erum stórútflytjendur á jarðefnaeldsneyti. Ef við viljum gefa orðræðunni merkingu um að olíu- og gasvinnsla okkar sé loftlagsvænni en margra annarra landa þá verðum við að gera eitthvað sýnilegt til að sanna það. Rafvæðing vinnslunnar á landgrunninu væri slík aðgerð.
Það sem er mest spennandi er hvort stjórnmálamennirnir geri líka eitthvað stórfenglegt í samgöngumálum. Hástemmdasta verkefnið er að leggja hraðlestir milli stærstu bæjanna í Suður-Noregi. Það verður rándýrt og margir stjórmálaskýrendur spá því að stjórnmálamennirnir muni guggna þegar endanlegi verðmiðinn kemur í ljós. Spádómurinn er að þeir geti aðeins gert það ef þeir finna upp á öðrum samgönguvalkosti sem er raunverulega grænn. En það gæti gerst - að minnsta kosti ef fólk verður aðeins uppteknara af grænum vexti en það hefur verið undanfarin ár.
]]>Skoðanir eru vissulega skiptar um það hversu öflugt stórveldi við erum og hið heillandi er að það er jafnframt háð ýmsum ytri þáttum. Sérstaklega hvað varðar orkumál er ekki aðeins um að ræða spurninguna um hvað við höfum upp á að bjóða heldur einnig hvernig við ætlum að láta það af hendi. Það er ekki mikið upp úr vatnsorkunni að hafa ef við höfum ekki kerfi til þess að geta afhent hana löndunum í kringum okkur. Og hvað gerist ef við finnum mikið magn gass í norðri? Eigum við að flytja það út í pípum eða sem fljótandi kælt gas á skipum? Og ef við veljum pípur, hvar eiga þær að liggja?
Nú þegar eru til gasleiðslur til að flytja gasið sem unnið er fyrir utan strönd Suður-Noregs - bæði til Bretlands og meginlands Evrópu. Og olíu- og gasvinnsla fyrir utan Norður-Noreg er svo stutt á veg komin að afhending vörunnar er ekki vandamál enn sem komið er. Þegar þetta er ritað er helsta álitaefni stjórnmála í Noregi hvort ríkisstjórnin vilji opna fyrir olíu- og gasvinnslu fyrir utan Lofoten, Vesterål og Senju. Þetta eru ekki einungis einstaklega fögur náttúrusvæði í norðri, þar eru jafnframt hrygningarstöðvar þorsks, og það er mikilvægt að forðast hagsmunaárekstra sjávarútvegsins og olíuiðnaðarins.
Ríkisstjórnarflokkarnir þrír eru svo ósammála um olíuiðnað í norðri að það er rætt um að ríkisstjórnin geti sprungið vegna þessa máls, en þeir finna þó væntanlega málamiðlun úr því að þeim hefur tekist að halda saman svona lengi. Og hvað sem gerist þá er samsetning Stórþingsins þannig að það mun vafalaust mikið verða lagt undir til að finna ný arðvænleg olíu- og gassvæði fyrir utan strendur Norður-Noregs á næstu árum. Það er ekki síst spennandi að sjá hvað leynist undir jarðskorpunni á svæðinu við landamæri Rússlands þar sem ætlunin er að byrja að leita um leið og Rússland og Noregur fullgilda nýtt landamærasamkomulag sitt.
Það er líka mikilvægt fyrir ESB að Noregur vinni að því að finna meiri olíu og gas. Þeim mun meira sem við finnum, þeim mun minna er ESB háð gasframboði frá Rússlandi og Norður-Afríku. Olía og gas er ekki eins mikið pólitískt hitamál og raforka um þessar mundir. Norsk yfirvöld og stjórnmálamenn eru í stöðugu sambandi við evrópska mótaðila til að ræða aðlögun Noregs að reglugerð ESB um sjálfbærni og að Orku- og loftlagspakka ESB (202020-áætlunin). Það sérstæða við vandamál Noregs er að við fáum nú þegar mestalla raforku okkar úr sjálfbærum orkuauðlindum. Ef við ættum að uppfylla ESB-reglugerðina í orðsins fyllstu merkingu yrðum við að framleiða miklu meira af endurnýjanlegri orku sem ekki væri auðvelt að nýta að fullu - að minnsta kosti ekki án þess að verðið hrynji. Og lágt raforkuverð er ein helsta hindrun nýrra möguleika í orkuframleiðslu.
Það er í tengslum við aðlögunina að ESB sem hugmyndirnar um Noreg sem rafgeymi Evrópu hafa fengið byr undir báða vængi. Hið frábæra við norska vatnsorku er að hægt er að skrúfa frá henni og fyrir án tafar. Að vissu marki getum við framleitt nákvæmlega eins mikið af raforku og við höfum þörf fyrir. Þetta er ólíkt bæði vind-, sjávarfalla- og sólarorku- og gamaldags kol- og gasorkuverum. Á undanförnum árum hafa norskir raforkuframleiðendur þénað sífellt meira á að nýta þennan kost vatnsorkuframleiðslu. Þeir hafa keypt orku frá Danmörku á nóttunni - þegar vindmyllurnar hafa hvort eð er framleitt raforku sem enginn Dani þarf á að halda, og svo hafa þeir selt á daginn þegar dönsk eftirspurn er svo mikil að verðið hefur rokið upp.
Forsenda þess að vind- og vatnsorka getir spilað saman á þennan hátt er að um sé að ræða frjálsa breytilega verðmyndun frá mínútu til mínútu og að til staðar séu öflugir flutningskaplar. Markaðurinn er ekki stærri en raforkudreifikerfið leyfir. Spurningin er hvort við getum fengið þetta rafgeymishlutverk viðurkennt sem hluta af framtaki okkar til að auka sjálfbærni í viðræðum okkar við ESB um sjálfbærnireglugerðina. Það kostar milljarða norskra króna að leggja nýjar raflínur og þrátt fyrir að markaðurinn hafi á síðustu árum gefið tilefni til að ætla að hægt væri að greiða slíka fjárfestingu upp á minna en tíu árum þá er um svo stórar fjárfestingar að ræða að þeir sem á markaðinum veigra sér við að leggja til fé.
Ætli Noregur í raun verða rafgeymir Evrópu gætum við líka þróað áfram tækni sem búið er að taka í notkun í nokkrum vatnsorkuverum. Á nóttunni flytja þau inn ódýra raforku frá Danmörku og nota hana til að dæla vatni aftur í miðlunarlónin. Það er að segja: Orkuverið er í hlíð fjalls sem er 1000 metra hátt. Stórt miðlunarlón er á toppnum og álíka stórt miðlunarlón við rætur fjallsins. Á hverjum degi er vatnið látið renna niður fjallið í gegnum rafhreyfilinn. Svo eru nákvæmlega sömu vatnsleiðslurnar notaðar til að dæla vatninu upp aftur á nóttunni. Ekki er einungis um að ræða rafgeymi heldur endurhlaðanlegan rafgeymi.
Framtíðarsýnirnar eru miklar. Jens Stoltenberg forsætisráðherra talaði meðal annars um þær þegar hann tók þátt í fundi forsætisráðherra Norðurlanda og Eystrasaltsríkja í Lundúnum í síðasta mánuði. Hann færði jafnframt rök fyrir því að lagður yrði rafkapall milli Noregs og Englands, en það var álitið mjög óarðbært þar til nýlega.
Helsti vandi Jens Stoltenbergs er að pólitísk stefnumið varðandi orkupólitík eru of mörg. Áætlanir verkfræðinga verða að vera pólitískt mögulegar og það eru þær ekki alltaf. Ríkisstjórnin rak sig á það í fyrrasumar. Þá studdi hún áform orkuyfirvalda um að leggja nýja háspennulínu yfir og með fram Harðangursfirði á vesturströnd landsins. Enginn fjarða vesturstrandarinnar er tengdara norskri þjóðernisrómantík en Harðangursfjörður. Það var rekið upp ramakvein þegar ljóst varð að ríkisstjórnin ætlaði að leyfa „hryllingsmöstur“ í þjóðarhelgidómi Noregs. Mótmælin urðu svo öflug að ríkisstjórnin varð að fresta ákvörðun sinni í hálft ár. Hún neyddist til að láta gera nýja úttekt og kanna hvort mögulegt væri að leggja rafmagnskapla í sjónum - þannig að enginn sæi þá.
Í byrjun þessa mánaðar komu nýju greinargerðirnar og þar var nánast allt það sem sagt var um málið í fyrrasumar staðfest. Það yrði allt of dýrt að leggja kaplana í sjónum og það þarf fleiri raflínur til að hægt verði að koma á eins stórum rafmagnsmarkaði og hægt er.
Góðu fréttirnar fyrir ríkisstjórnina eru að meirihluti kjósenda virðist nú hlynntur ákvörðuninn. Harðangurfjörður er ekki alveg eins fagur á veturna en mestu máli skiptir að þjóðin var upplýst um að hún verður sjálf að borga aukareikninginn sem því fylgir að leggja raflínurnar á hafsbotni.
Slæma fréttin fyrir Jens Stoltenberg og Terje Riis-Johansen orkumálaráðherra er að næmi fólks fyrir verði er það sem skiptir mestu máli. Fyrri hluti vetrar var einstaklega kaldur. Það hefur haft í för með sér að rafmagnsreikningar fólks hafa verið tugþúsundum króna hærri en það á að venjast. Það er ekki heiglum hent að útskýra fyrir kjósendum að á tímum eins og nú þegar rafmagnsverð er ótrúlega hátt ættum í raun að selja rafmagn til útlanda.
Krafan um að stöðva útflutning rafmagns eykst stöðugt. Ola Borten Moe stórþingsmaður, sem að öllum líkindum verður kjörinn varaformaður í minnsta ríkisstjórnarflokknum í næsta mánuði, hefur nú þegar viðrað þá skoðun að sleppa ætti því að leggja nýjar rafmagnslínur til útlanda. Miðjuflokkurinn sem hann tilheyrir vill frekar selja orkuna til nýs iðnaðar í Noregi.
Það er engin ástæða til að ætla að ríkisstjórnin eða meirihluti á Stórþinginu muni stöðva samþættingu Noregs við evrópska orkumarkaðinn en það er allt eins líklegt að hægt verði á henni. Séð frá sjónarhóli norsks rafmagnsnotanda er sjálfsagt ekkert sérstaklega aðlaðandi að verða rafgeymir Evrópu?
]]>Það er að sjálfsögðu munur á forsetum eftir því hvort þeir eru úr Demókrata- eða Repúblikanaflokknum en nú í haust kom út bók, skjöl og fréttir sem minna okkur á að Bandaríkin haga sér nokkurn veginn eins á alþjóðavettvangi, óháð því hver er forseti. Allt annað hefði í raun verið stórfrétt - í öllum löndum eru ítarlegar hugleiðingar um utanríkis- og varnarmál lagðar til grundvallar stefnumótuninni.
Háttsettur stjórnarerindreki, Kai Eide, skrifaði bókina. Mikið lagt undir í Afganistan sem minnir okkur á hversu óbreytanleg Bandaríkin eru. Þangað til í vetur var Kai Eide æðsti fulltrúi Sameinuðu þjóðanna í Afganistan. Sem slíkur hafði hann góðan aðgang að bæði leiðtogum NATO og Bandaríkjanna sem og forystu Afganistan. Í bókinni eru hreinskilnar og nokkuð niðurdrepandi lýsingar á því sem honum finnst vera misheppnuð stefna Bandaríkjanna í málefnum Afganistan. Það er auðvelt að skilja rök hans um að öllum hinum ríkjunum, sem eru með í stríðinu og eru að reyna að gera aðgerðirnar í Afganistan lögmætar, eru veruleg takmörk sett af bandarísku stjórnkerfi sem er ekki síður drifið áfram af innanríkispólitískum hvötum en utanríkispólitískum.
Skjölin sem streyma stöðugt út í gegnum Wikileaks draga líka upp mynd af bandarísku stjórnarerindrekakerfi sem vinnur allt öðruvísi en Norðmenn vilja trúa. Þó að verulegur stærðarmunur sé og verði á Noregi og Bandaríkjunum þá hafa Norðmenn alltaf viljað trúa því að Bandaríkjamenn eigi samskipti við okkur og aðrar evrópskar bandalagsþjóðir af virðingu.
Skjölin sem lekið var komu fyrir sjónar almennings stuttu eftir að ein af stóru sjónvarpsstöðvunum hafði fjallað um söguna af eftirlitsstarfsemi bandaríska sendirráðsins í Osló. Margir norskir lögregluþjónar hafa síðasta áratug unnið við að ljósmynda og skrá Norðmenn sem meðal annars hafa tekið þátt í „grunsamlegum“ mótmælum. Þessi iðja Bandaríkjamanna var svo umfangsmikil að bæði lögreglan og öryggislögreglan brugðust við en þær gerðu aldrei neitt annað en að viðra áhyggjur sínar beint við Bandaríkjamenn.
Þegar þetta er ritað er enn óvissa um hvort þeir Norðmenn sem stunduðu eftirlitið fyrir Bandaríkin hafi brotið lög. Lögreglan rannsakar málið ennþá. En enginn vafi leikur á því að pólitíska landslagið tekur iðju Bandaríkjanna af rósemi. Dómsmálaráðherranum var hrósað þegar hann greindi frá því í Stórþinginu að öryggisþjónusta sendiráðs hafi rétt á því bæði að taka myndir og að skrá upplýsingar um fólk utan sendiráðslóðarinnar.
Ketil Lund fyrrverandi hæstarréttardómari skrifaði grein í vinstrisinnaða dagblaðið Klassekampen þar sem hann andmælir dómsmálaráðherranum. Hann telur að það sé beinlínis villandi að halda því fram að sendiráð megi stunda eftirlit á þann hátt sem haldið er fram að Bandaríkin hafi gert. Fyrir fimmtán árum leiddi Ketil Lund nefnd sem fletti ofan af ólöglegri eftirlitsstarfsemi á eftirstríðsárunum í Noregi og er hann fyrir vikið einn af helstu sérfræðingum landsins á sviðinu. Þrátt fyrir það varð opinber umræða í kjölfarið skammvinn og takmörkuð.
Ástæðan er hin sama og alltaf. Ef frá eru taldir stjórnmálamennirnir í Sósíalíska vinstriflokknum (SV) þá vill enginn stjórnmálamaður ræða hlutverk Bandaríkjanna í Noregi. Allir aðrir flokkar telja að það skipti öllu fyrir öryggi Noregs að við eigum í góðu og nánu sambandi við stórveldið í vestri. Það hefur í för með sér að við gagnrýnum það ekki meira en brýna nauðsyn ber til. Þegar SV þar að auki er í ríkisstjórn er rökrétt að opinber umræða sé takmörkuð.
Önnur rökrétt afleiðing þessa er að komið er í veg fyrir þá umræðu um öryggismál sem getur leitt til þess að efast verði um kosti þeirrar áherslu sem Noregur leggur á samskiptin yfir Atlantsála. Þegar Stórþingið ræddi hvernig fylgja ætti eftir Stoltenberg-skýrslunni um norrænt samstarf um miðjan síðasta mánuð lagði Jonas Gahr Støre utanríkisráðherra áherslu á að mikilvægt væri að fara sér að engu óðslega í umræðunni um metnaðarfyllsta atriðið. Eins og kunnugt er lagði Thorvald Stoltenberg fyrrverandi utanríkisráðherra til norræna gagnkvæma samstöðuyfirlýsingu - sem myndi í raun annað hvort grafa undan samstöðuákvæði NATO eða víkka það út þannig að það gilti líka fyrir Finnland og Svíþjóð.
Jonas Gahr Støre vill ekki að það verði nein umræða sem gæti leitt til þess að efast yrði um skuldbindingu Noregs við NATO og skuldbindingar NATO við okkur. Það skal þó tekið fram að margir fulltrúar flokks Jonas Gahr Støre sýndu hugmyndinni um norræna samstöðuyfirlýsingu meiri áhuga en utanríkisráðherrann. Þeir notuðu svo velviljuð orð að fulltrúi Hægriflokksins bað utanríkisráðherrann um að tala skýrar - spurði hvort hann gæti ekki sagt hreinskilnislega að samstöðuyfirlýsingin væri slæm hugmynd af því að hún græfi undan NATO. Jonas Gahr Støre neitaði en orðalagið benti ekki til þess að hann væri í sérlega mikilli vörn. Hann sagðist mundu halda „samræðunni“ um samstöðuyfirlýsinguna áfram og lét að því liggja að það yrði ekki fyrr en „norrænu löndunum fimm fyndist þetta vera öruggur vettvangur“ að hann myndi vinna að framgangi tillögunnar.
Það þarf ekki að taka það fram að hvergi utan Stórþingsins var fjallað um umræðuna í Stórþinginu um norrænt varnarsamstarf. Fyrst og fremst var um að ræða umræðu um óbreytt ástand og hún naut engrar athygli meðal almennings.
Varnarsamstarf ESB - eða framtíðarhlutverk sambandsins sem varnar- og utanríkispólitísks geranda hefur ekki heldur notið mikillar athygli. Helstu umræðuefnin í Noregi eru - eins og í öllum ESB-löndunum - efnahagur og gjaldmiðill. Á sama tíma og uppi eru efasemdir um að gjaldeyrissamstarfið muni lifa af er skiljanlegt að í skoðanakönnunum sé slegið met í fylgisleysi við ESB-aðild Noregs. Næstum enginn talar á þessari stundu í fullri alvöru um að Noregur verði að gerast aðili að ESB.
Þar með hverfur líka varnarmála- og utanríkipólitíska umræðan sem hefði getað orðið um að ESB af öðrum ástæðum væri áhugavekjandi fyrir Noreg. ESB hefði hugsanlega getað reynst Noregi mikilvægur öryggispólitískur stuðningsaðili varðandi hagsmunagæslu á norðurslóðum. Það er jafnframt hugsanlegt að hefðu aðstæður verið hagstæðari þá hefði ESB verið sjálfsagðari samstarfsaðili í nýju heimsmyndinni - þar sem efnahagsleg þungamiðjan flyst austar og sunnar og þar sem skín í útlínur nýrrar heimsmyndar með nokkrum stórveldum sem í sameiningu ráða því sem þau vilja.
Opinber umfjöllun um ESB er hins vegar allt öðruvísi í Noregi. Að svo miklu leyti sem fjallað er um utanríkispólitík ESB þá hefur nú í haust verið um að ræða umfjöllun sem snýst um áhyggjur. Hvaða þýðingu hefði það fyrir Noreg og EES-samninginn að nú munum við verða meðhöndluð eins og allir aðrir útlendingar af nýrri utanríkisþjónustu ESB. Við missum þá sérstöðu sem við höfðum gagnvart framkvæmdastjórn sambandsins sem meðhöndlaði EES-samstarfslöndin á annan hátt en önnur lönd sem ekki eiga aðild að ESB.
Þannig er umræðan um ESB og mun halda áfram á þessum nótum lengi - ef ekki verða einhverjar óvæntar utanríkispólitískar umbreytingar. Í því samhengi er vert að minna á að afstaða Noregs gagnvart Bandaríkjunum og NATO getur að sjálfsögðu tekið róttækum breytingum að undirlagi Bandaríkjanna og NATO. Missi Bandaríkjamenn áhuga á okkur eða varnarbandalaginu þá geta breytingarnar orðið hraðar. Það ber jafnframt að nefna að það hefði getað orðið til nýr hvati í öryggispólitík hefði NATO ekki notað síðustu ár til þess að endurskoða hlutverk sitt.
Því er einkar vel tekið í Noregi að leiðtogafundur NATO í Lissabon í haust samþykkti ný drög sem leggja áherslu á sígilt hlutverk bandalagsins - sem er að aðildarríkin skuli verja hvert annað gegn árás að utan. Það er ekki víst að Noregur hefði viljað halda áfram í NATO ef bandalagið hefði haldið áfram, og jafnvel styrkt þá stefnu sína, að sinna verkefnum utan svæðis bandalagsins. Hefðu Bandaríkin beðið okkur um að vera með í aðgerðum í líkingu við Afganistan í öðru landi þá hefði umræðan um NATO og Bandaríkin að endingu líka komið til Noregs.
]]>Frasinn „að grípa snemma inn" er mikið notaður í norskri stjórnmálaumræðu. Hann varð til sem svar við óttavekjandi skýrslum sem sýndu fram að fimmta hvert barn útskrifaðist úr skóla án þess að kunna að lesa eða skrifa almennilega en hann varð líka að hugtaki til að færa rök fyrir þeim framkvæmdum sem farið var í við útþenslu leikskólakerfisins á síðasta áratug.
Á síðustu árum hefur hann að auki verið notaður af þeim sem vilja vinna gegn brottfalli nemenda úr framhaldsskólum og af þeim fáu sem eru uppteknir af þeim ungu körlum og konum sem eru utangátta.
Bakgrunnurinn er á þennan veg: Fyrir átta árum var meirihluti fyrir því á Stórþinginum að gera eitthvað til að standa við eldgamalt pólitískt loforð um að allar fjölskyldur sem óskuðu þess ættu að fá leikskólapláss.
Eitt helsta kosningaloforð Sósíalíska vinstriflokksins (SV) fyrir kosningarnar árið 2005 var leikskólapláss fyrir alla og rauðgræna ríkisstjórnin náði takmarkinu fyrir tveimur árum.
Í byrjun snerist leikskólapólitík fyrst og fremst um að veita smábarnafjölskyldum meiri velferð og leggja grunninn að auknu jafnrétti kynja. Hægt og sígandi breyttist leikskólapólitík í menntamálapólitík.
Norskar og alþjóðlegar rannsóknir sýndu fram á að skólinn var lélegri en stjórnmálamönnum fannst að hann ætti að vera.
Sumar tölur bentu sem sagt til þess að fimmta hvert barn útskrifaðist úr skóla án þess að kunna að lesa eða skrifa almennilega.
Vísindamenn sýndu fram á að aðstæður nemenda til að stunda nám fyrstu skólaárin væru mjög ólík og þeir bentu á að leikskólar gætur stuðlað að því að jafna þennan mun og undirbúið börnin undir skólagönguna.
Þá varð fyrir alvöru til frasinn „að grípa snemma inn". Á sama hátt og það var eining um það á Stórþinginu fyrir fimmtán árum að sex ára börn ættu að leika sér í skólanum og ekki læra, þá er þar nú nánast fullkominn samhljómur um að börn eigi að byrja að læra tölur og bókstafi strax við fjögurra til fimm ára aldurinn.
Leikskólarnir eru ekki bara mikilvægir fyrir grunnskólann, smám saman hefur líka verið bent á að þeir séu mikilvæg forsenda þess að koma í veg fyrir brottfall nema úr framhaldsskólum.
Rannsóknir sýna fram á að mjög margir þeirra sem ekki ljúka framhaldsnámi duttu í raun úr skólanum snemma á unglingsárunum. Faglegur grunnur þeirra úr grunnskólanum var lélegur og þau upplifðu ósigur á ósigur ofan eftir því sem kröfurnar jukust.
Þar með erum við komin að tengingunni á milli leikskóla og atvinnuleysis ungs fólks.
Það er í miklum mæli ungt fólk sem ekki hefur lokið framhaldsmenntun sem stendur utan vinnumarkaðarins - annað hvort er það skráð atvinnulaust, nemar sem komnir eru fram yfir áætlaðan tíma eða fá félagslegar bætur.
Hefði skólaganga þeirra byrjað betur væri kannski komið betur fyrir þeim - „að grípa snemma inn" er svarið.
Til að gæta allrar sanngirni ber að geta þess að mörgum hliðum þessa máls er sleppt í þessari framsetningu þar sem höfuðatriðin eru dregin upp í umræðunni um atvinnuleysi ungs fólks í Noregi.
Það eru enn til stjórnmálamenn og vísindamenn sem eru uppteknari af vinnumarkaðinum og heilbrigðiskerfinu en skólanum þegar þeir ræða vanda ungs fólks. En þeir eru fáir og það er ekki nokkur vafi á að sjónarhornið í dag er mjög frábrugðið því sem það var í lok síðustu aldar.
Þetta er sérstaklega áberandi þar sem „vinnugrafið" er annað algengt viðhafnarorð í pólitískri orðræðu.
Allir stjórnmálamenn og allflestir sérfræðingar eru sammála um að það sé mikilvægara en allt annað að fá sem allraflesta út á hefðbundinn vinnumarkað og að það sé um að gera að halda öllum þar lengur en raunin er í dag.
Metaðflutningur fólks til Noregs hjálpar upp á stöðuna en þrátt fyrir það er aldurssamsetningin slík að flestir telja að það verði skortur á vinnuafli þegar stóru eftirstríðsárgangarnir fara á eftirlaun.
Halda mætti að í slíkri stöðu væru margir uppteknir af atvinnuleysi ungs fólks. Það er meira en meðal fólks á fertugs-, fimmtugs- og sextugsaldri og reynslan kennir okkur að margir þeirra sem eru án atvinnu þegar þeir eru ungir hefja langan feril sem atvinnulausir eða þiggjendur félagslegra bóta. Þegar litið er á málið út frá þjóðhagfræðilegu sjónarhorni þá felst í því stórtap þegar einstaklingur sem greitt hefur skatta í marga áratugi hafnar á útgjaldahlið fjárlaga ríkisins.
Það eru væntanlega tvær aðalástæður fyrir áhugaleysinu.
Hin fyrri er að atvinnuleysi er tiltölulega lítið vandamál í Noregi. Noregur er á botninum með lítið atvinnuleysi í alþjóðlegum samanburði bæði hvað varðar íbúa landsins í heild og ungt fólk.
Margir þjóðhagfræðingar munu segja að atvinnuleysið sé ekki mikið meira en það á að vera í þróttmiklu hagkerfi þar sem vinnuaflið á að vera hreyfanlegt og þar sem fyrirtæki og atvinnulíf eiga að geta brugðist hratt við breyttum samkeppnisaðstæðum.
Síðari skýringin er að enginn stjórnmálamaður trúir því lengur að það séu til skyndilausnir á vandamálinu varðandi það að hluti ungs fólks skuli vera fyrir utan vinnumarkaðinn.
Við höfum í mörg ár haft kerfi sem felst í því að gripið er til sérstakra aðgerða fyrir alla þá sem eru undir 25 ára aldri og sem hafa verið atvinnulausir í ákveðinn tíma.
Það eru til góðar aðferðir og mörg ágætis dæmi um vel heppnaðar aðgerðir en það finnast líka dæmi um að ekkert skilar sér. Þörfin fyrir einstaklingsmiðaðar lausnir er svo mikil að það er erfitt að eiga í almennum umræðum um lausnir.
Þetta á líka við um umræður um fámennan hóp ungs fólks sem lifir á framfærslustyrkjum frá ríkinu. Það er ekki stór hópur en hann stækkar. Hópurinn hefur þrefaldast á síðustu þrjátíu árum. Árið 2007 fjölgaði þeim um 1200 manns sem fá framfærslustyrkir frá ríkinu og eru undir 24 ára aldri.
Langflestir þeirra munu lifa á framfærslustyrkjum út ævina. Margir þeirra kljást við erfið geðræn vandamál en einnig er um að ræða fólk sem á við hegðunarvandamál að stríða eða eru líkamlega fatlaðir en gætu hugsanlega unnið ef aðstæður hefðu verið öðruvísi.
Þær takmörkuðu rannsóknir sem gerðar hafa verið á þessu sviði gefa til kynna að breytingarnar í atvinnulífinu hafi haft þýðingu. Það eru gerðar auknar kröfur til félagslegrar hæfni. En það eru líka fleiri nú en áður sem fá geðsjúkdómagreiningu. Fáir þora að segja af hverju svo sé.
Ein skýringin getur verið að bæði skóla- og atvinnulíf er orðið fræðilegra og ekki eins félagslega umburðalynt og áður, auk þess sem það virðist í auknum mæli halda sumum utangátta.
Á síðustu árum er það orðið algengt að kenna því um að margir - sérstaklega drengir - gefi framhaldsnám upp á bátinn að búið sé að gera skólana mun fræðilegri. Þeir verða undir í skólakerfinu og velja að skrá sig úr skóla. Vandamálið er að það er ekki mikið úrval af öðru uppbyggilegu til að skrá sig í.
Fyrir 16 árum var staðið fyrir umbótum í starfsnámi og menntaskólunum var slegið saman í einn framhaldsskóla með mismunandi fagbrautum.
Almennu fögin - eða hin svokölluðu fög til undirbúnings frekara bóknáms - voru að mestu leyti eins og í gömlu menntaskólunum, en starfsfögin voru gerð almennari og fræðilegri. Markmiðið var að nemandinn ætti að vera tvö ár í skóla og svo tvö ár í læri í fyrirtæki.
Rökstuðningurinn var að allir þyrftu í framtíðinni að hafa vald á lágmarksfjölda fræðilegra faga og að allir þyrftu að læra þannig að það entist þeim sem námstæki til æviloka.
Hugsunin var góð og umbæturnar virkuðu fyrir marga en það hefur sýnt sig að umbæturnar voru of ósveigjanlegar. Á síðustu árum hefur kerfið verið mýkt upp þannig að nú er orðið auðveldara að taka fagskírteini - það er að segja að fara út á vinnumarkaðinn eftir að maður hefur lokið unglingaskóla (þegar maður er 15/16 ára).
Það er jafnframt lögð meiri áhersla á að fá atvinnulífsþjálfun og verkleg fög í unglingaskólana og í starfsgreinabrautirnar í framhaldsskólunum.
Það er of snemmt að segja til um hvort mýkingin muni leiða tll þess að brottfall úr framhaldsskólum minnki og að atvinnuleysi meðal ungs fólks minnki en aðlögunin er að minnsta kosti einkennandi fyrir stjórnmálaumræðuna í Noregi - bæði varðandi skóla og atvinnuleysi. Hún er næstum því gersneydd hugmyndafræði og skörpum andstæðum. Nú er spurningin bara hvað virkar?
Varðandi hugmyndina um að grípa snemma inn í leikskólum þá mun strangt til tekið enginn vita hver áhrifin verða á atvinnuleysi ungs fólks fyrr en í fyrsta lagi eftir um fimmtán ár.
]]>Það var ákvörðun um að leyfa lagningu nýrrar háspennulínu í fjarðarlandslagi Harðangursfjarðar fyrir austan Bergen sem kveikti bálið. Mánuðum saman hefur verið óeining innan samsteypustjórnarinnar um háspennulínuna. Það hafa verið uppi efasemdir um þörfina og í Sósíalíska vinstriflokknum (SV) óskuðu menn þess heitast að strengurinn yrði lagður neðansjávar til að spilla ekki fagurri náttúrunni. Menn í Verkamannaflokknum og Miðjuflokknum hlustuðu hins vegar á sérfræðinga sem töldu að það yrði of dýrt og ekki nógu öruggt að leggja línuna neðansjávar.
Samþykkt ríkisstjórnarinnar fyrir háspennulínunni var strax túlkuð meðal almennings sem samþykki fyrir ógurlegu risamastri. Því yrði ekki með orðum lýst hversu ljótt landslagið yrði með stórum möstrum og sverum vírum fjarða á milli. Ferðamenn myndu að minnsta kosti láta sig hverfa. Ríkisstjórnin náði alls ekki að koma röksemdum sínum á framfæri um að slík lína myndi hafa í för með sér öruggari og betri orkuflutning til Bergen og að án nýju rafmagnslínunnar sé hætta á að einn stærsti bær Noregs geti orðið rafmagnslaus og það lengi í senn.
Hluti umræðunnar um rafmagnslínurnar var tengdur öðrum málum sem ýmsum þótti benda til hins sama: Rauðgræna ríkisstjórnin kæri sig kollótta um fólk á landsbyggðinni. Hún stjórnar landinu frá Ósló og fylgir ráðum sérfræðinga ríkisins sem jafnframt sitja í höfuðborginni.
Þrýstingurinn á ríkisstjórnina var svo mikill að Jens Stoltenberg ákvað að venda kvæði sínu í kross. Eftir að því hafði verið haldið fram allt sumarið að allir aðrir kostir hefðu verið útilokaðir var ákveðið að skoða skyldi málið enn einu sinni ofan í kjölinn. Að þessu sinni skyldu svokallaðir óháðir sérfræðingar leggja mat á hvort hægt sé að fela háspennulínuna í Harðangursrfirði. Líklega blossa deilurnar upp að nýju með tilheyrandi óróa þegar sérfræðingarnir skila af sér skýrslu sinni.
Ástæða upphlaupsins í kringum rafmagnslínuna var léleg niðurstaða ríkisstjórnarflokkanna í skoðanakönnunum. Verkamannaflokkurinn er nokkuð undir 30 prósentum í könnunum en Miðjuflokkurinn og SV ná aðeins fjórum, fimm og sex prósentum. Samanlagt er fylgi ríkisstjórnarflokkanna þriggja lélegra en nokkru sinni fyrr.
Ástæðurnar eru margar en það hjálpaði ekki upp á vinsældirnar að ríkisstjórnarflokkarnir viðra óeiningu sína í meira mæli en áður opinberlega. Kristin Halvorsen leiðtogi SV viðurkenndi í vetur að það væri ekkert sérstakt „fútt“ í ríkisstjórnarsamstarfinu um þessar mundir. Í sumar sagði hún fjölmiðlum frá því að það hefði verið Miðjuflokkurinn sem hefði troðið heimskulegri ákvörðuninni um rafmagnslínuna í Harðangursfirði í gegn. Flokksmenn Miðjuflokksins hafa svarað í sömu mynt.
Ætla mætti að Jens Stoltenberg forsætisráðherra yrði leiður á óróanum í ríkisstjórninni og rifrildi minni flokkanna. En það er ekki svo. Mjög fáir í Verkamannaflokknum mæla með því að reka flokkana tvo úr ríkisstjórninni og skoðanakannanirnar skjóta ekki mörgum skelk í bringu. Þeir eru svo vanir því að fylgið fari upp og niður. Þeir hafa jafnframt vanist því að það gangi betur á kjördag en alla aðra daga. Þeir hafa langa reynslu af tilveru þar sem vegurinn liggur ýmist upp á fjöll eða ofan í dali.
Þegar í lok áttunda áratugarins byrjuðu fréttaskýrendur að tala um svanasöng Verkamannaflokksins og jafnaðarmennskunnar. Flokkurinn og verkalýðshreyfingin voru orðin íhaldssöm. Þau vörðu hvert samkomulag og allar reglur sem verkalýðshreyfingin hafði áunnið með baráttu sinni - hversu vel sem þau virkuðu. Þegar fyrsta hægribylgjan kom á níunda áratugnum var það skýrt með því að verkalýðsstéttin yrði sífellt fámennari og að fólk færði sig yfir í nýjar atvinnugreinar þar sem viðhorfið byggðist mun meira á einstaklingshyggju. Rökrétt afleiðing hlaut að verða að Verkamannaflokknum og Alþýðusambandinu (LO) yrði fleygt á ruslahaug sögunnar - töldu fréttaskýrendur.
Svo rangt geta menn haft fyrir sér. Verkamannaflokkurinn og verkalýðshreyfingin endurnýjuðu sig - nýtt langvarandi tímabil hófst undir stjórn Gro Harlem Brundtland. Þá varð ný niðursveifla með leiðtogabaráttu, dómsdagsspám og fylgishruni í kosningunum árið 2001. Því næst komst á sögulegt samstarf og ríkisstjórnarvöld og sigur að nýju árið 2009. Vilji Jens Stoltenberg halda völdum til næstu stórþingskosninga gæti hann fengið álíka jákvæð eftirmæli meðal flokksmanna Verkalýðsflokksins og Gro Harlem Brundtland og Einar Gerhardsen náðu, en hinn síðarnefndi var leiðtogi á eftirstríðsárunum.
Jens Stoltenberg og nánustu ráðgjafar hans eru orðnir sérfræðingar í að stýra því sem er orðið aðaleinkenni norsku sósíaldemókratíunnar: hæfni í að halda sér við stjórnvölinn. Kosningarannsóknum á stórþingskosningunum í fyrra er ekki lokið ennþá en það er ástæða til þess að ætla að það hafi verið hinn tryggi Jens Stoltenberg sem hafi slegið í gegn meðal kjósenda. Hann hefur stýrt landinu vel og tryggt stöðugleika í gegnum brotsjó fjármálakreppunnar og hann gætti þess að takmarka pólitískan metnað sinn. Hann lofaði ekki meiru en hann gat efnt.
Leiðtogi Verkamannaflokksins treystir betur á smáar málamiðlanir en háleitar hugmyndir. „Stoltur en ekki ánægður“, er eitt vinsælusta slagorð hans og flokksins um þessar mundir. Í því felst að maður eigi að ekki síður að huga að því að stýra en að standa að umbótum. Það sem er ósagt látið, en þó er forsenda, er að maður skuli ætíð sækjast eftir ríkisstjórnartaumunum.
Þegar lögð er svona rík áhersla á stjórnunarvilja hefur pólitíkinni í raun verið velt úr sessi. Þeir sem fylgst hafa náið með Verkammanflokknum undanfarin áratug sjá að pólitísku sjónarmiðin hafa tekið miklum breytingum. Við árþúsundamótin var flokksforystan opin fyrir að einkavæða opinber verkefni og fyrirtæki og hún stóð fyrir hagræðingu í stjórnsýslunni og að gera hana markvissari. Áhrif Nýja verkamannaflokksins í Bretlandi undir stjórn Tony Blairs voru mikil. Tengslin við verkalýðshreyfinguna veiktust mikið.
Rauðgræna ríkisstjórnarsamstarfinu fylgdu mörg sígild vinstrisjónarmið inn í flokkinn aftur. Samstarfið við Alþýðusambandið styrktist, réttindi vinnuþega styrktust, jöfnunarstefnan var skerpt og velferðarfyrirkomulagið var friðað. Á tímabili var rætt um Jensana tvo - þann sem leiddi hina hreinræktuðu ríkisstjórn Verkamannaflokksins árið 2001 og þann sem leiddi rauðgrænu ríkisstjórnina árið 2005.
Eftir að Verkamannaflokkurinn styrkti stöðu sína gagnvart Miðjuflokknum og SV í kosningunum í fyrra eru teikn á lofti um að gamli Jens sé taka yfirhöndina að nýju. Það leikur nokkur vafi á því hvort hann sé persónulega ennþá mjög hófsamur - svo ekki sé sagt hægrisinnaður - sósíaldemókrati. En það leikur ekki nokkur vafi á því að hann tilbúinn til að setja eigin pólitískan feril í biðstöðu reynist það nauðsynlegt til að tryggja ríkisstjórnarvöldin eða að halda þeim.
Meðan grundvallarsjónarmið forystu Verkalýðsflokksins byggjast á slíkri hentistefnu er ástæða að ætla að yfirburðastaða þeirra í norskum stjórnmálum muni vara lengi. Það er ef ekki koma ofsafengin og viðvarandi viðbrögð sem beinast gegn þeirri gerð stjórnmálamanna sem eru uppteknari af stjórnun og upplýsingamiðlun en af því að varða nýja og rétta stefnu í síbreytilegum heimi.
Það er ekki auðvelt að spá fyrir um það hvernig heimurinn muni þróast en um þessar mundir eru teikn á lofti um að nútíma upplýsingamiðlun og stjórnunarpólitík muni mæta meiri andstöðu meðal almennings í framtíðinni. Fjölmiðlastormurinn gegn Bjarne Håkon Hanssen nú í sumar er áhugaverður í þessu samhengi.
Bjarne Håkon Hanssen var þar til í kosningunum í fyrra einn allravinsælusti stjórnmálamaður Noregs og annar nánasti trúnaðarmaður Jens Stoltenbergs. (Jonas Gahr Støre utanríkisráðherra er talinn vera nánasti trúnaðarmaður forsætisráðherrans.) Það vakti mikla athygli þegar hann tilkynnti eftir kosningar að hann ætlaði að snúa sér að vinnu í samskiptageiranum. Sérstaklega þar sem hann sagði opinberlega að hann vildi skapa verðmæti - ekki bara útdeila þeim. Flestir eru sammála því að fyrirtæki í samskiptageiranum skapi verðmæti fyrir eigendur sína og starfsfólk en það eru almennar efasemdir um að það skapist verðmæti fyrir samfélagið í heild sinni.
Það orðspor hefur ætíð farið af Bjarne Håkon Hanssen að hann hafi mikla hæfileika í að miðla boðskap og að á öllum stjórnmálaferli sínum hafi hann fengið meira og minna jákvæða fjölmiðlaumfjöllun. Margir fjölmiðlamenn höfðu sjálfsagt þörf fyrir að fylgja málinu vel eftir þegar það kom í ljós í sumar að eitt fyrsta starf hans sem pólitískur skoðanamyndandi fólst í að reyna að fá breytt tillögu frá ríkisstjórninni sem takmarkar möguleika á að hagnast á einkaleikskólum. Því var haldið fram að tillagan hefði verið mótuð á meðan Bjarne Håkon Hanssen var enn í ríkisstjórninni. Hann reyndi sem sagt að vinna gegn tillögu sem hann átti þátt í að móta.
Tekist er á um hverjar séu staðreyndir málsins. Þegar litið er á pólitísku myndina í heild þá er það mikilvæga í málinu að það lítur út fyrir að fjölmiðlafárið hafi veikt Jens Stoltenberg og aðra stjórnmálamenn Verkamannaflokksins. Pólitísk nálgun Bjarne Håkon Hanssen er nefnilega í stórum dráttum hin sama og Jens Stoltenbergs. Hver er eiginlega skoðun forsætisráðherrans þegar einn af hans nánustu lítur út fyrir að selja pólitíska hæfileika sína og skoðanir á markaði?
Ef jafnaðarmennskan er eingöngu sett í samhengi við óbilandi valdafíkn án þess að nokkur viti til hvers eigi að nota völdin, þá er illa komið fyrir henni.
]]>Fyrir nokkrum mánuðum leit ekki út fyrir að umræðurnar færu á þennan veg. Stjórnmálamenn í bæði rauð-grænu ríkisstjórninni og í Hægriflokknum mæltu með búrkubanni. Ekki af því að margir noti búrku í Noregi heldur af því að menn vildu sýna fram á mikla andstöðu við kúgun kvenna.
Rökin eru þekkt frá mörgum evrópskum löndum: Banni menn klæði sem hylja allan líkamann er múslímskum körlum gert mun erfiðara fyrir að þvinga konur til að klæðast þeim og menn sýna fram á að þeir eru ekki hlynntir afstæðishyggju í menningarmálum. Vestrænt jafnrétti eigi að gilda í vestrænu samfélagi.
Í fyrrahaust og í vetur kom upp sú nýlunda að þingmenn hinna hefðbundnu vinstriflokka töluðu fyrir banni við notkun búrka. Það var almennt túlkað sem um stefnubreytingu væri að ræða meðal þeirra í umræðunni um málefni útlendinga. Í skopmyndateikningaumræðunni höfðu þeir verið sakaðir um að vera of eftirgefanlegir gagnvart múslímskum bókstafstrúarmönnum.
Norsk stjórnvöld ákváðu eins og þekkt er að veðja á breiðar og innihaldsríkar samræður við fulltrúa ýmissa samfélaga múhameðstrúarmanna. Það var túlkað á þann hátt að áhrifastjórnmálamenn væru að biðjast afsökunar fyrir hönd ristjóranna sem höfðu valið að birta hinar umdeilda skopteikningar.
Rauð-græna ríkisstjórnin átti sífellt erfiðara með að höndla fullyrðingar þess efnis að ríkisstjórnin og ríkisstjórnarflokkarnir væru uppteknari af samræðum við múhameðstrúarmenn en af málfrelsinu. Þeir fengu þörf fyrir að sýna fram á að varðstaðan um vestræn gildi (um jafnrétti svo dæmi væri tekið) væri mikilvægara en samræður og umburðarlynd stefna.
Það hafði jafnframt áhrif á vinstrivæng stjórnmálanna að róttækir vinstrimenn í Danmörku ruku upp í skoðanakönnunum þegar leiðtogi Sósíalíska þjóðarflokksins (SF) skerpti tóninn gagnvart innflytjendum.
Þannig leit þetta út í vetur. Nú eftir umræðurnar á Stórþinginu um klæðnað sem hylur allan líkamann er ekki auðvelt að halda því fram að það sé nein ákveðin tilhneiging um stefnumótun í nokkra veru varðandi innflytjendamál eða aðlögun útlendinga að norsku samfélagi.
Það getur enn gerst að tónninn og pólitíkin gagnvart innflytjendum herðist en það er jafnframt mögulegt að allir flokkar nema Framfaraflokkurinn hafi komist að þeirri niðurstöðu að best sé að leggja áherslu á allt það sem heppnast hefur vel í aðlögun útlendinga að norsku samfélagi fram til dagsins í dag og að þeir muni láta symbólismann liggja á milli hluta.
Það væri þá af því að þeim fyndist nauðsynlegt að virka strangari og minna umburðarlyndir en þeir í raun eru.
Án þess að því skuli haldið fram að þeir sem stýra herstjórnarlist flokkanna láti stjórnast algerlega af skoðanakönnunum er þó augljóst að þeir líta til þeirra. Og allar skoðanakannanir síðasta hálfa árið hafa gefið ótvírætt til kynna að það sé gengi hins hófsama Hægriflokks sem stuðli að því sem virðist vera nokkuð mikil hægribylgja í Noregi.
Hægriflokkurinn hefur eftir nokkrar vangaveltur ákveðið að markaðsetja sig sem nútímalegan frjálslyndan flokk sem leggur áherslu á réttindi einstaklingsins. Það þýðir meðal annars að ríkið á ekki að skipta sér of mikið af lífi einstaklinga – óháð húðlit viðkomandi.
Framfaraflokkurinn hefur ekki tapað miklu fylgi í skoðanakönnunum undanfarið. Fylgið hefur verið stöðugt yfir 20%. Samt þykir flokknum og forystumönnum hans ekki ganga nógu vel.
Kosningaúrslitin í fyrrahaust voru einstaklega hagstæð flokknum (22,9%) og það er orðin hefð fyrir því að fylgi við Framfaraflokkinn sé meira á milli kosninga en á kjördag. Þannig hefur það ekki verið í vetur og vor.
Yfirborðsleg ályktun er að ekki sé nein bylgja þjóðernis- eða hægrilýðskrums í Noregi. Það er álíka mikil harka og umburðarlyndi varðandi málefni innflytjenda og aðlögun þeirra að norsku samfélagi eins og verið hefur undanfarin ár og það lítur út fyrir að kjósendur séu ánægðir með það.
Önnur og líklegri ályktun er að stjórnmálalíf í Noregi yfirleitt hafi hægt og rólega færst í átt að því sem kalla mætti þjóðernislýðskrum.
Þetta orð kallar fram svo mörg neikvæð hugrenningatengsl að það er nauðsynlegt að skilgreina það strax.
Með orðinu þjóðernislýðskrum er átt við að stjórnmálamenn taki tillit til – og aðlagi sig að nokkru leyti – skoðun fólks um að það séu gerðar of litlar og hógværar kröfur til nýbúa og að við sleppum svo mörgum inn í landið að erfitt muni reynast að ná góðri samþættingu.
Þegar að innflytjendapólitíkinni kemur þá sagðist rauð-græna ríkisstjórnin árið 2005 ætla að stuðla að mannlegri innflytjendapólitík – sérstaklega ætlaði nýja ríkisstjórnin að standa vörð um ólögráða hælisleitendur.
Eftir því sem árin hafa liðið hefur verið hert á reglunum – fyrst árið 2008 og svo aftur eftir kosningarnar í fyrrahaust. Þá ákvað Verkamannaflokkurinn að nota sterkari stöðu sína í rauð-grænu ríkisstjórninni til að herða stefnuna í innflytjendamálum. SV (Sósíalíski vinstriflokkurinn) mótmælti hástöfum en samþykkti að skerpt yrði á stefnunni.
Raunverulegar afleiðingar eru þær að norsk útlendingayfirvöld fylgja í æ minna mæli ráðleggingum flóttamannafulltrúa Sameinuðu þjóðanna og að hælisleitendur á unglingsaldri fá einungis að vera í landinu þar til þeir ná 18 ára aldri.
Gjöf yfirvalda til þeirra er að þeir eru sendir til baka til heimalandsins um leið og þeir verða fullorðnir eins og lögin skilgreina það.
Forsendurnar eru auðvitað að ógn steðji ekki að heilsu hælisleitenda eða lífi og að þeir eigi ekki á hættu að vera ofsóttir verði þeir sendir til baka. En matið á því hvaða hættu þeir standi frammi fyrir hefur jafnframt verið skerpt á undanförnum árum.
Hjá útlendingayfirvöldum var lengi ósamkomulag milli stjórnsýslueiningarinnar og áfrýjunardeildarinnar um það hvort vísa ætti hælisleitendum aftur til Grikklands. Útlendinganefndin sem meðhöndlar mál sem áfrýjað hefur verið frá Útlendingastofnun taldi lengi að hælisleitendur fengju ekki forsvaranlega meðhöndlun hælisumsókna sinna í Grikklandi. Án nokkurs sýnilegs þrýstings frá stjórnmálamönnum skipti Útlendinganefndin hins vegar um skoðun og nú eru hælisleitendur sendir til baka til Grikklands.
Aðalatriðið er að norsk yfirvöld hafa að undanförnu hert svo á reglunum að send hafa skýr skilaboð um það til umheimsins að ekki sé auðveldara að fá hæli í Noregi en öðrum Evrópulöndum.
Þar með hefur Jens Stoltenberg tekist í viðleitni sinni að stöðva hina gífurlegu aukningu sem var á straumi hælisleitenda í fyrra og hittifyrra. Hann hefur sent út skýr skilaboð um að hér gildi strangar reglur – bæði til mögulegra innflytjenda í útlöndum og til eigin kjósenda.
Það hefur einnig verið skerpt á orðræðunni í innflytjendaumræðunni á undanförnum árum. Kröfurnar um að allir innflytjendur eigi að læra norsku hafa verið hertar og notað er stöðugt meira fé til að fá innflytjendabörn í leikskóla svo að þau læri norsku áður en þau byrja í skóla.
Framfaraflokkurinn sker sig úr meðal flokkanna þar sem þeir vilja beita meiri refsiaðgerðum gagnvart þeim sem ekki læra norsku, en að öðru leyti eru bæði markmið Framfaraflokksins og orðræða nokkuð lík og hjá öðrum flokkum.
Það á jafnframt við um deiluna um nýjan múhameðstrúarskóla í Osló. Verkamannaflokkurinn og SV í höfuðborginn styðja kröfu Framfaraflokksins um að ekki verði leyfður múhameðstrúarskóli – þrátt fyrir að margir kristnir einkaskólar séu í Osló.
Kristin Halvorsen leiðtogi SV er þekkingarmálaráðherra og hún hefur hafnað óskum flokks síns í eigin kjördæmi – hún telur að maður verði að leyfa múhameðstrúarskóla svo lengi sem kristnir skólar eru leyfðir.
Bæði í SV og í Verkamannaflokknum lítur út fyrir að óeiningin sé þannig vaxin að flokksmenn, sem búa á svæðum þar sem mál tengd samþættingu útlendinga í samfélagið eru mjög erfið, eru ekki eins frjálslyndir eins og þeir sem eru í meiri fjarlægð.
Það getur bent til þess að þjóðernislýðskrumsstefna hafi líka áhrif á hefðbundna vinstriflokka að minnsta kosti þá flokksfulltrúa sem þurfa að afla atkvæða á svæðum þar sem stór hluti borgara á ættir að rekja til útlanda.
]]>Fréttatilkynningin vakti mikla athygli. Það er ekki óvanalegt að fyrirtæki og fólk taki möglunarlaust á sig sektir af hagsýnis- og fjárhagsástæðum þó að það telji sig ekki hafa unnið til saka. Sárafáir telja hins vegar þörf á að senda út fréttatilkynningu til að tilgreina nákvæmlega sakleysi sitt á sama tíma og þeir standa fast á því að enga vankanta sé að finna í kerfum sínum.
Það var sérstaklega djarft í þessu tilfelli af því að ríkið á 34% hlutabréfa í DnB NOR og af því að það er orðið vel þekkt að náið samband var á milli starfsmannastjóra forsætisráðherra og bankastjóra DnB NOR nokkra örlagaríka daga þegar yfirvöld settu saman fyrsta björgunarpakka bankanna. Það gæti litið út fyrir að bankastjórinn hafi haustið 2008 ráðið sjálfur þeim skilyrðum sem hann vildi – sú tilfinning efldist til muna þegar litið var til þeirrar staðreyndar að hann er persónulegur vinur forsætisráðherra og að kona hans hefur verið ríkisráðsritari í Stoltenberg-ríkisstjórninni í mörg ár.
Eftir vikulanga fjölmiðlaumfjöllun og dálitla umræðu í Stórþinginu gleymdist þessi atburður í opinberri umræðu. Það sem sett var fram sem skortur á auðmýkt stærsta banka Noregs skiptir kannski ekki svo miklu máli. Þannig hefur það alltaf verið.
Hver hefði trúað þessu fyrir bara ári síðan? Þá var ekki þverfótað fyrir staðhæfingum um að bankarnir yrðu að taka gagngerum breytingum. Búið var að bjarga bankageiranum frá stóráfalli með fyrsta bankabjörgunarpakkanum í október 2008 og þeir fengu aukna aðstoð frá hinu opinbera í febrúar 2009. Því var tekið sem gefnu að kerfið, sem falist hefur í að menn fái kaupauka og aðra efnahagslega bónusa, yrði breytt róttækt. Menn reiknuðu með að dregið yrði úr framleiðsluþáttum og auðvitað að tapið myndi aukast. Þar af leiðandi myndi álit á bankanum almennt minnka.
Nú er það orðið vinsælt að nýju að vera bankamaður. (Það skal tekið fram að hátt hlutfall starfsmanna banka eru konur, en allflestir yfirmenn sem njóta bónusa og fjölmiðlaumfjöllunar eru menn.) Bónusarnir eru ekki eins háir og þeir voru fyrir nokkrum árum en þeir eru fastir í sessi. Það sama á við um hagnað bankanna – og áætlað tap vegna útlána er vel viðráðanlegt. Stærstu útlánatöpin eru hjá bönkum sem fjármagnað hafa verkefni í Eystrasaltsríkjunum. Margir bankar sóttu sér nú á vormánuðum nýtt fé svo að nú er eiginfjárstaðan styrkari en hún var fyrir bankakreppuna.
Stjórnmálamennirnir sem í fyrra lofuðu að þeir myndu standa fyrir gerbreytingum á hvatakerfi bankageirans eru nú meira og minna hljóðir. Allir eru sammála um að gera verður ýmsar smáumbætur svo að það geti ekki borgað sig fyrir bankastarfsmenn að standa í viðskiptum sem veikt geta styrkleika bankans, en annars snýst umræðan um það hvort menn séu með eða á móti bónusum, nákvæmlega eins og áður en kreppan skall á.
Það eina sem raunverulega hefur breyst eru framtíðarhorfurnar. Fram á vetur 2008 hafði uppgangurinn varað svo lengi að það var erfitt að ímynda sér að verulegur hnignunartími myndi renna upp. Nú er mikil óvissa um efnahagsþróunina og hennar verður einnig vart í bankageiranum. Atvinnulífið stendur ekki í röð til að láta fjármagna ný verkefni – en það veldur því bankarnir verða líka áhyggjufullir – þó ekki svo mjög um eiginn styrkleika heldur um vaxtar- og hagnaðarmöguleika í framtíðinni.
Þegar fyrirtækin halda að sér höndum binda margir vonir við húsnæðiskaupendur. En er það skynsamlegt? Um það deila lærðir menn. Sumir telja að ný bóla sé að myndast á húsnæðismarkaðinum en aðrir telja að íbúðaverð ætti að hækka af þeirri einföldu ástæðu að eftirspurnin eftir íbúðum stígur jafnt og þétt – en framboðið eykst ekki að sama skapi í þeim landshlutum þar sem aðflutningur fólks er mikill.
Eftirlitsstofnanir standa fremstar í flokki þeirra sem vara við verðhækkunum á íbúðarhúsnæði. Þær vísa til þess að lán margra húseigenda eru svo há, þegar borið er saman við laun þeirra, að það getur leitt til verulegra vandræða ef vextir hækka og fara að nálgast tíu prósent. Þeir eru ekki nærri því svo háir um þessar mundir. Síðasta tilkynning seðlabankans boðar að vextir muni hækka hægar en þeir hafi áður búist við vegna þess að heimshagkerfið stendur tiltölulega illa og vegna þess að það eru takmörk fyrir því hversu háir norskir vextir geta verið án þess að gengi krónunnar verði verulega sterkt.
Á sama tíma benda Seðlabankinn og Fjármálaeftirlitið á að flestir húseigendur í Noregi eru með lán með breytilegum vöxtum. Þess vegna er húsnæðismarkaðurinn ákaflega viðkvæmur fyrir vaxtabreytingum. Vaxtahækkun upp á örfá prósent – í bland við væntingar um ennþá hærri vexti – geta komið af stað gagnvirkni þar sem væntanlegir húsnæðiskaupendur fresta áformum sínum í sameiningu og bíða átekta eftir því að húsnæðisverð lækki.
Fasteignasalar halda því fram að það muni ekki gerast og taka margir hagspekingar undir það. Röksemdafærsla þeirra er að húsnæðiskaupendur séu skynsamari en áður. Húsnæðisbólur og afleiðingar vaxtahækkunar hafi verið svo mikið í sviðsljósinu að fólk skilji nú að það eigi ekki að taka hærri lán en það geti greitt afborganir af. Þar að auki fjölgi fólki töluvert í Noregi. Sérstaklega fjölgi fólki í Osló og nágrenni hennar. Þar hafi ekki verið byggt mikið á undanförnum árum – framboð komi því til með að vera talsvert minna en eftirspurnin í langan tíma.
Um þetta snýst umræðan og aðeins eitt er víst og það er að óvissan er mikil. Og hún eykst í raun – ekki sérstaklega varðandi húsnæðismarkaðinn heldur almennt varðandi efnahagslegar horfur. Eftir að menn hafa talað lengi um það hversu vel hefur gengið í fjármálakreppunni hafa stöðugt fleiri beint athyglinni að öllum nýju vandamálunum sem komið hafa upp í heimshagkerfinu og í stórum og valdamiklum löndum um heim allan.
Óvissan og alvarleikinn komu augljóslega fram þegar utanríkisráðherra í greinargerð sinni til Stórþingsins í lok mars talaði einvörðungu um heimshagkerfið. Greining hans var að stóru vandamálin og ójafnvægið sem komið hafa upp í kjölfar efnahagskreppunnar geti leitt til breytinga sem muni hafa þýðingu fyrir norska utanríkispólitík.
Eitt af áhyggjuefnunum hans var að Bandaríkin og ESB-löndin beini í auknum mæli allri orku sinni að eigin málefnum – þau muni mæta svo miklum efnahagslegum erfiðleikum að þau þurfi að beina öllum kröftum sínum til að takast á við þá. Þau muni ekki hafa getu til að sinna öðrum mikilvægum málaflokkum – eins og til dæmis að koma á alþjóðlegu samkomulagi til að takmarka losun gróðurhúsalofttegunda.
Jonas Gahr Støre utanríkisráðherra óttast líka að efnahagsvandræðin geti leitt til aukinnar verndarstefnu landa auk félagslegs og stjórnmálalegs óróa í mörgum löndum. Hann vísaði til fjórða áratugs síðustu aldar en lagði áherslu á að kreppur leiddu ekki endilega til styrjalda. Þær geti líka leitt til nauðsynlegrar og endurnærandi nýskipunar.
Meðal þeirrar nýskipunar sem þegar sjást merki er þróun G20-ríkjahópsins. Hún er afleiðing margra ára þróunar þar sem lönd eins og Kína, Indland og Brasilía hafa eflst gífurlega. Kjarninn í máli utanríkisráðherrans var aftur á móti að ójafnvægið milli landa sem taka peninga að láni og þeirra sem lána út peninga hefur aukist gífurlega eftir að fjármálakreppan brast á og að það hafi mikla þýðingu fyrir valdajafnvægið í heiminum. Það hafi ekki einungis í för með sér að þau lönd sem flytja mikið út og lána út mikla fjármuni hafi eflst heldur jafnframt að lönd séu í auknum mæli orðin háðari hvert öðru.
Í þessari stóru heildarmynd hefur það litla þýðingu að norski bankageirinn hefur komist nokkurn veginn ósnortinn í gegnum fjármálakreppuna.
]]>- Ég er nýkominn heim frá Kína. Það koma 2000 nýir bílar út á götur Pekingborgar á hverjum einasta degi, sagði maður einn – þátttakandi á stórri olíuráðstefnu í Sandefjord sunnan Oslóar um miðjan janúar. Daginn eftir sagði einn frummælenda ráðstefnunnar að hún væri nýkomin frá Kína – og að það kæmu 800 nýir bílar á götur Peking á hverjum degi...
Og þannig ganga sögurnar – á ráðstefnum og í fjölmiðlum: Tölurnar og dæmisögurnar eru fjölbreytilegar en boðskapurinn er hinn sami: Kína er um það bil að ná stöðu helsta efnahagslega stórveldis heimsins. Á loftslagsráðstefnunni í Kaupmannahöfn í desember sýndi landið jafnframt fram á að það eru nýju stórveldin Kína, Indland, Brasilía og Suður-Afríka sem stjórna því hversu hratt og á hversu áhrifamikinn hátt heimurinn á að ganga fram í því að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda.
Í fyrstu túlkaði gula pressan atburðina í Kaupamannahöfn þannig að Kínverjar stæðu í vegi fyrir að hægt væri að ná bindandi samkomulagi og að þeir gerðu það á hrokafullan hátt þar sem landið hefði ekki einu sinni sent æðsta yfirmann landsins sem fulltrúa - líkt og Bandaríkin hefðu gert.
Í flestum fréttapistlum og -skýringum sem birst hafa síðan er framsetningin vandaðri: Það hefur komið fram að Barack Obama hafði ekki umboð til að ganga lengra og að hann hafi kannski ekki einu sinni viljað það þar sem pólitísk staða hans innanlands heldur áfram að veikjast.
Það er jafnframt lögð áhersla á að Basic-löndin (Brasilía, Suður-Afríka, Indland og Kína) hafa gengið langt í því að fallast á markmiðið um að reyna að stöðva hækkun hitastigs við tvær gráður og að löndin fjögur séu reiðubúin til að standa við fyrstu tímamörkin til að hægt sé að taka næstu skref eftir ráðstefnuna í Kaupmannahöfn.
Sums staðar er bent á það að vestræn fjölmiðla- og stjórnmálaátök sem snúast oft um sekt og ábyrgð geta stuðlað að því að nýju stórveldin missi áhugann á því að taka þátt í nýjum alþjóðlegum samningaviðræðum. Við á Vesturlöndum verðum að hafa skilning á því að forystan í Kína hefur allt aðra nálgun en við þegar að pólitískum ferlum kemur.
Meirihluti norskra stjórnmálamanna lét í ljós vonbrigði eftir Kaupmannahafnarfundinn með að leiðtogar heimsins hefðu ekki komist lengra en raun bar vitni en stjórnmálamenn meirihlutaflokkanna völdu þó að líta á hið jákvæða í að toppleiðtogar tóku þrátt fyrir allt þátt í og höfðu áhuga á fundinum í höfuðstað Danmerkur.
Umhverfis- og þróunarráðherrann Erik Solheim frá Sósíalíska vinstriflokknum sem var allra manna jákvæðastur bar fundinn saman við friðarráðstefnuna í Versölum eftir fyrri heimstyrjöldina.
Aðalröksemdin í máli hans var að leiðtogar heimsins hefðu líka þá tekið persónulega þátt í samningaviðræðunum og kýlt niðurstöðu í gegn sem undirsátum þeirra hefði ekki tekist. Röksemdin missti mátt sinn er sagnfræðingar minntu á að grundvöllur að seinni heimsstyrjöldinni var lagður í höllinni í Versölum.
Ein af ástæðum þess að grín var gert að ráðuneyti Eriks Solheims var líklega að margir þátttakendur í umræðunum um þessi mál fundu hjá sér þörf til að gera lítið úr einum af norsku loftlagssamningamönnunum. Erik Solheim og nokkrir aðrir sem eru ábyrgir fyrir loftlagsvinnu Noregs hafa verið gagnrýndir fyrir að hafa gert hlut Noregs í heiminum aðeins of stóran.
Loforð okkar um milljarða norskra króna sem renna eiga til að aðgerða til að bjarga regnskógum hafa stuðlað að því að litið er til Noregs sem fyrirmynd í alls kyns alþjóðlegu samhengi og Erik Solheim hefur séð til þess að norskir kjósendur hafa fengið upplýsingar um það.
Í kjölfar Kaupmannahafnarfundarins var kastljósinu einnig beint að tillögu Noregs um að koma á fjármögnunarfyrirkomulagi fyrir þróunarlöndin. Það voru engin takmörk fyrir því hversu mikilvæg og uppbyggileg við vorum. Það var jafnframt gert mikið úr því að Jens Stoltenberg forsætisráðherra fékk að vera með á mörgum mikilvægustu samningafundunum – ólíkt því sem átti við um marga leiðtoga ESB-ríkja.
Til að gæta sanngirni skal það tekið fram að almennt er litið svo á að framlag Noregs til að koma í veg fyrir minnkun skóga sé mikilvægt, og að Noregur ásamt Mexíkó hefur verið falið að halda áfram vinnunni við að finna fjármögnunarleiðir sem tryggja eiga að þróunarlöndin trúi á hugsanleg loforð vestrænna landa um að þau ætli að borga fyrir aðgerðir í loftlagsmálum í fátækari hluta heimsins.
Annars er óhætt að segja að leiðtogar Noregs gera eins og flestir aðrir evrópskir leiðtogar: Þeir fylgjast spenntir með þróuninni í Bandaríkjunum, Kína og nokkrum öðrum löndum.
Þar að auki standa þeir auðvitað fyrir alls kyns aðgerðum í löndum sínum til að minnka losun gróðurhúsalofttegunda en það gerist án þeirrar aðstoðar sem bindandi samkomulag í Kaupmannahöfn hefði tryggt.
Evróputilskipunina um endurnýjanlega orku, sem gildir líka fyrir EES-landið Noreg, getur reynst erfitt að uppfylla fyrir það land í Evrópu sem þegar byggir einna mest á endurnýjanlegri orku.
Meira en 60 prósent raforkunnar fæst úr vatnsorkuverum og það er erfitt að átta sig á hvernig Noregi á að takast að uppfylla kröfu ESB um aukna notkun endurnýjanlegrar orku þegar upphafspunkturinn er svona hár. Hversu mikil aukningin á að vera liggur ekki fyrir.
Smáatriðin eru jafnframt óljós og kannski tekst okkur að uppfylla kröfurnar með því að byggja vindmyllur fyrir Breta, spara orku eða kaupa heimildir.
Hvernig sem þessum málum er háttað þá gæti orðið til umframorka í Noregi innan nokkurra ára – sem gæti stuðlað að lægra orkuverði – sem aftur skemmir fyrir átaki um orkusparnað og þróun umhverfisvænni orkugjafa.
Umframorkuna er auðvitað hægt að flytja til meginlands Evrópu en það krefst fleiri flutningslína en til staðar eru í dag. Þar að auki er margt sem bendir til þess að Danmörk og Svíþjóð muni jafnframt standa frammi fyrir umframorkuvandamálum.
Út frá pólitísku sjónarhorni telst það aldrei til vandamála að ráða yfir of mikilli orku. Ef norskir stjórnmálamenn hafa vakandi auga fyrir einhverju þá er það hækkun orkuverðs. Á kuldaskeiðinu í byrjun janúar voru nokkrir dagar þar sem orkuverð var gífurlega hátt og stjórnarandstaðan á Stórþinginu brást strax við og krafðist aðgerða.
Norsk yfirvöld hafa heldur enga ástæðu til að ætla að orkufrekur iðnaður muni reyna að hasla sér frekari völl í Noregi. Þrátt fyrir að rafmagnsverð verði hugsanlega lægra eftir nokkur ár þá er samkeppnisstaða iðnaðarins betri utan ESB – þar sem menn í skjóli skorts á alþjóðlega bindandi samkomulagi þurfa ekki að vera með í koltvísýringskvótamarkaðinum.
Norsk Hydro byggir stórt álver í Katar og það lítur út fyrir að vera ákvörðun sem fyrirtækið muni þéna peninga og afla nýrra markaða á – að minnsta kosti í mörg ár framundan.
ESB getur líka skapað vandamál fyrir Noreg varðandi þann þátt loflagsmála þar sem norsk stjórnvöld hafa sýnt hvað mestan metnað til að ná árangri – varðandi þróun nýrrar tækni til að fanga kolefni og koma því fyrir í geymslu.
Í Mongstad sem er fyrir norðan Bergen er Statoil byrjað að reisa nýtt gasorkuver. Skilyrðið sem fyrirtækinu var sett fyrir byggingunni var að það myndi innan fárra ára fanga stærstan hluta koltvísýringsins frá orkuverinu.
Tæknin sem ætlað er að gera það á hagkvæman hátt er ekki tilbúin enn þá og ráðgera stjórnvöld og Statoil að eyða milljörðum norskra króna í að þróa hana. Það er jafnframt ætlunin að eyða stórfé til að finna góðar og öruggar geymslur fyrir koltvísýringinn.
Það hafa alltaf verið talsverðar efasemdir í ESB um koltvísýringsáætlanir Noregs – sem meðal annars hafa komið í ljós í að ákveðin andstaða hefur verið í ESB um að samþykkja mikla ríkisstyrki Noregs.
Á undanförnum árum hefur tekist að yfirvinna andstöðuna – norsk stjórnvöld halda því að minnsta kosti fram – og framkvæmdastjórn ESB hefur samþykkt áform Noregs um fjárfreka tækniþróun.
En nú er Connie Hedegaard frá Danmörku orðin framkvæmdastjóri loftlagsmála og hún sló því föstu í yfirheyrslu á Evrópuþinginu að hún hafi efasemdir um hugmyndir sem ganga út á að fanga koltvísýring og koma honum fyrir í geymslu. Aðalröksemd hennar er að gasorka geti í sjálfu sér ekki orðið loftlagsvæn og að hreinsun og föngun (CCS-tækni) dragi aðeins lítillega úr skaðanum og feli í sér frestun vandans.
Á göngunum er hvíslað um að hún sé bara upptekin af því að skapa sem best skilyrði fyrir danska vindorkutækni en að minnsta kosti nokkur umhverfissamtök eru sammála henni.
Norskir stjórnmálamenn hafa hingað til ekki haft áhyggjur af því að nýi framkvæmdastjórinn leggi hindranir í veg Mongstad-verkefnisins, en hvað gerist ef það frestast, ef það þarf á enn frekari ríkisstyrkjum að halda eða ef upp koma efasemdir um öryggið varðandi geymslu koltvísýringsins? Þá gæti það skipt höfuðmáli hvort ESB er jákvætt eða neikvætt í garð verkefnisins.
Ef allt færi á versta veg varðandi koltvísýringsstefnu Noregs og ef stjórnarerindrekaþrýstingur landsins til að koma á alþjóðlegum loftlagssamningi skilar engu þá er ekki mikið eftir að loftlagsstefnu Noregs.
Vinnan á heimavígstöðvunum við að draga úr umferð og við að auka afköst byggingariðnaðar og iðnaðar gengur sinn gang en það gengur hægt. Ríkisstjórnin kynnir bráðlega ný áform varðandi aðgerðir í loftlagsmálum. Það er sagt að þær verði öflugar en því trúir enginn að óreyndu. Til þess hefur verið of langt á milli orða og gerða í allt of mörg ár.
]]>Ákvörðun norsku Nóbelsnefndarinnar um að veita Barack Obama friðarverðlaun ársins leiddi ekki einungis til fjörugrar umræðu um það hvort Obama verðskuldaði verðlaunin – heldur ýfði hún að nýju upp umræðuna sem kemur alltaf upp með jöfnu millibili: Umræðuna um norsku sjálfsmyndina. Hversu friðelsk erum við eiginlega hér í landi? Og hagsmuni hverra höfum við að leiðarljósi þegar stefnan er mörkuð um að landið sé virkur þátttakandi á sem flestum sviðum?
Grundvöllur umræðunnar er að Noregur notar stóran hluta tekna sinna í að láta til sín taka í öðrum löndum. Aðstoðin sem landið lætur af hendi rakna hljóðar upp á 1,09 % af þjóðarframleiðslunni. Sum Norðurlanda leggja hlutfallslega jafnmikið fram en vegna olíuteknanna þá er fjárupphæðin sem Noregur veitir mjög há miðað við höfðatölu – hærri en nokkurt annað land veitir.
Að auki tekur Noregur þátt í fimm friðarumleitunum – í Sómalíu, Kólumbíu, Haítí, Filippseyjum og Nepal. Það fara fram þrennar svokallaðar mannréttindaviðræður – við Kína, Indónesíu og Víetnam. Noregur hefur leikið og leikur enn mikilvægt hlutverk í tengslum við vinnuna við að koma á alþjóðlegum sáttmála varðandi jarðsprengjur og banni við notkun handvopna og klasahergagna.
Hið mannúðlega einkenni í alþjóðlegu framlagi Noregs kemur berlega í ljós í rökstuðningi ríkisstjórnarinnar varðandi hernaðarþátttökuna í Afganistan. Þegar ríkisstjórnin ákvað að vera áfram til staðar í Afganistan þá var lögð á það áhersla að við tækjum þátt í svokölluðu ISAF-verkefni (alþjóðlegu öryggissveitarinnar) sem stuðla á að uppbyggingu þjóðar en um leið að við tækjum ekki þátt í leit Bandaríkjamanna að hryðjuverkamönnum sem skipulögð var undir heitinu „Operation Enduring Freedom”.
Síðan þetta var hafa þessar tvær ólíku aðgerðir í Afganistan sameinast í eina. Markmiðið er orðið sameiginlegt og það verður sífellt erfiðara fyrir vestræna stjórnmálamenn að halda því fram á trúverðugan hátt að það muni takast að byggja upp þjóðríki sem muni geta tryggt afgönsku þjóðinni grundvallarréttindi.
Þróunin í Afganistan er líka lýsandi dæmi um almennari tilhneigingu. Hin mikla bjartsýni á framvindu mála sem varð ráðandi áratuginn eftir fall Berlínarmúrsins leiddi jafnframt til aukinnar trúar á að Vesturlönd gætu aðstoðað aðra hluta heimsins við að skapa betri skilyrði fyrir kúgaða minnihlutahópa og fátæka. Það var þá sem talið náði hámarki um að Noregur væri stórveldi þegar að mannúðarmálum kæmi.
Þeir sem höfðu áhuga á utanríkismálum höfðu þá um langa hríð tekið þátt í fræðilegum rökræðum um samhengið á milli hagsmunapólitíkur og stjórnmálabaráttu um gildi. Því var haldið fram að Noregur notaði of mikinn tíma til að miðla friði og senda ullarteppi og mat til nauðstaddra. Það var ekki tími til að gæta nægilega vel að mikilvægustu hagsmunum okkar sem í grófum dráttum urðu að engu í stjórnarerindrekasamskiptunum við Bandaríkin, ESB og Rússland. Þau yfirvöld utanríkismála sem ábyrgð báru svöruðu gagnrýninni með því að vísa til þess að virk þátttaka sem felst í friðarumleitunum, þróunaraðstoð, neyðaraðstoð, frumkvæði til að efla mannrétti og þjóðaruppbygginu, hafi veitt Noregi aðgang að stórveldunum. Til dæmis hafi Bandaríkin, ESB og Rússland veitt okkur meiri athygli af því að við lékum stórt hlutverk í friðarumleitunum bæði í Súdan og á Sri Lanka.
Flestir féllust á röksemdafærsluna. Á Stórþinginu eru menn almennt á eitt sáttir um að stefnan um virka þátttöku landsins sé hagsmunapólitík sem hafi skilað árangri. Þar með gat umræðan um hvaða gildi stefnumótun virkrar þátttöku landsins ætti að innihalda. Að hversu miklu leyti skilar virk þátttaka Noregs úti í heimi árangri? Umræða um þessi mál hefur aukist smám saman síðasta áratug.
Þróunaraðstoðin hefur ávallt verið umdeild en nýlundan síðasta áratug er að gagnrýnin á hana hefur komið úr sífellt fleiri áttum. Í byrjun voru það aðallega þeir sem voru gagnrýnir á að senda peninga úr landi sem voru mest áberandi meðal þeirra sem gagnrýndu þróunaraðstoðina. Á síðustu árum hafa þeir sem hlynntir eru þróunaraðstoð líka bent á þá óumflýjanlegu staðreynd að gífurlega mikill hluti þess fjár sem runnið hefur í þróunaraðstoð hefur horfið í skriffinnskubákn og spillingu.
Í kjölfar gagnrýnarinnar hafa kröfurnar undanfarinn áratug aukist um að stjórnkerfi þeirra landa sem fá styrki séu gagnsætt og gott. Á sama tíma hafa yfirvöld sem veita þróunaraðstoð lagt áherslu á að ákvarðanirnar séu fyrirsjáanlegar. Við getum ekki bara dregið okkur út úr verkefnum þó flett sé ofan af mistökum og spillingu. Það getur valdið saklausu fólki tjóni.
Málið flækist enn frekar ef maður fer að velta fyrir sér öðrum sjónarhornum en einungis því hvort peningarnir nái fram til réttra aðila eins og til dæmis hvort norska aðstoðin hafi í för með sér varanlegar umbætur. Titillinn á síðustu ársskýrslu norsku þróunarstofnunarinnar NORAD var: „Hringir í vatni eða dropar í hafi“. Þar settu yfirvöld þróunarmála sjálf fram vangaveltur um það hvernig mismunandi verkefni geta haft ólík langvarandi áhrif. Góður ásetningur er engan veginn fullnægjandi.
Hið áhugaverða við þessa umræðu er að þeir sem eru fylgjandi þróunaraðstoð eru hræddir um að hún verði misnotuð af andstæðingum þróunaraðstoðar. Framfaraflokkurinn, sem er stærstur stjórnarandstöðuflokka og nýtur rúmlega 20% fylgis í skoðanakönnunum, vill að umfang þróunaraðstoðar Noregs verði minnkað allverulega frá því sem nú er, og fulltrúar flokksins nota oft dæmi úr umræðunni um öll þau verkefni sem ekki hafa skilað árangri. Rök Framfaraflokksins eru að margir leiðtogar þróunarlanda segi sjálfir að þeir vilji frekar „viðskipti“ en „aðstoð“. Framfaraflokkurinn vill draga úr viðskiptahindrunum og draga samtímis úr þróunaraðstoðarframlaginu.
Framfaraflokkurinn hefur jafnframt efasemdir um norskar friðarumleitanir og á því sviði hafa líka bæst við rök á undanförnum árum. Á Sri Lanka enduðu norskar umleitanir í að yfirvöld og tamíltígrar „féllust á“ blóðugt uppgjör fyrr á árinu. Nú lítur alveg eins út fyrir að norskar friðarumleitanir hafi bara stuðlað að því að lengja deilurnar sem hvort sem er yrðu „leystar“ með grimmilegu hervaldi.
Í Mið-Austurlöndum talar enginn lengur um Oslóar-samninginn. Að því marki sem vísað er til þessa áberandi samkomulags milli PLO og Ísraels frá árinu 1993 þá er frekar um gagnrýni en hrós að ræða. Kannski höfðu friðarumleitanir Noregs í för með sér að fulltrúar Palestínumanna gáfu fullmikið eftir gagnvart Ísrael sem aftur hafi leitt til þess að þeir fjarlægðust eigin þjóð og vörðuðu þannig veginn fyrir Hamas.
Stærsti veikleiki norsku friðarumleitananna er vitanlega að Noregur hefur ekki þau völd sem þarf til að styðja við bakið á kröfunum. Við eigum alltaf einhvern pening en aldrei neitt meira en það. Niðurstaðan er að norsku fulltrúarnir halda því alltaf fram að þeir séu skipuleggjendur friðarviðræðna og að þeir geti aldrei haft neina sýn á það hvað geti talist „rétt“ lausn á deilum. Góðu áformin eru að fá bundinn enda á átök en grimm niðurstaðan getur verið sú að það náist friðarsamningur sem er svo ójafn að hann annað hvort heldur ekki eða er hreint út sagt óverðugur fyrir annan aðilann.
Taki maður svo með í reikninginn að svokölluð mannréttindaumræða gagnvart landi eins og Kína sé miklum takmörkunum háð þá er ekki skrýtið að rökræðurnar fari að snúast um hversu mannúðarlegur Noregur sé eiginlega.
Rökræður kalla fram ólík sjónarhorn og norsk yfirvöld halda því statt og stöðugt fram að Noregur skipti í raun máli. Í eigin ársskýrslum um „mannúðarstefnuna“ eru ýmis verk tekin saman sem án vafa eru góð og gild. Noregur er ekki síst alltaf tilbúinn að aðstoða og leggja fram mat, tjöld og lyf þegar náttúruhamfarir ríða einhvers staðar yfir. Stjórnun aðstoðarinnar er líka sérstök – þar sem mikið af henni fer í gegnum frjáls hjálparsamtök eins og Rauða krossinn, Hjálparstofnun kirkjunnar og fleiri.
Í Afganistan heldur Noregur líka fast í meginreglur sem ramma inn sérkenni mannúðarframlagsins. Ólíkt mörgum bandamönnum okkar greinum við í vinnu okkar strangt á milli hernaðarlegs og borgaralegs framlags okkar. Allir eiga að vita að hjálparstarfsmenn eru í landinu í mannúðarskyni. En her getur haft svo mörg andlit.
Það er hins vegar ekki svo auðvelt að halda þessari aðgreiningu við í Afganistan. Sífellt fleira bendir til að íbúar svæðisins geri ekki greinarmun á hernaðarlegum og borgaralegum starfsmönnum eða á Norðmanni og Banaríkjamanni. Þegar Bandaríkjamenn auk ýmissa annarra þjóða blandar saman borgaralegu og hernaðarlegu framlagi sínu þá skapar það vandamál í norskum stjórnmálum. Góður tilgangur okkar fer fram hjá mönnum.
Það er ekki auðvelt að vera góður í vondum heimi.
]]>Í haust varð Kristín Halvorsen að viðurkenna að það væri langt frá því að takmarkinu væri náð en hún neitaði á fyrstu vikum kosningabaráttunnar að taka ábyrgð á því. Hún reyndi að halda því fram að háleitt takmark ríkisstjórnarinnar varðandi baráttuna við fátækt hefði í raun skilað miklu í baráttunni. Stjórnarandstaðan og gagnrýnir fjölmiðlar voru ekki sammála þessu og svo mikill varð þrýstingurinn á Kristínu Halvorsen að hún lét undan: Á föstudagssíðdegi sendi Kristín Halvorsen fjármálaráðherra skyndilega fréttatilkynningu þar sem hún harmaði að hún hefði ekki gert meira fyrir hina fátæku.
Þar með gerði hún nákvæmlega sömu syndajátninguna og þáverandi forsætisráðherra Kjell Magne Bondevik gerði í kosningabaráttunni árið 2005. Hann harmaði að hann hefði ekki gert meira fyrir hina fátæku og lagði áherslu á að baráttan gegn fátækt væri það svið stjórnmála sem stjórnmálamenn hefðu vanrækt mest.
Kjell Magne Bondevik er horfinn úr stjórnmálum en flokkur hans Kristilegi þjóðarflokkurinn er líka upptekinn af fátæktinni nú sem þá. Frá stjórnarandstöðusæti sínu á Stórþinginu lemur og ber Dagfinn Høybråten leiðtogi Kristilegra þjóðarflokksins á ríkisstjórninni fyrir að vera ekki nógu athafnasöm. Kristilegi þjóðarflokkurinn hefur talað skýrast en allir stjórnarandstöðuflokkarnir hafa í haust lagt fram tillögur varðandi málefni fátækra í tengslum við fjárlagafrumvarp næsta árs.
Hversu vel tillögurnar myndu hafa heppnast veit enginn. Það er einkennandi að stjórnmálamenn setja baráttu gegn fátækt ofarlega á stefnuskrá sína en stjórnarandstaða hverju sinni þó sýnu ofar en ríkisstjórnin.
Ástæðan er vitanlega sú að það er erfitt að yfirbuga fátækt. Og það verður nánast útilokað notist maður við skilgreiningu sem byggist á samanburðarfátækt þar sem allir þeir sem eru ákveðnu marki undir meðaltals- eða miðlínulaunum flokkast sjálfkrafa sem fátækir.
Skilgreining sem byggist á samanburðarfátækt er langmest notuð í norskri stjórnmálaumræðu og það er jafnframt í ljósi hennar að fátækum hefur fjölgar á undanförnum áratug. Fyrsti áratugur þessarar aldar hefur einkennst af að velferð einstaklinga hefur tekið sögulegt hástökk. Raunlaun hafa hækkað um mörg prósent á hverju ári – Þeir sem ekki eru á vinnumarkaði og þeir sem eru með allra lægstu launin hafa þó ekki notið sömu hækkana.
Fræðilega væri jöfnun einfaldasta aðferðin við að draga úr samanburðarfátækt. Hægi menn á raunlaunahækkun hinna ríku mun færra fólki finnast það sjálft vera fátækt. Í heimi stjórnmála er það léleg lausn – þar þykja ýmsar aðferðir við að lyfta fólki úr fátækt álitlegri.
Á undanförnum áratug hefur meginstefnan í baráttunni gegn fátækt verið hin svokallaða vinnustefna – fá verður sem allra flesta til þátttöku í atvinnulífinu eða í skóla. Þeir sem eru fátækir eiga það sameiginlegt að afar fáir þeirra hafa atvinnu, margir eiga við vímuefnavanda eða sálræn vandamál að stríða, margir eru innflytjendur og töluverður fjöldi eru einstæðir foreldrar. Vísindamenn hafa sýnt fram á að fátækt gengur í arf hjá ýmsum. Það verða til vítahringir. Fátæk börn draga sig út úr hópnum, þau fá lítinn stuðning á heimilinu, félagsleg færni þeirra verður minni en annarra, þau slíta sér oft út í skólanum og lenda á fullorðinsárum í erfiðleikum tengdum þátttöku í atvinnulífinu.
Ríkisstjórnin stefnir að því að takast á við fátækt með því um að brjóta upp vítahringina og nálgast vandamálið með opnum huga. Það á ekki bara að hækka fjárstuðning til fátækra heldur á jafnframt að bjóða einstaklingum upp á heildarlausn sem felst í tilboði um menntun, starfsþjálfun og/eða meðhöndlun þannig að viðkomandi eigi möguleika á að komast á vinnumarkaðinn. Frá og með næsta ári mun stjórnsýsla velferðarmála byrja að bjóða upp á aðgerðaráætlanir sem ganga út á að auka hæfni og getu þeirra sem eru atvinnulausir og ekki eru í skóla. Þeir sem taka þátt í aðgerðaráætlun munu fá meiri pening frá ríkinu en þeir skuldbinda sig um leið til að gera heilhuga tilraun til að taka virkan þátt í samfélaginu að nýju. Gamla sósíaldemókratíska slagorðið „þú skalt krefjast réttar þíns og gera skyldu þína“ gegnsýrir áætlunina.
Miklar vonir eru bundnar við hæfnisaðgerðaráætlunina en hún hefur líka verið gagnrýnd mikið. Fátækir sem af ýmsum ástæðum megna ekki eða vilja ekki taka þátt í slíkri áætlun geta að lokum lent í enn verri stöðu en ella. Ætli viðkomandi ekki að taka þátt í aðgerðaráætluninni og einungis að lifa á framfærslustyrkjum frá ríkinu þá er um að gera að lifa ódýrt.
Hið opinbera hefur unnið að því nú í haust að aðlaga framfærslutrygginguna að nýja eftirlaunakerfinu. Mikilvægt undirstöðuatriði eftirlaunaumbótanna er að menn tapi á því fjármunum að fara snemma á eftirlaun. Örorkugreiðslurnar eru það háar um þessar mundir að það getur í einstaka tilfellum borgað sig fyrir fólk sem hefur áhuga á því að hætta að vinna þegar það verður 62 ára að fara á örorkubætur í stað þess að fara á eftirlaun. Þess vegna er unnið að því að gera örorkubæturnar minna aðlaðandi fyrir ákveðna hópa.
Sömu rökin verða til þess að ríkisstjórnin uppfyllir aldrei óskir stjórnarandstöðunnar um að félagslegir styrkir verði hækkaðir. Það lítur út fyrir að það sé skilyrðislaus krafa allra ríkisstjórna að félagslega aðstoðin sé alltaf lægri en mögulegar launatekjur. Það á ekki að vera hægt að hagnast fjárhagslega á því að stunda ekki vinnu.
Það eru allir sammála um að meginmarkmiðið sé að hvetja beri fólk til að vinna. Vandamálið er að launatekjur og framfærslukostnaður eru mjög mismunandi milli staða og jafnvel innan stóru bæjanna. Húsnæðis- og framfærslukostnaður einstæðs foreldris í Osló getur verið svo hár að félagslega aðstoðin verði augljóslega of lág. Stjórnmálamenn hafa reynt að leysa vandamálið með því að hækka barnabæturnar – en það hefur haft þær afleiðingar að virka hvetjandi fyrir einstæða foreldra með mjög mörg börn að fara frekar á örorkubætur en að stunda atvinnu.
Vandinn við að finna út úr því hvað sé nákvæmlega hæfilegur stuðningur er ekki það eina sem stjórnmálamenn þurfa að kljást við. Stór hluti vinnunar í baráttunni gegn fátækt er tengd vímuefnavanda og sálrænum vandamálum. Þrátt fyrir að unnið hafi verið ötullega og kerfisbundið að því að gera áætlun sem stuðli almennt að bættri andlegri heilsu þá er langt í land með að þeir sem eiga við sálræna sjúkdóma að stríða fái þá meðferð sem stjórnmálamenn telja þá eiga rétt á. Það er jafnframt verulegur skortur á tilhlýðilegri umönnun þeirra sem etja við vímuefnavanda.
Takmarkið er að fólk sem á við vímuefnavanda og sálræn vandamál að stríða fái svo góða hjálp til að takast á við vanda sinn, að mjög margir þeirra komist aftur út á vinnumarkaðinn – ekki endilega til að stunda fullt starf en stundi að minnsta kosti hlutastarf. Til að ná slíkum árangri er ekki nóg að úrræðin sem eiga að hjálpa þeim við að ná þeim árangri skili góðu starfi heldur verður atvinnulífið líka að taka á móti fólki með svokallaða skerta starfhæfni (sem þýðir að fagfólk meti hversu mikla hlutavinnu það telur að vinnuþeginn geti stundað).
Á mörgum vinnustöðum er takmarkaður vilji til að búa til störf sem eru sérstaklega aðlöguð sérþörfum. Það eru til margar sólskinssögur varðandi þetta en þegar litið er á atvinnulífið í Noregi í heild sinni þá eru ekki augljós teikn um að það ráði í auknum mæli fólk með skerta starfshæfni. Undir fyrirsögninni „atvinnulíf fyrir alla“ hafa vinnuveitendur, launþegasamtök og hið opinbera tekið saman umfangsmikla áætlun sem hefur það að markmiði að minnka veikindafjarveru og að fá fleiri með skerta hreyfigetu og eldri borgara út á vinnumarkaðinn en kannanir sýna að það hefur einungis tekist varðandi eldri borgara – og er skýringarinnar einkum að leita í því að það hefur verið skortur á vinnuafli á síðustu árum.
Alvarlegast er að fjarvera vegna veikinda hefur aukist gífurlega á undanförnum árum. Til skamms tíma hefur það ekki mikil áhrif á fátæktarþróunina í landinu því að veikir launþegar halda nokkurn veginn launum sínum. En þegar veikindafjarveran dregst á langinn eykst hættan á að menn læsist í vítahringnum og hverfi af vinnumarkaði – og fái örorkubætur sem verða svo lágar að sumir falli niður fyrir fátæktarmörkin.
Ekkert bendir til þess að fátækt verði lítilvægara efni í kosningabaráttunni árið 2013.
]]>