Þær raddir eru að miklu leyti þagnaðar – að minnsta kosti í bili. Það eru annars konar samfélög sem hafa reynst vera óhagkvæmari og hafa farið miklu verr út úr efnahagskreppunni – samfélög þar sem laissez faire hugmyndafræði var ríkjandi. Aftur er horft til Norðurlandanna sem fyrirmyndar um stjórnarhætti og velferð.
Ísland er sér á báti í hópi Norðurlandanna og hefur lengi verið það. Það á sér ýmsar skýringar, áhrifin frá Bandaríkjunum voru sterkari hér en í Skandinavíu og hér hefur aldrei verið til stór og rótgróin hreyfing sósíaldemókrata að norrænni fyrirmynd. Íslendingar hafa alltaf litið á sig sem mikla einstaklingshyggjumenn og sú skoðun hefur verið útbreidd að velferðin og jöfnuðurinn á Norðurlöndunum sé býsna kæfandi. Þannig stóð í skýrslu frá Viðskiptaráði Íslands sem var rituð árið 2006, þegar íslenska hagkerfið reis hvað hæst, að Íslendingar gætu í raun ekkert lært af Norðurlöndunum, þeir væru fremri þeim á flestum sviðum.
Hugmyndafræðin sem þá var ríkjandi á Íslandi var að mestu leyti komin frá Bandaríkjunum og þó ekki síður Bretlandi. Davíð Oddsson, hinn valdamikli forsætisráðherra Íslands á árunum frá 1991 til 2004 var ákafur aðdáandi Margaret Thatcher. Samfylkingin, flokkur sósíaldemókrata sem var stofnaður úr ýmsum smærri flokkum árið 2000, horfði mjög til Tonys Blair og Nýja Verkamannaflokks hans eftir fyrirmyndum. Þannig var mjög lítil fyrirstaða gegn fjármagns- og frjálshyggjuvæðingu íslensks samfélags á árunum frá 1990 til 2008.
Eftir efnahagshrunið í október 2008 má segja að öll gildi séu upp í loft á Íslandi. Gamlir flokkadrættir halda að nokkru leyti, en það er stundum erfitt að sjá hver er hvar í hinu pólitíska litrófi. Snemma árs 2009 tók við ríkisstjórn sem beinlínis kennir sig við norræna kerfið – norræna velferðarstjórnin. Í heitinu felast tvenns konar skilaboð: Annars vegar fyrirheit um að standa vörð um velferðarkerfið á krepputíma, hins vegar áform um að breyta um kúrs frá hægri stjórnum sem höfðu ríkt samfleytt í átján ár og starfað í anda frjálshyggju.
Á þessum tíma hafði fjármagnsmarkaðurinn verið gefinn frjáls, eftirlitsstofnanir voru veiktar eða lagðar niður, skattar á fjármagn voru lækkaðir og skattbyrði hátekjufólks minnkaði. Það er sagt að meira en 90 prósent af tillögum Viðskiptaráðs hafi orðið að lögum á þessu tímabili.
En þegar velferðarstjórnin tók við var kominn annar tími. Fólk mótmælti hinum óhefta kapítalisma á götum úti. Það var talað um að þyrfti að skapa Nýtt Ísland – ein helsta fyrirmyndin sem var vísað til voru Norðurlöndin sem varla nokkur hafði sýnt áhuga um langt skeið. Stjórnin sem tók við var undir forystu Jóhönnu Sigurðardóttur, eindregins sósíaldemókrata sem hafði verið andsnúin hinum blairísku áherslum – hún var einmitt virt og vinsæl vegna baráttu sinnar fyrir félagslegri velferð. Hinir frjálshyggjusinnuðu kratar drógu sig til baka – helsti samstarfsmaður Jóhönnu í ríkisstjórninni varð Steingrímur J. Sigfússon, formaður Vinstri grænna, stjórnmálaflokks sem hafði alla tíð haldið uppi andófi gegn markaðsvæðingunni.
Nú þremur árum síðar er ríkisstjórn þeirra Jóhönnu og Steingríms fjarskalega óvinsæl. Samkvæmt nýrri skoðanakönnun myndu flokkar þeirra bíða afhroð í kosningum. Samfylking Jóhönnu fær þar 12 prósent en VG Steingríms 8 prósent – Sjálfstæðisflokkurinn er með 35 prósent en nýtt framboð þingkonunnar Lilju Mósesdóttur, sem nýlega sagði sig úr VG, mælist með 21 prósent. Lilja segir að flokkur sinn Samstaða sé hvorki til hægri né vinstri, en aðalbaráttumál hans er að laga skuldastöðu heimilanna.
Nú má segja að Jóhanna og Steingrímur hafi að vissu leyti staðið við fyrirheitin um að vernda velferðarkerfið. Niðurskurðurinn þar hefur verið minni en annars staðar í ríkisrekstrinum. Erlendir hagfræðingar, sem sóttu ráðstefnu um íslenskt efnahagslíf síðastliðið haust, luku lofsorði á íslensku ríkisstjórnina fyrir hversu vel hefði tekist til í ríkisfjármálunum og fyrir það hversu vel hefði tekist að standa vörð um velferðarkerfið. Í þessum hópi voru tveir Nóbelsverðlaunahafar, Paul Krugman og Joseph Stiglitz. Annað sem var nefnt var að Alþjóða gjaldeyrissjóðurinn hefði raun sýnt Íslandi mikla mildi þegar hann kom til bjargar hagkerfinu síðla árs 2008, hann hefði ekki sett fram jafn harðar kröfur um niðurskurð og hann hefur áður gert í svipuðu ástandi.
Það er auðvitað spurning hvað Ísland hefur efni á öflugu velferðarkerfi á þessum tíma þegar laun hafa lækkað og skatttekjur dregist saman – þrátt fyrir margvíslegar skattahækkanir. Í heilbrigðiskerfinu hefur verið talsverður niðurskurður og ekki eru það síst launin sem hafa dregist aftur úr því sem tíðkast í nágrannalöndum. Mikill straumur lækna- og hjúkrunarfólks hefur verið til útlanda – margir hafa sest þar að og það er farið að bera á læknaskorti bæði á spítulum og úti í samfélaginu.
Samt er erfitt að segja annað en að ríkisstjórninni hafi tekist þokkalega upp á þessu sviði. Það er líka kominn hagvöxtur á Íslandi og spáð að svo verði áfram næstu misserin. Ráðherrar í ríkisstjórninni hafa jafnvel sagt að kreppan sé búin.
Hví er ríkisstjórnin þá svo óvinsæl? Það eru nokkrar skýringar á því:
Aðildarumsókn að ESB strax árið eftir hrun er feikilega umdeild. Andstæðingar ESB hafa verið mjög háværir og málflutningur þeirra hefur styrkst eftir því sem efnahagsvandræðin í Evrópu ágerast. Stjórnin heldur umsókninni til streitu, en eins og stendur virðist það borin von að aðild verði samþykkt.
Mistök í Icesavemálinu. Ríkisstjórnin stóð fyrir tveimur samningum vegna Icesave innistæðureikninganna sem Landsbankinn starfrækti í Bretlandi og Hollandi. Ólafur Ragnar Grímsson, forseti Íslands, sendi báða samningana í þjóðaratkvæðagreiðslu þar sem þeir voru kolfelldir.
Skuldir heimilanna. Þetta hefur verið erfiðasta málið fyrir ríkisstjórnina. Inn í þetta blandast deilur um gengislán og verðtryggingu sem er á fjárskuldbindingum á Íslandi. Miðbær Reykjavíkur hefur nokkrum sinnum fyllst af mótmælendum vegna þessa – ekkert hefur grafið jafn mikið undan stuðningnum við stjórnina.
Það bendir því flest til þess að velferðarstjórnin muni falla í næstu kosningum. Þær eiga samkvæmt áætlun að vera í apríl á næsta ári, en hugsanlegt er að stjórnin gefist upp fyrr. Hún hefur aðeins eins manns veikan meirihluta og þarf stundum að semja við sjórnarandstöðuþingmenn um að koma málum í gegn. Henni veitist mjög torvelt að koma stórum málum í gegn – meðal þess sem er strand eru breytingar á stjórnarskrá og á fiskveiðistjórnunarkerfinu sem stjórnin hefur margsinnis boðað.
En það er ekki þar með sagt að horfið verði aftur til markaðshyggju áranna fyrir hrun. Pendúllinn hefur sveiflast og íslensk stjórnmál hafa færst til vinstri eins og þau leggja sig. Allir flokkar segjast aðhyllast velferðarkerfið, enginn áræðir að boða einkavæðingu skóla, heilbrigðisþjónustu og orkuauðlinda, en slíkar hugmyndir voru mjög á döfinni fyrir hruni. Einkavæðing er hálfgert skammarorð, enda er nú á allra vitorði að einkavæðing íslensku bankanna einkenndist af flokkapólitík, klíkuskap og vinahygli. Einkavæðing sjávarauðlindarinnar fór fram með upptöku framseljanlegra kvóta undir lok síðustu aldar – þetta er enn deilumál sem er eins og opið sár í íslensku samfélagi.
Norðurlöndin virka semsagt býsna aðlaðandi fyrir Ísland eins og stendur – alveg burtséð frá óvinsældum norrænu velferðarstjórnarinnar. Íslendingum sýnist að stjórnmálin þar séu ekki jafn illvíg og hér. Á Norðurlöndunum er hefð fyrir minnihlutastjórnum á samráði meðan einstrengingsleg flokkapólitík tröllríður öllu á Íslandi. Þar ríkir stöðugleiki sem Íslendingum fannst jafnvel hallærislegur á tíma efnahagsbólunnar – en nú má segja að þeir séu farnir að þrá slíkan stöðugleika. Ísland hefur lengi verið ofurselt óstöðugleika og á því eru ýmsar skýringar, hæðir og lægðir í fiskafla, mikil tilhneiging til verðbólgu, efnahagsleg óstjórn og gullgrafarahugarfar sem oft hefur einkennt samfélagið.
Þetta sést nokkuð glöggt á íslensku krónunni sem hefur hoppað og skoppað eins og korktappi í gegnum árin. Það hefur verið reiknað út að krónan hafi rýrnað um 99,5 prósent gagnvart dönsku krónunni síðan 1920. Nú hefur náðst smá jafnvægi eftir hrunið, en það er í raun falskt öryggi, því Ísland er varið af ströngum gjaldeyrishöftum sem verða áfram í gildi næstu árin. Teikn eru reyndar á lofti um að innan þessara hafta sé að skapast lítil efnahagsbóla. Umsóknin um Evrópusambandsaðild er ekki síst sókn eftir stöðugleika – en aðrir möguleikar sem hafa verið nefndir eru að Íslendingar reyni að taka upp norsku krónuna, dollar eða jafnvel Kanadadollar. Hugmyndir um norrænt ríkjasamband eiga mikinn hljómgrunn á Íslandi.
Hugmyndakerfi eru í uppnámi hvert sem er litið. Bæði hægrið og vinstrið virðast hugmyndalega gjaldþrota eftir efnahagshrunið. Vinstri flokkar hafa víðast hvar misst völd í Evrópu, enda virðast þeir vera ófærir um að veita óánægðum almenningi forystu – þeir bjóða aðallega upp á tæknikratalausnir. Í Bandaríkjunum finnur óánægjan sér meðal annars farveg í hinni hægri sinnuðu Teboðshreyfingu þar sem lausnin við of miklu markaðsfrelsi virðist vera meira frelsi. Allt er þetta frekar mótsagnakennt, en í æ meiri máli virðist baráttan vera milli almennings og fjármálavalds sem hefur náð stjórnmálamönnum á sitt vald.
Á þessum tíma virðist norræna módelið, með sínu samráði, velferð og blandaða hagkerfi býsna álitlegt. Það er kannski fegruð mynd, en að sumu leyti er það eins og griðland meðan ófriður geisar fyrir utan. Kannski endist það ekki til eilífðar, en fyrir Íslendinga, sem hafa verið hálfir innanborðs, hálfir fyrir utan, virkar þetta eins og góður kostur.
]]>Samkvæmt áætluninni mun binding kolefnis með skógrækt og landgræðslu verða sú einstaka aðgerð sem mestu skilar, en einnig er vonast til að draga verulega úr losun frá samgöngum, sjávarútvegi og landbúnaði.
Vistspor Íslands er stórt miðað við hvað landið er smátt. Nýlega skrifaði ungur maður, Sigurður Eyberg, meistaraprófsritgerð í umhverfis- og auðlindafræði sem vakti mikla athygli. Þar kom fram að samkvæmt stöðlum Global Footprint Network hefur Ísland stærsta vistspor í heimi, 56 jarðhektara á mann. Miðað við þetta ættu Íslendingar að vera neyslufrekasta þjóð í heimi. Þetta er þó ekki alveg einhlítt, því svona mæling þar sem er stuðst við höfðatölu er kannski óhagstæð fyrir fámenna en umsvifamikla þjóð í stóru landi.
Ísland hefur ýmis sérkenni þegar fjallað er um þessi mál. Landið hefur sína náttúrulegu orkugjafa, fallvötn og jarðhita, sem valda því að mjög lítil mengun kemur frá húshitun. Landið er auðvitað mjög fámennt, þannig að á heimsmælikvarða erum við ekki að tala um stórar tölur, 4,6 milljón tonn gróðurhúsalofttegunda, sem jafngildir 0,01 prósenti af losuninni í heiminum.
Skuldbindingar ríkja vegna loftslagssamningsins miðast við 1990 en losun Íslands það ár var 3,4 milljónir tonna gróðurhúsalofttegunda. Á tímabilinu frá 1990 til 2009 jókst hún því um 35 prósent, langmest aukningin var frá áliðnaði (142 %) og vegasamgöngum (69%). Umhverfisstofnun spáir því að Ísland muni standa við skuldbindingar sínar gagnvart Kyoto bókuninni, en þess er að geta að Ísland fékk undanþágu frá henni vegna nýrrar stóriðju, 1,2 milljónir tonna.
Íslendingar eru bifreiða og álþjóð. Það verður varla séð að hægt sé að draga að marki úr losun frá álverum nema komi til ný tækni. Losunin jókst mikið þegar risaálver Alcoa í Reyðarfirði tók til starfa 2007. En að auki hafa verið uppi áform um að reisa tvö ný álver, annað suðvestanlands og hitt norðaustanlands. Þau áform eru upp í loft vegna efnahagsástandsins og sökum þess að vinstri stjórnin sem nú situr er heldur andsnúin stóriðju. Landsvirkjun, hið stóra orkufyrirtæki ríkisins, er nú undir stjórn manna sem lúta ekki jafn sterku pólitísku boðvaldi og áður og nýjum úttektum fyrirtækisins koma fram mjög sterkar efasemdir um stóriðjuna, þar sést að raforkuverðið til álveranna er mjög lágt og arðsemin af virkjununum sem hafa verið reistar vegna þeirra léleg.
Flokkar til hægri, samtök atvinnurekenda og verkalýðshreyfingin, leggja þó mikla áherslu á að uppbyggingu áliðnaðar verði haldið áfram. Viðkvæði þeirra er að fátt annað sé í sjónmáli til að efla hagvöxt á Íslandi. Þetta myndi hafa í för með sér stóraukna losun gróðurhúsalofttegunda, og þess má geta að samkvæmt úttekt Climate Action Network frá því í fyrra hafði Ísland fallið úr fyrsta sæti hvað varðar frammistöðu þjóða niður í hið tuttugasta og fjórða. Þrjár breytur eru lagðar til grundvallar þessu, þróun losunar, heildarlosun og stefnumótun. Ef verður af byggingu nýrra álvera er hætt við að græn ímynd Íslands á alþjóðavettvangi gæti verið í hættu.
Á móti hafa fylgismenn stóriðju bent á að í hnattrænu samhengi sé heppilegra að knýja álver með vatnsorku og varmaorku á Íslandi en með óvistvænni orkugjöfum annars staðar í heiminum.
Hinn stóri losunarvaldurinn eru samgöngurnar. Íslendingar eru mjög háðir bílunum sínum og fara vart spönn frá rassi án þeirra. Það er nánast talið merki um að menn hafi orðið undir í lífinu ef þeir nota almenningssamgöngur. Bifreiðanotkun hefur reyndar minnkað ögn síðan í efnahagshruninu 2008, en það er ekki vegna viðhorfsbreytingar heldur einfaldlega sökum þess að hagur heimilanna er lakari og bensínið dýrt.
Almenningssamgöngur á Íslandi eru lélegar, byggðin í Reykjavík er mjög dreifð og stendur illa undir góðu netið almenningssamgangna. Lestir eru ekki til og nær allir vöruflutningar fara fram með bílum.
Stjórnvöld hafa samt sett það markmið að 2020 komi 10 prósent orkunnar sem notuð er í samgöngum frá vistvænum orkugjöfum. Þetta er metnaðarfullt, en kannski óraunhæft í ljósi þess að hlutur vistvænna ökutækja er í dag aðeins 0,35 prósent. Viðleitni í þessa átt er tíu ára tilraunaverkefni ríkis og sveitarfélaga um almenningssamgöngur sem nýlega var hrint af stokkunum. Hugmyndin er að ríkið komi að uppbyggingu almenningssamgangna á höfuðborgarsvæðinu – þar sem meirihluti landsmanna býr – en á móti verði frestað framkvæmdum við nýja og stóra vegi. Enn er þó óljóst hvaða fjármagn verður sett í þetta.
Í hátíðarræðum á Íslandi er oft rætt um að þjóðin eigi að vera í fararbroddi í þróun vistvænna orkugjafa. Vetnisbílar, rafbílar og bílar sem ganga fyrir metani eru í notkun á Íslandi, en það er í litlum mæli. Hins vegar verður ekki litið framhjá því að Ísland hefur mikla hreina orku til að framleiða orkugjafa fyrir samgöngur. Þó er vandséð að Íslendingar geti verið einhver forystuþjóð á þessu sviði eins og sakir standa – tækifærin eru fyrir hendi eins og oft er bent á – en þjóðin er mjög háð innflutningi á olíu.
Í áætlunum stjórnvalda segir að binding kolefnis með gróðri og landgræðslu muni skila miklu. Þess má geta að Ísland var þangað til á tuttugustu öld mestanpart trjávana – strax eftir landnám hófst gríðarleg gróðureyðing. Skógrækt var mikil hugsjón á öldinni sem leið og nú er svo komið að víða eru skógar og Reykjavík er viði vaxin. En skógar þekja aðeins 1,16 prósent af landinu. Stór hluti Íslands er örfoka land.
Annað verkefni er endurheimt votlendis. Á síðustu öld voru mýrar ræstar fram í stórum stíl, bændur fengu ríflega styrki í slíkt, jafnvel þar sem þess var engin þörf. Framræsluskurðir sem voru grafnir þvers og kruss eru til mikillar óprýði. Nóbelsverðlaunahöfundurinn Halldór Laxness mótmælti þessu í frægri ritgerð sem nefnist Hernaðurinn gegn landinu.
Enn eru þó fjárframlög til endurheimtar votlendis af skornum skammti, en einkafyrirtæki hafa líka sýnt málinu áhuga. Rio Tinto Alcan, sem rekur álver nærri Reykjavík, er í samstarfi við Landbúnaðarháskóla Íslands að vinna að endurheimt um 5 ferkílómetra af votlendi, en það jafngildir losun um 500 fólksbíla.
Annað álitamál í framtíðinni gæti verið olía. Þjóðir í Norðurhöfum dreymir um olíugróða. Þær horfa á hina moldríku Norðmenn sem virðast nær ónæmir fyrir efnahagskreppum. Líklegt er að olíuvinnsla hefjist brátt við Grænland og rannsóknir á svokölluðu Drekasvæði milli Íslands og Noregs þykja lofa góðu. Það gæti hins vegar verið erfitt að vinna olíu þar lengst úti á hafi. Olíuvinnsla þar myndi náttúrlega stangast á við markmið ríkisstjórnar Íslands í loftslagsmálum – og í raun hefur verið furðu lítil umræða um hvernig nýtingu þessarar auðlindar yrði háttað, hver umhverfisáhrifin yrðu og hvernig skattlagningu yrði háttað.
Loftslag á Íslandi hefur farið hlýnandi. Áætlað er að hlýnunin verði 1°C um miðbik aldarinnar frá því sem nú er en 1,4 til 2,4 gráður við lok hennar. Þjóðin tekur því yfirleitt fagnandi, enda er Ísland kalt land og harðbýlt. Nýjar tegundir af skordýrum eru farnar að breiðast út og mörk trjágróðurs færast ofar í fjöll. Landbúnaður dafnar vel í hlýindunum, það eru til dæmis betri skilyrði til kornræktar, sumrin eru lengri, en óvissa er með breytingar í sjávarlífi. Kaldsjávartegundir leita norður, en nýjar tegundir koma hugsanlega í staðinn. Hrun sandsílisstofnsins tengist hugsanlega hlýnun, hann er fæða fyrir sjófugla eins og lunda og hefur varp hans mistekist á heimaslóðum hans fyrir sunnan land í mörg ár. Á móti sækja nýjar fisktegundir til Íslands, eins og makríll sem nú er uppistaða í miklum veiðum og deiluefni milli Íslands, Noregs, Færeyja og Evrópusambandsins.
Jöklar hopa og munu sumir hverfa ef fer sem horfir. Það er tæplega hægt að stunda skíði lengur á suðurlandi. Bráðnun íshellunnar á Norðurskautinu hefur líka áhrif á Íslandi. Það er hugsanlegt að opnist siglingaleiðir um norðurskautið, en í því felast bæði tækifæri og hættur fyrir Ísland – hættur á slysum og mengun en möguleiki á að á Íslandi geti byggst upp mikilvægar hafnir fyrir þessar siglingar. Hækkun sjávarborðs getur orðið vandamál, til dæmis í Reykjavík þar sem byggðin liggur víða lágt. Annað mál sem varðar Íslendinga miklu eru breytingar á hafstraumum, það er vegna hlýrra hafstrauma að Ísland er byggilegt. Ólíklegt er þó talið að þessi hringrás í hafinu breytist snögglega, en þetta er einn óvissuþátturinn þegar spáð er í hitafar á Íslandi.
]]>Óeirðirnar höfðu ekki mikil eftirmál fyrir þá sem tóku þátt í þeim. Innan um voru vissulega hópar öfgafólks sem vildi helst hleypa öllu í bál og brand. En hvorki lögregla né dómstólar tóku hart á mótmælendunum. Hópur níu mótmælenda var þó ákærður fyrir „árás“ á Alþingishúsið. Fólkið hafði rutt sér leið inn í húsið og lent í átökum við lögreglu og þingverði. Ákæran vakti víða reiði – og varð tilefni til mótmæla – enda liggur mjög ströng refsing við því að gera árás á Alþingi. Málið endaði með því að fimm af níumennningunum voru sýknaðir, einungis fjórir fengu vægar refsingar fyrir óspektir. Þannig má nánast segja að kerfið hafi samþykkt að mótmælin 2008 og 2009 hafi verið réttmæt. Samfélagið var í uppnámi – það var nokkuð almenn tilfinning að stjórnendur landsins hefðu brugðist þjóðinni.
Eftir hrunið voru víða haldnir fjölmennir borgarafundir – ráðherrar og alþingismenn sem voru svo kjarkmiklir að sækja þá voru baulaðir niður. Traustið á stjórnmálamönnum hrundi og það hefur ekki náð sér aftur. Hinir hefðbundnu stjórnmálaflokkar halda þó enn velli á Alþingi og má segja að þar stundi þeir sitt vanabundna karp.
Það er almenn tilfinning í samfélaginu að umræður í þinginu séu á mjög lágu plani miðað við þá vá sem Íslendingar lentu í. En það er kannski ekki bara stjórnmálamönnunum sem er um að kenna, Íslendingar hafa löngum átt erfitt með að tala um stjórnmál án þess að þeir hverfi lóðbeint ofan í skotgrafir og fari að beita persónulegu skítkasti og orðhengilshætti. Mitt í uppgjörinu og endurreisninni eftir hrunið ætlar ósamlyndi að reynast Íslendingum erfitt.
Þess hefði kannski mátt vænta að hið mikla vantraust á stjórnmálakerfinu leiddi af sér bylgju róttækni og jafnvel öfga. En vanmáttur virðist frekar vera niðurstaðan. Íslenska stjórnmálakerfið er mjög fastmótað, hagsmunaðaðilar hafa mikil ítök, sumt verður ekki skilið nema með því að greina klíkusambönd og hagsmunatengsl. Það sem veldur mestri óánægju er hvernig almenningur situr uppi með skuldafargan eftir hrunið meðan fjármálamennirnir sem steyptu þjóðinni í þessa ógæfu sleppa margir býsna vel og endurreistir bankarnir eru aftur farnir að skila myljandi hagnaði í bókum sínum. Það er líka útbreidd skoðun að vinstri stjórnin hafi farið út í að endurlífga gamla kerfið í staðinn fyrir að gera breytingar.
Ísland hefur ekki sögu mikilla stjórnmálaöfga. Stéttastjórnmál byrjuðu seint á Íslandi, og reyndar urðu kommúnistar þá fljótt sterkir. Ólíkt því sem gerðist í Skandinavíu voru kommúnistar stærri en sósíaldemókratar á Íslandi. Þeir voru hins vegar upp til hópa praktískir menn sem vissu að ekki var von á þjóðfélagsbyltingu, strax 1944 tóku þeir þátt í ríkisstjórn. Hreyfing þjóðernissósíalista að þýskri fyrirmynd var til fyrir stríðið – félagsmenn gengu fylktu liði um götur bæjarins í einkennisbúningum – en hún fékk aldrei sérstakan hljómgrunn. Íslendingar hafa aldrei haft her og þeir hafa enga hermennskuhefð – einkennisbúningar þykja frekar afkáralegir og fæstir kunna að ganga í takt. Þjóðernissósíalistarnir hurfu þegar Bretar hernámu Ísland 1940 – þess má geta að í stríðinu var Ísland eina landið í Evrópu þar sem lýðræði hélt velli fyrir utan Sviss og Svíþjóð.
Þannig að saga öfgahreyfinga á Íslandi er heldur rýr, þótt auðvitað hafi starfað hér litlir vinstri hópar á árunum í kringum 1970. Flestir þeirra sóttu línuna til svipaðra hópa á Norðurlöndunum. Það segir sitt um samfélagið að einn helsti forsprakkinn í einum þessara hópa er nú seðlabankastjóri.
Straumur innflytjenda – sem vissulega er nokkur hvati fyrir hægri öfga – hófst ekki fyrr en mjög seint á Íslandi. Innflytjendum fjölgaði mjög ört í efnahagsbólunni sem hófst um 2000. Flest fólkið kom hingað til að vinna í hinum miklu uppgripum sem þá voru, enda skorti vinnuafl. Íslensk stjórnvöld hafa aftur á móti alltaf verið mjög treg til að taka á móti pólitískum flóttamönnum eða hælisleitendum. Ísland varð fjölþjóðlegt samfélag á skömmum tíma.
Á tímabili varð nokkur umræða um innflytjendastrauminn – að hingað væri að koma stór hópur fólks sem ekki gæti samlagast íslenskri menningu og eyðileggði vinnumarkaðinn fyrir innfæddum. Umræðan var hins vegar ekki nándar nærri jafn spennuþrungin og sums staðar á Norðurlöndunum. Stjórnmálaflokkur sem nefnist Frjálslyndi flokkurinn reyndi að gera sér mat úr innflytjendamálunum í þingkosningunum 2007. Honum tókst frekar illa upp, aðrir flokkar voru ekki tilbúnir að fylgja eftir – og nú hefur flokkurinn nánast þurrkast út. Eftir hrunið hafa innflytjendamál varla verið nefnd – það eru önnur og brýnni vandamál sem steðja að.
En það er upplausn í stjórnmálunum. Það má segja að stjórnmálin hafi færst í átt til aukinnar þjóðerniskenndar og vantrúar á markaðshagkerfinu. Meira að segja á hægri vængnum hafa menn efasemdir um hinn frjálsa markað sem brást Íslendingum svo illa – einn helsti hugmyndafræðingur hægri manna, Styrmir Gunnarsson, spurði um daginn hvort það væri endilega svo að einkarekstur sé heppilegri en ríkisrekstur. Kreppan, og ekki síst deilurnar um Icesave innlánsreikningana, mögnuðu upp þjóðerniskenndina.
Mörgum Íslendingum fannst þeir beittir ofríki af vinaþjóðum, þar er fremstur í flokki forsetinn Ólafur Ragnar Grímsson sem hefur sakað Norðurlöndin og Evrópuríki um að hafa verið fjandsamleg gagnvart Íslendingum eftir hrunið. Ísland á í aðildarviðræðum við ESB en það er einungis Samfylkingin sem stendur einhuga að baki umsókninni. Aðrir flokkar eru misjafnlega eindregið á móti – og flest bendir til þess að Evrópusambandsaðildin verði ekki að veruleika.
Eins og segir hefur ekki verið mikill jarðvegur fyrir pólitískar öfgar á Íslandi. Það er fremur að hið slítandi þras og þvarg, flokkadrættir og yfirgangur hagsmunaaðila hafi verið dragbítur á samfélagið. Það virðist vera erfitt að fá skynsamlega niðurstöðu í mál, mikið hefur verið rætt um lélega stjórnmálamenningu en hún hefur lítið breyst til batnaðar.
Grínframboðið Besti flokkurinn vann stórsigur í borgarstjórnarkosningum í fyrra og borgarstjórinn Jón Gnarr kemur úr röðum hans. Útlit er fyrir að Besti flokkurinn ætli nú að beina spjótum sínum að landsmálunum. Brandarinn er reyndar hættur að vera fyndinn, flokkurinn glímir við niðurskurð og ofurskuldsett borgarfyrirtæki, en það er ekki að ástæðulausu að gömlu flokkarnir óttast um fylgi sitt.
Trúaröfgar hafa heldur ekki verið áberandi og kynþáttanið í raun ekki heldur. Það má kannski telja Íslendingum til tekna að þeir séu frekar umburðarlynd þjóð – stundum jafnvel kærulausir. Gay Pride hátíðin er einhver stærsta fjölskylduskemmtun ársins á Íslandi – þá safnast tugþúsundir karla, kvenna og barna saman í miðborg Reykjavíkur. Og þegar Jóhanna Sigurðardóttir tók við embætti forsætisráðherra hafði enginn orð á því á Íslandi að hún væri samkynhneigð. Menn kærðu sig alveg kollótta og svo er enn. Það þurfti erlenda fjölmiðla til að benda Íslendingum á þessa staðreynd.
]]>Notkun einkabílsins hefur hins vegar farið aðeins minnkandi eftir hrunið. Það er tekið til þess að um mestu ferðahelgi þessa árs, um mánaðarmótin júlí/ágúst var umferðin 12 prósentum minni en árið áður. Þetta gerist þrátt fyrir nokkra fjölgun erlendra ferðamanna. Ástæðurnar eru fyrst og fremst hækkandi bensínverð, minni kaupmáttur, og svo hitt að eftir hrunið hefur bílafloti landsmanna verið lítt endurnýjaður. Sala á nýjum bílum hefur hrapað, það er mun meira að gera á bílaverkstæðum en áður – nú er reynt að gera við bíla sem áður hefði einfaldlega verið hent á haugana.
Það er nánast eins og það sé partur af því að vera sannur Íslendingur að eiga stóran bíl. Öllum takmörkunum á bílaumferð er mjög illa tekið. Skattlagningu var þannig háttað fyrir hrun að það hvatti fólk beinlínis til þess að kaupa stóra bíla. Göturnar fylltust af Range Roverum – þeir voru eitt helsta tákn bóluhagkerfisins.
Skipulagið í Reykjavík og á svæðinu í kringum höfuðborgina ber líka merki bílamenningarinnar. Bílastæði taka upp óskaplegt pláss í borgarlandinu. Í þvers og kruss um það liggja stórar umferðaræðar, stofnbrautir sem eru mjög rúmfrekar. Stefnan er enn í fullu gildi, fyrir fáum árum voru byggðar stórar bílabrautir í hjarta borgarinnar. Önnur afleiðing er að borgin breiðir sig yfir mjög stórt svæði, byggðin er óvenju dreifð, svo aftur þarf að leita til Bandaríkjanna að samlíkingum. Reykjavík er dreifbýlasta höfuðborg í Evrópu – á Norðurlöndunum er hún í algjörum sérflokki hvað varðar bílaeign.
Af þessum sökum er mjög erfitt að halda uppi almenningssamgöngum. Þar er reyndar einungis strætisvögnum að dreifa – lestir eru ekki til á Íslandi – kerfið er lélegt og það er sífellt verið að hringla með það. Það líður langt á milli ferða og kerfið er gisið og lélegt, enda erfitt að þjónusta strjálar úthverfabyggðir. Það er sífellt kvartað undan því hvílíkur baggi strætisvagnakerfið er á sveitarfélögunum – en sjaldnar talað um hvað öll umferðarmannvirkin kosta.
Í reynd þykir ófínt að ferðast með strætisvagni á Íslandi. Hér er hægt að vitna í Margaret Thatcher sem sagði eitt sinn að sá sem væri orðinn 26 ára og ferðaðist enn í strætisvagni hefði orðið undir í lífinu. Þetta virðist vera nokkuð almenn trú á Íslandi. Meira að segja unglingar eignast bíla til að komast í skólann – þótt líklega sé minna um það eftir hrun.
Það hefur einstöku sinnum verið rætt um að setja upp einhvers konar lestakerfi í Reykjavík, en hugsanlega er það of dýrt. Þess er þó að gæta að öll bílamannvirkin kosta mikið fé, fyrir utan allt plássið sem fer undir þau. Bílamenningin stuðlar að lélegri landnýtingu og sóun. Það er sífellt verið að byggja ný hverfi með tilheyrandi innviðum, vegum, rafmagni, hita, skólum og heilsugæslustöðvum. Þetta er dýrt fyrir sveitarfélögin og það er merkileg staðreynd að gott byggingaland gæti klárast í Reykjavík fyrr en varir með óbreyttu skipulagi.
Það er spurning hvaða áhrif hækkandi eldsneytisverð hefur. Ísland er að sumu leyti í tilvalinni stöðu til að taka upp aðra orkugjafa. Það hafa verið í gangi tilraunaverkefni með bíla sem ganga fyrir metani eða vetni – metanstrætisvögnum mun fjölga mikið á næstu árum – en notkun þeirra er langt í frá almenn. Íslendingar hafa gnægð raforku svo rafbílar gætu átt framtíð fyrir sér.
Í áætlun um orkustefnu sem var lögð fram fyrr á þessu ári er gert ráð fyrir að árið 2020 verði dregið úr notkun jarðefnaeldsneytis um tuttugu prósent. Flestum ber saman um að það sé mikil bjartsýni við núverandi ástand. Losun gróðurhúsalofttegunda á Íslandi er furðu mikil miðað við að Íslendingar nota fallvötn til raforkuframleiðslu og hitaveituvatn til húshitunar. Á árunum frá 1990 til 2008 jókst hún um 43 prósent, en hefur dregist ögn saman í kjölfar kreppunnar.
Það er náttúrlega dýrt og erfitt að halda uppi samgöngukerfi í landi þar sem býr svo fátt fólk en er þó svo stórt að flatarmáli. Ísland er 103 þúsund ferkílómetrar að stærð en íbúarnir eru aðeins 320 þúsund. Vegakerfið er allt meðfram ströndunum, á hálendinu inn til landsins eru bara vegaslóðar. Það hefur hvílt bannhelgi á að gera vegi um öræfin. Það var ekki fyrr en 1974 að klárað var að gera veg hringinn í kringum Ísland, svokallaðan þjóðveg 1. Þá var loks lokið við að brúa stór jökulfljót undir Vatnajökli á suðausturhluta landsins. Sveitirnar þar höfðu áður verið mjög afskekktar.
Fyrir fáum árum var klárað að malbika allan þjóðveg 1, en sums staðar á landinu eru vegir enn úr möl og geta verið mjög lélegir, sérstaklega á hinum strjálbýlu Vestfjörðum. Þingmenn og ráðherrar togast sífellt á um fé til vegagerðar, sumir líta á það beinlínis sem meginhlutverk sitt að bæta samgöngur í kjördæmum sínum.
Áður fyrr fóru mestallir þungaflutningar fram með skipum sem sigldu meðfram ströndum landsins, en nú fara þeir nær allir fram með vörubílum. Vegir eru víðast þröngir með aðeins tveimur akgreinum, sinni í hvora áttina, og það er á mörkunum að þeir þoli þessa flutninga. Þetta skapar líka umtalsverða hættu í umferðinni.
Íslendingar eru enn í slæmri stöðu eftir hrunið, hagkerfið er nánast stopp, gengi krónunnar er mjög lágt og gjaldeyrishöft eru við lýði. Það er lítið um fjárfestingar og framkvæmdir eru í lágmarki. Ein hugmyndin eftir hrun var að halda uppi umsvifum í hagkerfinu með því að efna til vegaframkvæmda. Það hefur orðið lítið úr þessu. Það er erfitt að afla fjár og því var partur af áætluninni að framkvæmdirnar yrðu kostaðar með vegtollum. Það mætti mikilli andstöðu. Efnt var til stórrar undirskriftasöfnunar og samtök bifreiðaeigenda voru mjög andsnúin þessu, töldu að álögur á bifreiðar væru þegar nægar. Ríkisstjórnin virðist hafa látið undan, það eru varla líkur á að vegagerð verði fjármögnuð með þessum hætti í bráð.
Fordæmin eru þó til. Til dæmis er enn greitt veggjald í fjölförnustu jarðgöng landsins, göngin undir Hvalfjörð sem opnuðu 1998. Þau voru geysileg samgöngubót og styttu leiðina vestur og norður í land verulega. Umferðin um þau hefur reynst vera miklu meiri en áætlað var, svo mikil að nú eru göngin talin hættuleg samkvæmt alþjóðlegum viðmiðum. Líklega er nauðsyn að byggja önnur göng við hlið þeirra. Fleiri jarðgöng hafa verið byggð hin síðari ár, en þau hafa verið borguð af skattfé. Þessi göng þjóna fámennari stöðum og má í raun telja að þau séu liður í aðgerðum til að styrkja byggðir, eins og hin geysistóru og dýru Héðinsfjarðargöng sem eru allt í allt nærri 11 kílómetrar á lengd. Þau liggja til gamla síldarbæjarins Siglufjarðar þar sem eru innan við 1500 íbúar. Þingmenn kjördæmisins börðust hatrammlega fyrir því að göngin yrðu lögð.
Eins og áður segir eru engar lestir á Íslandi, þannig að fólk sem vill ferðast um landið án þess að vera á einkabíl þarf annað hvort að taka rútu eða flugvél. Flugið hefur löngum verið mikilvægt, en það hefur þó dregist saman eftir því sem bílaflotinn stækkar og vegakerfið batnar. Nýverið hefur verið tekin í gagnið höfn á suðurströndinni, Landeyjahöfn, þaðan sem hægt er að sigla á aðeins hálftíma til Vestmannaeyja. Til Akureyrar sem er réttnefndur höfuðstaður Norðurlands er hægt að aka á milli fjórum og fimm tímum.
Aðalflugvöllurinn fyrir innanlandsflugið er staðsettur í miðri Reykjavík – hann var byggður í stríðinu af breska hernum – og um hann hafa staðið mjög illvígar deilur. Flugvélar lenda og taka á loft yfir miðbæinn. Það var samþykkt í atkvæðagreiðslu í Reykjavík árið 2001 að flugvöllurinn skyldi hverfa og á skipulagi er gert ráð fyrir að í staðinn komi blanda af íbúðarbyggð, þekkingarfyrirtækjum og háskólastarfsemi. Í staðinn hafa verið hugmyndir um að byggja nýjan flugvöll í nágrenni Reykjavíkur eða að flytja einfaldlega innanlandsflugið á alþjóðaflugvöllinn í Keflavík. En þetta mætir mikilli andstöðu, ekki síst á landsbyggðinni. Málið gýs reglulega upp í fjölmiðlum og er orðið einhvers konar tákn um gjánna milli borgar og dreifbýlis. Eins og hinir pólitísku vindar blása nú er líklegast að flugvöllurinn verði um kjurt. Hann á hins vegar sinn þátt í hvað byggðin í Reykjavík er dreifð – í stað þess að byggja á hinu stóra flæmi sem flugvöllurinn tekur hafa menn farið með byggðina út með ströndum og upp undir heiðar.
Þétting byggðar hlýtur þó að blasa við. Það er merkilegt í jafn stóru landi að Reykjavík gæti brátt verið uppiskroppa með gott byggingarland. Það þarf að byggja borgina inn á við – sem aftur gæti styrkt almenningssamgöngur og annan fararmáta en einkabílinn.
Olía og bensín eru svosem ekki dýrari á Íslandi en annars staðar í Evrópu, en tekjur fólks hafa rýrnað verulega eftir hrunið. Ríkisvaldið hefur ekki orðið við áskorunum um að lækka álögur á eldsneyti. Bílaumferðin hefur minnkað eftir hrun, en það er ekki þar með sagt að svo verði til frambúðar. Íslendingar eru enn mikil bílaþjóð og verða það áfram. En kannski er þörf á ákveðinni hugarfarsbreytingu. Einkabílisminn á Íslandi er skaðlegur fyrir umhverfið, hann er dýr og honum fylgir mikil sóun. Stundum verður hann nánast eins og rétttrúnaður sem ekki má hagga við. En það liggja miklir möguleikar í nýjum orkugjöfum og væri skömm að gera ekki betur í því efni.
]]>Við horfum fram á stóraukin umsvif á heimskautasvæðinu á næstu áratugum. Rússar, Kanadamenn, Bandaríkjamenn og Danir fyrir hönd Grænlendinga gera allir tilkall til svæðisins. Það er talað um mikil auðæfi sem þarna leynist. Sumt af því ber vott um gullgrafarahugsun, en ríkin eru öll að taka sér stöðu í togstreitu sem kann að verða um svæðið. Það er útilokað að farið verði með Norðurheimskautið eins og Suðurheimskautið – sem er mun fjær mannabyggð. Suðurskautssáttmálinn þykir mikið fyrirmyndarplagg, en samkvæmt honum er kveðið á um að Suðurskautið sé griðland fyrir náttúru og vísindi.
Menn greinir á um hversu hröð þessi þróun er. Íslenski sagnfræðiprófessorinn, Valur Ingimundarson, er einn helsti sérfræðingur þjóðarinnar í alþjóðasamskiptum. Hann hefur talsvert fjallað um þessi mál og segir í nýlegri grein í tímaritinu Skírni að tal um „norðrið“ sé enn sem komið er fyrst og fremst liður í pólitískri baráttu. Rússar komu fyrir fána á botni Norður-Íshafsins árið 2007, það leiddi aftur til aukins áhuga í Bandaríkjunum, þjóðernisviðbragða í Kanada – og átti þátt í að hrinda af stað fimm ríkja ferli strandríkjanna, Bandaríkjanna, Rússlands, Noregs, Kanada og Dammerkur sem hafa haldið með sér fundi án þess að bjóða Íslandi, Svíþjóð, Finnlandi og fulltrúum frumbyggja á norðurslóðum. Valur Ingimundarson bendir á að Norður-Íshafið verði þakið ís mikinn hluta ársins þrátt fyrir áhrif loftslagsbreytinga og geldur varhug við gagnrýnislausum hugmyndum um efnisleg gæði vegna nýrra skipaleiða og viðskiptatækifæra.
Össur Skarphéðinsson, utanríkisráðherra Íslands, kom hins vegar heim með nokkuð annan boðskap frá fundi Norðurheimskautsráðsins sem var haldinn í Nuuk á Grænlandi í maí. Þangað kom óforvarendis Hillary Clinton, utanríkisráðherra Bandaríkjanna, með miklu fylgdarliði og sýndi málinu mikinn áhuga. Össur, sem er líffræðingur að mennt, sagði í viðtölum eftir heimkomuna að hann teldi að skipaleiðir um Norður-Íshafið myndu opnast fyrr en margir hafa talið – vísindarannsóknir sýni að ísinn hopi enn hraðar en talið var.
Í þessu felast tækifæri fyrir Íslendinga, en líka hættur. Framtíðin gæti borið í skauti sér stóraukna umferð stórra farmskipa og olíuskipa sem sigla milli Asíu og Norður-Atlantshafsins, um Íshafið. Lífríki norðursvæða er eitt hið viðkvæmasta sem þekkist. Þegar er áhyggjuefni hversu mikið af mengandi efnum finnast þar. Olía er lengi að brotna niður í köldu hafinu og þar er líka erfitt að beita hreinsiefnum eins og voru notuð til að berjast gegn olíulekanum mikla í Mexíkóflóa.
Farþegaskip leita líka í auknum mæli þarna norður, það er sagt að það sé mildi að ekki hafi þegar orðið slys í slíkum siglingum. Það þykir vanta mikið upp á að til séu björgunaráætlanir ef slys af þessu tagi verða. Á fundinum í Nuuk var rætt um að norðurskautsríkin ynnu saman að leit og björgun á norðurheimskautssvæðinu og gerðu samkomulag um viðbrögð við bráðri olíumengun. Utanríkisráðherra Íslands hefur viðrað þá hugmynd að alþjóðleg björgunarmiðstöð verði sett upp á Íslandi.
Tækifærin fyrir Íslendinga gætu helst falist í auknum skipakomum til Íslands. Jafnvel að byggðar yrðu sérstakar hafnir hér vegna þessara flutninga. Menn eru meira að segja farnir að gera athuganir fyrir slíka höfn á hinu afskekkta Langanesi sem skagar út af Norðausturlandi.
Ísland er sem fyrr segir ekki eiginlegt heimskautaveldi – það á sæti í Norðursheimskautsráðinu en efnahagslögsaga Íslands nær ekki norður að Íshafi. Málið er samt farið að valda talsverðum titringi í stjórnmálalífinu á Íslandi, einkum tenging þess við aðildarumsókn Íslands að Evrópusambandinu. Andstæðingar aðildar með Björn Bjarnason, sem fyrrum var einn helsti hugmyndafræðingur Sjálfstæðisflokksins, í fararbroddi, halda því fram að Evrópusambandið ásælist Ísland vegna áhrifa sem landið gæti tryggt því á norðurslóðum. Kenningin er að Evrópusambandið komist þannig nær auðlindunum á svæðinu og því að stjórna umferðinni sem þar verður. ESB hefur sótt um stöðu áheyrnarfulltrúa í Norðurskautsráðinu, en reyndar eru tvær þjóðir innan ESB með aðild þar, Svíþjóð og Finnland. Og ennfremur situr Danmörk þar vegna Grænlands.
Björn Bjarnason og fleiri hafa haldið því fram að með stöðu sinni í Norðurhöfum gæti staða Íslands á alþjóðavettvangi styrkst á nýjan leik. Stundum er talað um Kalda stríðið sem „stórveldistíma“ á Íslandi, þá gat landið vegna legu sinnar sett risaveldum ýmsa kosti og þótti oft nokkuð hart í samningum. Jafnvel hefur verið gælt við þá hugmynd að Bandaríkjamenn fengju aftur áhuga á Íslandi í gegnum Norðurslóðamál – að Ísland muni þá aftur færast inn á áhrifasvæði Bandaríkjanna þaðan sem þeir hurfu að miklu leyti þegar Bandaríkjaher fór endanlega frá landinu árið 2006.
Málinu hefur verið stillt upp þannig að Ísland geti öðlast áhrif á Norðurskaussvæðinu og þannig tengst Bandaríkjunum, jú, og Kanada, Noregi, Grænlandi og jafnvel Rússlandi. Þetta norðursamstarf er sett upp sem valkostur við sem Evrópusambandið – kenningin er að það muni sér hag í að koma í veg fyrir þessa þróun, enda ásælist það sjálft Ísland – og norðurslóðirnar.
Össur Skarphéðinsson utanríkisráðherra heldur því þvert á móti fram að það fari ágætlega saman við hagsmuni Íslands á norðurslóðum að vera innan Evrópusambandsins. Össur skrifaði í grein sem birtist í Fréttablaðinu í maí:
„Aftur að heimskautsveldisdraumum Íslendinga. Staðan er því miður sú að Ísland hefur ekkert að segja eitt og sér í heimskautsráðinu. Öðrum aðildarríkjum ráðsins er í lófa lagið að sniðganga Ísland – eins og reyndar hefur verið gert þegar “gleymdist” að boða Ísland á undirbúningsfund ráðsins. Staðreyndin er sú að ef hagsmunir Grænlands og Noregs fara saman gegn hagsmunum Íslendinga þá munu þau ríki taka höndum saman gegn Íslandi. Við höfum langa reynslu af hörku og ósveigjanleika Norðmanna í okkar garð í þess háttar málum. Hverjir eiga þá að verja hagsmuni Íslands? Evrópusambandsríkin Danmörk, Svíþjóð og Finnland? Er ekki hætt við að þau taki frekar málstað Grænlands vegna stöðu Grænlands gagnvart Evrópusambandsríkinu Danmörku?“
Evrópusambandið hefur í raun enga fullmótaða norðurslóðastefnu, og vandséð er að það hafi einhverjar leynilegar fyrirætlanir varðandi inngöngu Íslands. Það sem helst hefur verið rætt um norðurslóðir innan sambandsins snýst helst um umhverfismál. Þannig kom Michel Rocard, fyrrverandi forsætisráðherra Frakklands, í heimsókn til Íslands undir lok síðasta árs. Hann er sérlegur sendiherra Frakklandsforseta í málefnum pólsvæðanna. Rocard lagði mikla áherslu á umhverfismál, mengunarvarnir og eftirlit með skipaferðum. Hann vísaði í sáttmálann um Suðurskautið sem hann sagði að væri til fyrirmyndar, en tók fram að ekkert slíkt væri hugsanlegt á Norðurskautinu. Það væri mikil hætta á að græðgin yrði þar við völd – og að áhrifin á lífríkið gætu orðið skelfileg.
Sumt í þessu er eins og í pólitískum reyfara – Kínverjar hafa stórt sendiráð í Reykjavík, því er haldið fram að það sé vegna áhuga á norðurslóðum. Það er fabúlerað um nýtt bandalag og jafnvel um endurkomu Bandaríkjanna, og undirferli Evrópusambandsins sem ætli að þrýsta sér inn í norðrið. Eftir hrunið er Ísland land hins óstaðfesta orðróms, enda er mikil tortryggni í loftinu. Íslendingum hættir svolítið til að ofmeta áhrif sín og mikilvægi, svo það er spurning hvort Michel Rocard hafi ekki komist að kjarna máls þegar hann benti á að þegar allt kæmi til alls myndu stórveldin ráða mestu um framtíð norðurslóða: „Stórveldin virða aðeins risa,“ sagði þessi öldungur.
]]>En skógurinn óx ekki aftur. Eyðingin var algjör, og með þeim stærri í fyrri tíma sögu mannkynsins. Hinn frægi umhverfisfræðingur Jared Diamond skrifar um Ísland í bók sinni Collapse – það er nefnt sem dæmi um þjóð sem hafi átt erfitt með að lífa í sátt við umhverfi sitt.
Ísland er frægt fyrir óspillta náttúru, víðáttur, öræfi og eyðisanda, en staðreyndin er sú að mikið af þessu hefur orðið til vegna gróðureyðingar og uppblásturs.
Trjárækt hefst ekki að ráði á Íslandi fyrr en á tuttugustu öld. Meira en fimmtíu ára gamlar myndir af Reykjavík sýna bæ þar sem eru hérumbil engin tré. Þetta hefur breyst mikið. Reykjavík er orðin mjög gróin, og víða um land hefur verið ræktaður skógur og eyðisandar hafa verið græddir upp. Þessu fylgir að sandfok er minna, en það hefur verið sérstaklega til bölvunar á Suðurlandi.
En nútímamenn hrífast af öræfunum, auðninni, jafnvel þótt hún sé að sumu leyti manngerð. Eyðifjöll- og sandar eru einn vinsælasti áfangastaður ferðamanna sem koma til landsins. Uppgræðsla á slíkum svæðum er umdeild. Harðger jurt sem nefnist lúpína hefur verið notuð til að græða eyðisanda. Hún breiðist út og verður áberandi blá í landslaginu. Margir líta á hana sem aðskotajurt og vilja uppræta hana.
Mikill árangur í trjárækt hefur náðst með því að planta alaskaösp, sem hefur þann eiginleika að geta vaxið þráðbeint hátt upp í loft í rokinu á Íslandi. Hún er orðin mjög áberandi, ekki bara í borgum heldur víða í grennd við sveitabæi.
Á meðan geisa deilur milli skógræktarmanna og þeirra sem má kalla hreinstefnumenn. Borgarstjórnin í Reykjavík hefur hafið átak gegn öspum innan bæjarmarkanna, lúpínubreiður víða um land hafa verið reyttar upp með rótum. Mörgum hefur líka þótt það goðgá að á árum mestu skóræktarhugsjónarinnar var plantað „erlendum“ barrtrjám í helgasta reit Íslendinga, á Þingvöllum.
Íslenskt náttúra er mjög viðkvæm, enda líkt og hangir landið í heimskautsbaugnum. Á fjöllum eru gróðurvinjar þar sem vaxa smáblóm og mosar sem þola lítinn átroðning. Ferðamannastraumur hefur vaxið mikið, nú koma um 600 þúsund erlendir ferðamenn til Íslands á ári, næstum tvöföld íbúatala landsins. Búist er við að talan hækki í eina milljón á næstu árum. Flest þetta fólk er að leita óspilltrar náttúru. Þetta þýðir aukið álag á náttúruna, ekki síst á vinsælum stöðum eins og Mývatni þar sem er mikill átroðningur á hinum stutta ferðamannatíma í júní, júli og ágúst. Mývatn er norræn náttúruperla með einstæðu gróðurfari, fuglalífi – og jarðhita.
Ein hugmyndin hefur verðið að hefja gjaldtöku af ferðamönnum á vinsælustu stöðunum til að standa undir nauðsynlegri uppbyggingu og náttúruvernd. Um það hefur þó ekki náðst nein sátt.
Þegar fjallað er um sjálfbærni á Íslandi er óhjákvæmilegt að tala um fiskveiðar og orku.
Í fiskveiðum þykja Íslendingar að nokkru leyti fyrirmynd annarra þjóða. Fiskistofnar hér eru í skárra ástandi en víða í heiminum. En það hefur ekki gengið þrautalaust fyrir sig. Meginuppstaðan í fiskafla Íslendinga á löngum tíma var síld. Hún var gengdarlaust veidd úti fyrir ströndum Íslands uns á sjöunda áratugnum að hún hvarf nánast yfir nótt. Það var talað um hvað síldin væri duttlungafullur fiskur, en ástæðan fyrir hruni síldveiðanna var fyrst og fremst rányrkja.
Hið sama má segja með þorskinn sem hefur verið önnur uppistaða í veiðum Íslendinga. Þorskveiðar hafa verið takmarkaðar með umdeildu kvótakerfi síðustu áratugi. Samt hefur ekki tekist að byggja stofninn upp í þá stærð sem hann var þegar sóknin var hvað mest. Þá var aflinn 450 þúsund tonn á ári, nú er hann í kringum 150 þúsund tonn. Þetta hefur valdið miklum vonbrigðum – en það sem vegur upp á móti eru veiðar úr stofnum sem áður voru minna nýttir og síhækkandi verð á fiski.
Íslendingar eru í dásamlegri stöðu hvað varðar orkuöflun. Fallvötnin sjá okkur fyrir rafmagni, flest heimili landsins eru kynt með hita úr iðrum jarðar. Umhverfisáhrifin hafa samt verið umdeild, eins og til dæmis í hinni risavöxnu virkjun á Kárahnjúkum. Jarðvarmavirkjunum getur fylgt brennisteinsmengun. Og við búum við þá þversögn að á sama tíma og Ísland er auglýst sem óspjallað land fyrir ferðamenn, hefur farið fram mikil uppbygging áliðnaðar með tilheyrandi virkjunum og umhverfisraski. Það er svo staðreynd að vegna áhættusamra fjárfestinga eru sum orkufyrirtækin illa stödd – nú er talað um að þurfi að hækka verðið á heita vatninu í Reykjavík um tugi prósenta.
Tilhneigingin hefur semsagt verið sú að byggja stórar verksmiðjur sem bræða ál – hugmyndaflugið hefur eiginlega ekki náð lengra. Þetta er einföld lausn sem skapar hagvöxt fljótt. Álverksmiðjurnar hafa hingað til verið knúnar með vatnsorku, en nú er líklega að hefjast uppbygging verksmiðja sem ganga fyrir jarðvarmaorku.
En menn eru ekki á eitt sáttir um jarðhitasvæðin. Stefán Arnórsson, prófessor í jarðeðlisfræði við Háskóla Íslands, hefur líkt þeim við námur. Það sé hægt að ofnýta jarðhitann og klára hann á nokkrum áratugum. Stefán segir að menn eigi það til að fara af stað án þess að vita hversu mikil gufuframleiðslan er í iðrum jarðar. Aðrir sérfræðingar – og hagsmunaaðilar – telja að Stefán sé óþarflega svartsýnn. Ef farið sé varlega í nýtingu jarðorkunnar sé hún endurnýjanleg.
Stefán hefur talið að rétt sé að nýta jarðhitann eins og hefur verið gert hingað til á Íslandi, til góða fyrir nærumhverfið – til að hita bæi og borgir, gróðurhús og sundlaugar og framleiða rafmagn í fremur smáum stíl. Þannig sé tryggt að við skilum auðlindinni óspilltri til afkomenda okkar. En opinberir aðilar, sérstaklega sveitarfélög, hafa miklu stærri áform – sem og verkalýðshreyfingin og samtök atvinnurekenda – og burðarliðnum eru nokkrar stórar jarðhitavirkjanir sem verða væntanlega notaðar til að knýja stóriðju.
Íslandssagan hefur verið glíma við óblíða náttúru. Skóginum var eytt, þegar fiskiskipin urðu nógu öflug var fiskistofnum tortímt. Íslendingar búa vont veðurfar og náttúran er ekki sérlega gjöful, en í veröld nútímans eru þeir heppnir hvað varðar orkuöflun, í landinu er gnægð af hreinni orku.
En Íslendingar geta seint talist sérstök fyrirmynd í umhverfismálum. Þeir eru mikil bílaþjóð og losun gróðurhúsalofttegunda er mikil. Íslendingar eru líka með eindæmum neysluglaðir, samkvæmt rannsókn sem Sigurður Jóhannesson, sérfræðingur hjá Umhverfisstofnun gerði í fyrra, er svokallað „vistspor“ Íslendinga eitt hið stærsta í veröldinni, eða fjórtán sinnum stærra en meðaltal heimsins. Það þýðir af ef neysla alls mannkynsins væri sú sama á mann og á hvern Íslending þyrfti tuttugu og eina jörð til að standa undir henni.
]]>Á Íslandi er að finna miklu meiri orku en hin fámenna þjóð getur notað sjálf. Orkan er samt ekki óþrjótandi. Það er áætlað að orkuauðlindir fallvatns og jarðhita geti skilað á bilinu 30-50 teravattstundum af raforku. Af þeim eru þegar nýttar 17 teravattstundir. Nýting þessarar orku hefur verið fremur hæg miðað við það sem gerist víða erlendis, en í tengslum við byggingu stóriðjuvera hafa verið tekin stór stökk. Álver í Straumsvík við Hafnarfjörð reis 1970 og voru miklar virkjanaframkvæmdir í tengslum við það. Svo leið langur tími, en 1998 tók til starfa álverksmiðja í Hvalfirði. Þá urðu menn mjög stórhuga, það voru uppi áform um að álver yrðu reist í fjölda byggðarlaga kringum landið – 2007 var lokið við byggingu Kárahnjúkavirkjunar sem er langstærsta framkvæmd Íslandssögunnar. Orkan þaðan er eingöngu notuð til að knýja álverið í Reyðarfirði, austast á Íslandi.
Deilurnar voru hatrammar og að mörgu leyti lærdómsríkar. Náttúruverndarsinnar mótmæltu með ýmsum hætti. Í fararbroddi voru söngkonan Björk og sjónvarpsmaðurinn Ómar Ragnarsson sem er þjóðhetja í augum margra. Rithöfundurinn Andri Snær Magnason skrifaði áhrifamikla bók sem nefndist Draumalandið – þar lýsti hann áformum um að virkja hverja sprænu í landinu undir stóriðju. Í huga Andra var draumurinn martröð. Erlendir aðgerðarsinnar komu og hlekkjuðu sig við vinnuvélar – í þeim hópi er sagt að hafi verið breski lögreglunjósnarinn Mark Kennedy.
Gagnrýni beindist líka að því að arðsemi þessa risaverkefnis væri vafasöm, ávinningurinn væri ekki nægur miðað við tilkostnaðinn. Stjórnvöld drógu reyndar aldrei dul á að byggðasjónarmið réðu för – þingmenn og ráðherrar af Norðausturlandi þrýstu mjög á um virkjunina og álverið – ætlunin var efla byggðina á Austurlandi og fjölga fólki þar. Fólksfjölgunin hefur látið á sér standa og síðari tíma greining sýnir að tímasetning framkvæmdanna var óheppilegt – líkt og lesa má í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um efnahagshrunið. Framkvæmdirnar mögnuðu ofþensluna í hagkerfinu sem leiddi til hrunsins. Á sínum tíma gerðu ýmsir sér grein fyrir þessari hættu – til að vega upp á móti henni var virkjunin að mestu reist af erlendum verkamönnum.
Kannski má segja að fyrstu ár aldarinnar hafi verið tími álæðis á Íslandi. Tvö önnur álver hafa verið í deiglunni síðan þá. Framkvæmdir eru reyndar hafnar við annað þeirra og öll leyfi eru tilbúin, það er í Helguvík, stutt frá Keflavíkurflugvelli. Það eina sem vantar er orkan, hana hefur verið erfitt að útvega sökum þess að fjármögnun eftir hrunið hefur verið erfið. Hitt er á Bakka við Húsavík á Norðausturlandi. Ráðgert er að álverið í Helguvík fái orku bæði úr jarðhita og fallvötnum, en álverið á Húsavík af miklu jarðhitasvæði á Þeistareykjum.
Líkt og fyrr er þetta ein helsta átakalínan í íslenskum stjórnmálum. Stjórnmálamenn og sveitarstjórnarmenn frá svæðum þar sem álver kunna að rísa beita miklum þrýstingi um að framkvæmdir hefjist strax. Það flækir málin að þótt ákvarðanir um virkjanir séu teknar á landsvísu, þá hafa sveitarfélögin skipulagsvald og geta ákveðið að ráðast í byggingu álvera – og síðan gert kröfu um að þeim sé útveguð orka.
Sú skoðun er líka talsvert útbreidd að nauðsynlegt sé að ráðast í framkvæmdir sem fyrst til að endurræsa efnahagslífið. Vinstri grænir, flokkur Steingríms J. Sigfússonar fjármálaráðherra, hafa hins vegar alla tíð verið mjög andsnúnir stóriðjustefnunni. Þeir telja að henni fylgi óverjandi náttúruspjöll og að uppbygging stóriðju sé skyndilausn sem geri ekki annað en að örva hagvöxt tímabundið. Á móti hafa stóriðjusinnar spurt: Hvað á að koma í staðinn? Fjallagrös?
Landsvirkjun, hið stóra opinbera fyrirtæki sem reisir vatnsaflsvirkjanir og fer með stjórn þeirra, hefur hingað til lotið forystu manna sem eru nátengdir stjórnmálum. Landsvirkjun hefur verið vígi stóriðjusinna. Nú ber hins vegar svo við að fyrirtækið hefur fengið nýjan forstjóra, Hörð Arnarson, sem er kominn beint úr atvinnulífinu og hefur aldrei verið bendlaður við stjórnmál. Í málflutningi hans má greina stefnubreytingu. Hörður hefur kvartað undan því að stóriðjan borgi of lágt verð fyrir orkuna, hann hefur sett fram hugmyndir um að selja raforku með sæstreng til Evrópu til að Íaland hafi aðgang að samkeppnismarkaði með orku. Hann hefur líka komið á óvart með því að segja hreinskilningslega að ekki sé til næg orka til að knýja nema lítið álver við Húsavík – stóriðjufyrirtæki vilja helst ekki líta við nema stórum álverum lengur – og hann talar um að selja þurfi orkuna til smærri og fjölbreyttari aðila sem geta borgað hærra verð.
Áherslan er semsagt á arðsemi, ekki byggðastefnu eða skammtíma hagvöxt meðan á vinnuaflsfrekum stórframkvæmdum stendur. Því hefur verið haldið fram að álverin hafi óeðlileg forréttindi á Íslandi, þau greiði einfaldlega ekki nóg til samfélagsins, arður þjóðarinnar af orkuauðlindinni sé ekki nægur. Það hefur verið sýnt fram á að álver í Afríku greiða hærra verð fyrir orkuna en á Íslandi.
Því spyrja menn hvort dagar stóriðjustefnunnar séu á enda, hvort tími sé kominn til að Íslendingar fari upp á nýtt plan í orkunýtingu sinni. Nefnd á vegum iðnaðarráðuneytisins skilaði nýskeð drögum að nýrri orkustefnu sem verða til umræðu fram eftir þessu ári. Þar er lögð áhersla á arðsemi, sjálfbærni og að þjóðin njóti rentunnar af auðlindum sínum. Nefndin leggur til að meiri áhersla verði lögð á fjölbreytt, millistór iðnfyrirtæki, hærra raforkuverð, að fallið verði frá þeirri venju að orkuverð til stóriðjunnar sé tengt álverði og að hætt verði að veita opinbera ábyrgð vegna fjármögnunar virkjanaframkvæmda. Ekkert af þessu boðar gott fyrir uppbyggingu stóriðju.
Mitt í þessu geisa deilurnar um Magma Energy og HS Orku sem áður hét Hitaveita Suðurnesja. Flækjustigið er nokkuð hátt, líka fyrir Íslendinga sem telja sig fylgjast vel með. En í grundvallaratriðum er deilt um aðkomu útlendinga að orkuauðlindunum. Útrásarvíkingarnir sem settu Ísland á hliðina ásældust orkuna, sérstaklega eftir að farið var að halla undan fæti í bankarekstrinum. Í orkunni sáu þeir tækifæri til að blása upp nýja bólu. Það var naumlega komið í veg fyrir að ein útrásarklíkan næði tangarhaldi á hinu öfluga fyrirtæki Orkuveitu Reykjavíkur sem ræður yfir miklum jarðhita. Í tilviki HS Orku gekk einkavæðingin hins vegar í gegn. Fyrirtækið komst í hendur Geysis Green Energy sem var í eigu Hannesar Smárasonar og Jóns Ásgeirs Jóhannessonar, auðmanna sem eru báðir flúnir af landi brott. Eftir hrunið var það komið á hausinn eins og annað sem útrásarvíkingar komu nálægt – á endanum var það selt kanadísku fyrirtæki sem nefnist Magma Energy.
Magma hefur með þessu fengið yfirráðarétt yfir jarðorkulindum á Suðurnesjum til 65 ára, með möguleika á framlengingu. Verðið sem fyrirtækið greiddi var heldur ekki hátt, enda var gengið frá kaupunum stuttu eftir hrun. Mikil andstaða hefur verið gegn þessum gjörningi – sjötti hluti þjóðarinnar skrifaði nafn sitt á undirskriftalista til að mótmæla honum. Aftur er það Björk sem er fremst í flokki, hún hefur meira að segja sungið karaókí í Norræna húsinu með Ómari Ragnarssyni til að vekja athygli á málstaðnum. Saksóknarinn Eva Joly talaði um að þyrfti að efna til sakamálarannsóknar á sölunni á HS Orku. Ross Beaty, forstjóra Magma Energy, hefur verið lýst sem lukkuriddara sem ætli að hagnast á neyð Íslendinga eftir hrunið. Hann geldur þess að nokkru leyti að mikil tortryggni er í landinu og traust í lágmarki, ein samsæriskenningin er sú að Evrópusambandið ásælist Ísland til að leggja undir sig orkuauðlindir landsins. Vinstri grænir hafa leitað leiða til að rifta sölunni á HS Orku, en það verður varla gert nema með eignarnámi og þá þurfa háar fébætur að koma fyrir. Slíkir fjármunir liggja ekki á lausu á tíma mikils niðurskurðar.
Þarna er ekki bara tekist á um einstaka viðskiptagjörninga heldur eru grundvallarhugmyndir í húfi. Fyrir hrun var einkavæðing ríkjandi hugmyndafræði og hafði verið lengi. Það var jafnvel rætt um víðtæka einkavæðingu orkulinda. Nú hefur viðhorfið breyst allaverulega. Mikill hljómgrunnur er fyrir því að binda í stjórnarskrá ákvæði um að orkuauðlindir skuli vera í þjóðareign – þar er mönnum ofarlega í huga fiskveiðiauðlindin sem var de facto einkavædd á undir lok síðustu aldar. Þetta er eitt af því sem Stjórnlagaþing sem var kosið í nóvember ætlaði að fjalla um. Einhver bið verður á því eftir að Hæstiréttur ákvað að lýsa kosninguna til þingsins ógilda vegna galla á framkvæmdinni.
Hjá því verður þó varla komist að einkaaðilar – og líka erlendir aðilar – komi að nýtingu orkunnar á Íslandi. Að öðrum kosti gæti reynst erfitt að afla fjármagns. En þeim fer fækkandi vatnsföllunum sem hægt er að ná sátt um að virkja, sérstaklega ef Ísland vill halda í ímynd sína sem óspillt ferðamannaland. Jarðhiti er ekki óþrjótandi auðlind, það þarf að rannsaka háhitasvæði vel til að vita hvaða nýtingu þau þola. Eftir deilur sem hafa staðið í einn og hálfan áratug fer að verða kominn einhvers konar sátt í orkumálunum. Hún hlýtur að fela í sér náttúruvernd og sjálfbærni, að auðlindum sé ekki sólundað áður en næstu kynslóðir fá að njóta þeirra, að nýtingartími sé skynsamlegur og sanngjarnt verð komi fyrir og að þjóðin sjálf njóti góðs af auðlindum sínum. Græðgin, bráðlætið og skammtímahugsunin sem einkenndi Ísland á árunum fyrir hrun er víti til varnaðar.
Íslendingar eru heppnir á þessu sviði. Þeir hafa næga orku og þurfa ekki að hafa áhyggjur af orkugjöfum í framtíðinni. En þetta getur líka gert menn lata og værukæra. Það er ekki þjóðinni að þakka að hún getur kynt hús sín með heitu vatni – það stafar einfaldlega af legu landsins. Í erlendum blöðum birtast einatt greinar um hvernig Íslendingar séu til fyrirmyndar á sviði grænnar orku.
En á sama tíma rísa hér stóriðjuver. Og hvað varðar brennslu jarðefnaeldsneytis eru Íslendingar síður en svo til fyrirmyndar. Útblástur gróðurhúsalofttegunda frá bílum og skipum er mikill á Íslandi og hefur vaxið. Hann er mun meiri á Íslandi en til dæmis í Svíþjóð. Þrátt fyrir tal um rafbíla, vetni og metanól gengur hægt að innleiða nýja orkugjafa. Áðurnefnd nefnd um orkustefnu leggur til að dregið verði úr innflutningi á bensíni og olíu sem nemur 20 prósentum fyrir árið 2020 og að þá verði 10 prósent af öllu eldsneyti frá íslenskum orkuberum. Þetta eru falleg fyrirheit en varla líklegt að þau náist.
]]>Rithöfundurinn Pétur Gunnarsson orðar það svo að Íslendingar séu sífellt að velta fyrir sér spurningunni: Hví er ég hér? Hann segir að þetta helgist af því að Ísland byggðist seint, Íslendingar komu að ónumdu landi, það eru ritaðar heimildir um landnámið. Fáar þjóðir í heiminum hafa líka upplifað jafn mikla einangrun og Ísland. Þjóðveldisöld var tími mikilla samgangna, þegar hafið var þjóðbraut, en á 17. og 18. öld upplifðu Íslendingar tíma þegar varla kom skip til landsins. Alþjóðleg samskipti eru mjög mikilvæg fyrir þjóð sem er svo einangruð, bæði andlega og landfræðilega.
Í heimstyrjöldinni síðari var Íslendingum kippt inn á áhrifasvæði Bandaríkjanna. Íslenska lýðveldið er í raun stofnað í skjóli Bandaríkjanna – þótt menn hafi verið tregir við að nefna þá staðreynd upphátt. Íslendingar fylgdu Bandaríkjamönnum mjög dyggilega að málum. Þeir voru stofnaðilar að Nató; þegar það var samþykkt var reyndar slegist í miðborg Reykjavíkur og líklegt má telja að aðildin hefði verið felld ef hefði verið gengið til þjóðaratkvæðagreiðslu – sem nú þykir sjálfsögð vegna ESB.
Önnur meginstoð utanríkisstefnu Íslands var veran í Norðurlandaráði. Fyrir Íslendinga hefur þetta verið mikilvægara en fyrir hinar stærri Norðurlandaþjóðir; vegna smæðar sinnar hafa þeir fremur verið þiggjendur en gefendur í samstarfinu. En Norðurlandaráð er nú klofið milli landanna sem eru í ESB og Íslands og Noregs sem tilheyra Evrópska efnahagssvæðinu.
EES samningurinn gekk í gildi 1994. Yfirleitt hefur verið talið að hann sé nokkuð hagstæður fyrir Ísland, en hann er einkum gagnrýndur fyrir tvennt. Annars vegar vegna þess að hann opnaði fyrir flæði fjármagns – til er sú kenning að EES samningurinn hafi átt þátt í að íslenska hagkerfið hrundi, að Ísland hafi einfaldlega ekki ráðið við frelsið á opnum alþjóðlegum fjármagnsmarkaði. (Nú eru í gildi ströng gjaldeyrishöft á Íslandi.) Aðrir segja að samningurinn sé gallaður vegna þess að með honum taki Íslendingar við löggjöf frá ESB á fjöldamörgum sviðum, en hafi í raun ekkert um hana að segja. Þeir séu nauðbeygðir að samþykkja það sem kemur frá Brussel. Þannig séu Íslendingar í raun búnir að afsala sér hluta af fullveldinu.
Það er þó merkilegt að enginn talar í raun um að slíta EES samningnum, ekki einu sinni harðir andstæðingar Evrópusambandsins. Þó voru heitar deilur um hann á sínum tíma. Óttinn er fremur sá að samningurinn muni daga uppi, að ESB hafi ekki lengur áhuga á að viðhalda honum.
Þegar ESB umsóknin er annars vegar snúast deilurnar fyrst og fremst um þrennt: Sjávarútveginn, landbúnað og tapað fullveldi. Eigendur fiskiskipa sem fara með vald yfir fiskveiðikvótum eru upp til hópa andsnúnir aðild. Þeir óttast að Íslendingar þurfi að gefa frá sér yfirráð yfir sjávarauðlindinni. Þetta er mjög valdamikill hagsmunahópur, en á móti má reyndar nefna að íslenskir útgerðarmenn stunda fiskveiðar og -vinnslu út um allan heim.
Samtök bænda reka mjög harðan áróður gegn Evrópusambandinu. Þeir óttast innflæði ódýrrar matvöru frá löndum ESB. Íslenskur landbúnaður nýtur mjög mikillar innflutningsverndar tollar og vörugjöld eru há og ríkisstuðningur við bændur er mun meiri en í ríkjum ESB.
Hvað varðar fullveldið þá hafa verið stofnuð samtök, eins konar nei-hreyfing, sem berst hatrammlega gegn ESB. Samtökin hafa náð talsverðum árangri með hörðum málflutningi sínum. Innan þeirra starfar fólk af hægri væng Sjálfstæðisflokksins með vinstri mönnum úr Vinstri grænum. Flest bendir til þess að umræðan um ESB eigi eftir að verða mjög hatrömm og tilfinningaþrungin, eins og oft vill verða í nábýlinu á Íslandi.
Aðildarsinnar hafa hins vegar haft heldur hægt um sig. Eiginlegar samningaviðræður eru heldur ekki byrjaðar og líklega líða tvö ár þar til liggur fyrir samningur sem hægt er að kjósa um. En skoðanakannanir sýna að það er heldur ólíklegt að aðild að ESB verði samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslu? Hvað gerir lítil þjóð í norðurhöfum þá. Á tíma hrunsins upplifði hún mikla einangrun þegar hefðbundnar vinaþjóðir vildu ekki koma til aðstoðar og lána henni peninga – kannski skiljanlega? – nema Alþjóða gjaldeyrissjóðurinn kæmi að málum og gengið yrði frá samningum um Icesave.
Það eru ýmsar vangaveltur uppi. Meðal nei-sinna er vinsæl hugmyndin um einhvers konar Norður-Atlantshafsbandalag þar sem störfuðu saman Íslendingar, Færeyingar, Grænlendingar og Norðmenn. Því er haldið fram að þetta séu þjóðir sem eru ríkar að auðlindum, orku og fiski, og að þar eigi þær sameiginlega hagsmuni. Það er þó vafasamt að einhver alvöru pólitískur vilji sé fyrir þessu.
Önnur hugmynd sem hefur verið talsvert rædd er einhvers konar ríkjasamband við Noreg. Þetta þýðir kannski ekki að Íslendingar myndu snúa heim til Noregs þaðan sem þeir komu upprunalega – þótt straumur af vinnuafli liggi frá Íslandi til Noregs þessa dagana – heldur að Íslendingar fengju að nota norsku krónuna (sú íslenska er af flestum talin ónýt til frambúðar) og nytu einhvers skjóls af hinu ríka ættlandi. En fyrir þessu er varla mikill hljómgrunnur í Noregi.
Þriðja hugmyndin sem hefur vakið áhuga á Íslandi eru svo vangaveltur sænska fræðimannsins Gunnars Wetterbergs um nýtt „Kalmarsamband“, sambandsríki Norðurlandanna. Þessar hugmyndir voru kynntar í kringum Norðurlandaráðsþing í Reykjavík í nóvember.
Það var talsvert áfall fyrir marga á Íslandi þegar bandaríski herinn tók saman föggur sínar og fór árið 2004. Sumum fannst þeir hafa verið sviknir, ekki síst hægri mönnum sem höfðu reitt sig á Bandaríkin. Frá bandaríska hernum streymdi lengi auður inn í fátækt land – margir auðguðust á hermanginu svokallaða sem var líka gróðrarstía spillingar sem náði inn í stjórnmálaflokka. Áratugum saman voru það deilur um herstöðina í Keflavík sem klufu þjóðina – það var stærsta mál þjóðarinnar, því hefur verið haldið fram að það hafi spillt umræðuhefðinni á Íslandi til langframa.
Deilurnar um herinn höfðu reyndar lognast út af áður en hann fór endanlega. En margir áttu erfitt með að sætta sig við framkomu Bandaríkjanna. Nýbirt skjöl sýna að stuðningur Íslands við innrásina í Írak 2003 helgaðist ekki síst af þeirri von ráðamanna að Bandaríkjamenn myndu ekki hverfa frá Íslandi. Það gekk ekki eftir. En því hefur jafnvel verið haldið fram að hefðu Íslendingar enn verið á áhrifasvæði Bandaríkjanna þá hefði stórveldið ekki leyft íslenska efnahagslífinu að hrynja. En kannski er það fyrst og fremst eftirsjá eftir gömlum tíma.
Sums staðar lifir líka vonin um að Bandaríkin fái áhuga á Íslandi aftur. Íslendingar fylgjast vel með umræðunni um framtíð norðurslóða. Þeir eru hluti af Norðurheimskaustsráðinu en hafa ekki fengið að vera með á samráðsvettvangi ríkjanna sem eru beinlínis við Norðurpólinn, Rússlands, Kanada, Noregs, Bandaríkjanna og Danmerkur/Grænlands. Ísland liggur sunnar, en hins vegar er mikið spáð í það hvaða áhrif það hafi á Íslandi að siglingaleiðir um norðrið opnist og að þar hefjist stórfelld olíu- og námavinnsla. Því er jafnvel haldið fram að þarna sé ein ástæða þess að Evrópusambandið hefur áhuga á Íslandi, það vilji færa áhrifasvæði sitt nær norðurslóðum.
Það hefur líka verið staðhæft að Bandaríkin fari aftur að veita Íslandi eftirtekt þegar þýðing norðurheimskautsvæðisins eykst – að þá verði Ísland mikilvægt á ný. Í þessu birtist viss söknuður eftir tíma sem hefur verið sagður vera „stórveldistímabil“ Íslands. Það var í kalda stríðinu þegar Íslendingar gátu í skjóli hernaðarlegrar legu landsins haft alþjóðleg áhrif langt umfram stærð. Á þessum tíma unnu Íslendingar þorskastríð við Breta og komust upp með að standa í stórfelldri verslun við Sovétríkin, þrátt fyrir að vera á áhrifasvæði Bandaríkjanna. Henry Kissinger sagði eitt sinn að Ísland væri með eindæmum hrokafullt lítið land og talaði um „harðstjórn hinna smáu“ í því sambandi.
En þarna erum við kannski komin aftur á svið óskhyggjunnar hjá smáþjóð sem er ringluð eftir mikið áfall og er óörugg um stöðu sína í heiminum. Sagnfræðingurinn Valur Ingimundarson, helsti sérfræðingur þjóðarinnar í þessum málum, segir í nýlegri grein að mikilvægi norðurslóðanna sé talsvert ofmetið. Þarna fari fram einhvers konar áróðurs- og ímyndarstríð, en langt sé í að áform um auknar siglingar og olíuvinnslu verði að veruleika – þetta sé nokkuð langt inni í framtíðinni. Íslendingar þurfa að horfa nær sér og þá er fyrst að gera upp hug sinn varðandi ESB.
]]>Það var talin þörf á þessu fólki til að vinna störf á tíma efnahagsþenslunnar – atvinnuleysi var tæplega mælanlegt á þessum tíma. Þetta voru ekki aðeins íbúar frá löndum Evrópska efnahagssvæðisins sem hafa sjálfvirkan rétt til að vinna hér, heldur líka mikill fjöldi Asíubúa. Hið einsleita Ísland varð á stuttum tíma fjölþjóðasamfélag.
Eftir hrunið snerist þetta allt við. Atvinnuleysi á Íslandi er 7,5 prósent í september 2010. Atvinnuleysið er árstíðabundið, samkvæmt spám fer það í 9 prósent í vetur. Þetta er mjög há tala í landi þar sem atvinnuleysi hefur verið mjög lítið í gegnum tíðina, og yfirleitt þörf á öllum vinnufærum höndum. Þess verður þó að geta að atvinnuleysið er minna en spár gerðu ráð fyrir á fyrstu mánuðunum eftir hrunið.
Samdrátturinn í landsframleiðslu er verulegur, en hefur þó ekki orðið jafn mikill og spáð var. Atvinnuleysið hefur ekki farið í tveggja stafa tölu eins og menn óttuðust. Íslenska kreppan ætlar ekki að verða eins djúp og talið var, en hins vegar eru líkur á að hún verði langvinnari. Endurreisnin ætlar að taka langan tíma.
Ef litið er á töpuð störf á Íslandi síðan 2008 má ætla að þau séu um 12 prósent af vinnumarkaðnum. Útlendingar sem komu hingað til að vinna hafa verið að tínast burt. Það er reynt að koma þeim sem eru frá löndum utan EES burt með strangari kröfum um framfærslu.
Útlendingaeftirlitið og Vinnumálastofnun reka mjög harða pólitík gagnvart erlendum borgurum; fólki frá löndum utan EES er nánast ómögulegt að finna vinnu á Íslandi. Það er sent burt ef persónuhagir þess breytast, til dæmis með skilnaði eða atvinnumissi. Ríkisstjórnin, sem á pappírnum er sú vinstri sinnaðasta í sögu Íslands, hefur verið gagnrýnt fyrir þessa hörðu stefnu gagnvart útlendingum.
Einnig má líta til þess að vinnustundum hefur fækkað mjög. Íslendingar hafa alltaf unnið lengri vinnudag en nágrannar þeirra á Norðurlöndunum – það hafa þeir neyðst til að gera til að ná endum saman. Víða, bæði hjá ríkinu og í einkageiranum, hefur verið brugðist við kreppunni með því að afnema yfirvinnu og draga úr vinnuhlutfalli.
Hjá ríkinu hefur hin óskráða regla reyndar verið að reyna að halda fólki í vinnu þrátt fyrir niðurskurð. Það er semsagt fleira fólk um færri verkefni. Þannig hefur verið hægt að verja fjölda starfa, en á móti kemur að tekjur vinnandi fólks lækka á tíma þegar það má síst við því. Meðal einyrkja, smáverktaka og iðnaðarmanna er mikið atvinnuleysi, en réttur þeirra á bótum er takmarkaður og það mælist ekki í tölum um atvinnuleysi. Fjöldi fólks hefur líka kosið að fara í nám frekar en að vera atvinnulaust.
Íslendingar hafa líka verið að flytja úr landi. Mestur straumurinn liggur til Noregs. Handan við hafið er eitt ríkasta land í heimi þar sem atvinnuleysi er lítið. Að vissu leyti er gott ef Íslendingar geta farið og unnið fyrir sér á Norðurlöndunum – en það getur verið slæmt ef bilið milli þessara landa verður of mikið.
Íslenskir læknar hafa til dæmis leitað til Skandinavíu á sama tíma og mikill niðurskurður er í íslenska heilbrigðiskerfinu. Læknarnir segja að launin á Íslandi standist ekki samanburð. Það er farið að verða vart við skort á sérfræðilæknum.
Hjúkrunarfólk flytur líka, fólk með tækni- og tölvumenntun, iðnaðarmenn en einnig ómenntað verkafólk. Það er líka áberandi að Íslendingar sem stunda nám í útlöndum eru ekki að skila sér heim. Ísland má illa við spekileka – brain drain – af þessu tagi. Og það er uggvænlegt að flestir sem fara burt eru ungt fólk. Það er meðal þeirra sem eru á aldrinum 20-30 ára að atvinnuleysið kemur harðast niður.
Atvinnuleysi hefur yfirleitt ekki verið vandamál á Íslandi síðan í kreppunni miklu. Jú, það var nokkuð atvinnuleysi í kreppu sem stafaði af því að síldveiðar brugðust á árunum 1967-1968. Þá fluttu margir Íslendingar úr landi. Það var smávegis atvinnuleysi á árunum í kringum 1990 og aftur í stuttri niðursveiflu eftir að tölvubólan sprakk upp úr 2000. En tölurnar hafa aldrei verið háar í samanburði við nágrannalöndin. Ísland hefur verið land verðbólgunnar – stjórnvöld hafa kosið að hafa fremur verðbólgu en atvinnuleysi.
Kannski má líka að segja að of fátt fólk búi í þessu stóra landi – fólksfæðin setur takmörk á ýmsa þjónustustarfsemi, en auðlindir landsins ættu að geta staðið undir meiri fólksfjölda ef þær væru skynsamlega nýttar. Fjármálabyltingin sem varð á Íslandi á síðasta áratug og endaði með skelfingu var að vissu leyti tilraun til að brjótast út úr fámenninu og einsleitninni, fjölga tækifærunum, stækka heiminn.
Á árunum 2002-2008 voru margir farnir að gera því skóna að framtíð landsins lægi í fjármálaþjónustu. Virtir stjórnmálamenn töluðu jafnvel um Ísland sem upprennandi fjármálaparadís. Ungt fólk streymdi í viðskiptanám, meðal annars í nýstofnuðum viðskiptaháskólum. Það þótti markvert árið 2007, þegar tilkynnt var um mikinn niðurskurð í þorskafla, að íslenski hlutabréfamarkaðurinn haggaðist ekki. Áður hefði það skapað mikinn óróa.
En fjármálabólan reyndist blekking ein. Heil kynslóð er brennd af þessum framtíðarvonum sem brugðust. Atvinnuleysi er mikið meðal unga fólksins sem fór í viðskiptafræðina – aðrir þurfa að sætta sig við að vinna störf sem eru langt frá því sem þeir bjuggust við. Það er helst að þeir sem hafa lögfræðimenntun hafi nóg að sýsla við að gera upp hrunið og allt skuldafárið eftir það.
Framtíð Íslands liggur ekki í fjármálaþjónustu, nú horfa menn aftur til hinna hefðbundnu greina, fiskveiða, ferðaþjónustu – og stóriðju.
Hvernig á að skapa störf? Íslendingar hafa næga orku í fallvötnum og í iðrum jarðar, en hugmyndaauðgin virðist ekki vera mikil. Það er enn einblínt á að byggja stórar virkjanir til að framleiða rafmagn til að knýja álbræðslur. Þetta skapar vissulega nokkurn fjölda starfa, en fjárfestingarnar eru svo miklar að hvert starf kostar mikið. Íslendingar eiga líka erfitt með að afla lánsfjár til stórra framkvæmda.
Síðustu áratugi hafa Íslendingar vanist á að nota stóriðjuframkvæmdir eins og sterasprautur inn í hagkerfið. Nú eru á teikniborðinu tvö stór álver, en tvísýnt er um byggingu þeirra. Fjármögnunin er að reynast mjög erfið og framkvæmdirnar eru umdeildar.
Það er spurning hvort Íslendingar verði ekki að sætta sig við hægari uppbyggingu – meðal þess sem er nefnt er uppbygging gagnavera, fiskeldi og aukin ylrækt. Það gæti líka stuðlað að því að hagkerfið yrði stöðugra, meðal þess sem Íslendingar þrá eftir umbrot síðustu ára, hinn æðislega uppgang og hið niðurlægjandi hrun, er stöðugleiki.
Útflutningsgreinarnar blómstra hins vegar á vissan hátt. Ástæðan er fyrst og fremst hvað krónan hefur lækkað mikið – vegna þess er íslenskur útflutningur, aðallega fiskur og ál, mjög samkeppnishæfur. Meðfram þessu hefur orðið mikil kjararýrnun, vinnuaflið er ódýrara en áður – sem aftur veldur því að atvinnuleysi er minna en ella. En launin hafa lækkað – jafnframt því sem skuldabyrði heimilanna hefur snarhækkað.
Lægstu laun duga tæplega fyrir framfærslu, og þegar bætast við lán sem stökkbreyttust við gengisfall krónunnar og verðbólguna sem fylgdi í kjölfarið, er ljóst að á mörgum heimilum blasir við neyð. Það hefur verið í gildi frysting á nauðungarsölum en hún rennur brátt út – og þá er ljóst að gjaldþrotum mun fjölga í kjölfarið.
Gengi krónunnar verður áfram haldið lágu, til að styðja útflutningsgreinarnar og til að halda niðri neyslustiginu í landinu – á árunum fyrir hrun lifði Ísland furðulega gósentíma þegar gengið var fáránlega hátt. Það var ein hlið hinnar hörmulegu hagstjórnar sem hér tíðkaðist. Á þeim tíma tóku margir lán sem voru tengd við gengi erlendra gjaldmiðla – líkt og þetta ástand myndi vara að eilífu.
Hæstiréttur úrskurðaði í sumar að þessi lán væru ólögleg, en í síðari dómi ákvað hann að vextir Seðlabanka skyldu leggjast á þessi lán aftur í tímann. Fyrir margt fólk sem tók þessi lán er þetta óveruleg leiðrétting – og hjá sumum hækkar greiðslubyrðin reyndar.
Margir upplifa þetta sem svik. Ríkisstjórnin er gagnrýnd fyrir vanefndir á loforðum um að slá "skjaldborg" um heimilin. Ekkert hefur farið jafn illa með orðspor hennar. Aðrir þurfa að glíma við lán sem eru tengd við hina verðtryggðu íslensku krónu – upplifunin af þannig skuldum er að þær hækki stöðugt sama hvað maður borgar.
Því miður gegnsýrir vantraust íslenskt samfélag tveimur árum eftir hrunið. Samfélagsumræðan er mjög beisk og heiftúðug. Stjórnmálaflokkar virðast lítið hafa lært af atburðum síðustu tveggja ára, á Alþingi eru stanslaus illindi. Það er kannski ekki furða að margir kjósi að fara úr landi í slíku á.
]]>Það er nauðsynlegt að skoða aðeins pólitíska sérstöðu Íslands gagnvart hinum Norðurlöndunum. Það stingur fyrst í augu að á Íslandi er ekki hefð fyrir stórum sósíaldemókrataflokki eins og í Danmörku, Noregi og Svíþjóð. Hinn hefðbundni sósíaldemókrataflokkur sem kallaðist Alþýðuflokkurinn hafði jafnan fylgi á bilinu 10-15 prósent. Þetta helgaðist af því að Kommúnistaflokkurinn og Sósíalistaflokkurinn og loks Alþýubandalagið sem komu í kjölfar hans voru alltaf sterkir á Íslandi, sterkari en flokkur sósíaldemókrata.
Alþýðuflokkurinn var yfirleitt ekki í ríkisstjórn nema sem veikari aðili með borgaraflokki eða bændaflokki. Milli sósíaldemókrata og kommúnista/sósíalista ríkti mikil tortryggni – sem reyndar eimir enn af. Utarlega á vinstri væng stjórnmálanna er orðið „krati“ (les: sósíaldemókrati) uppnefni – þar þykja „kratar“ ístöðulausir og óþarflega undirgefnir við erlent vald, til dæmis Evrópusambandið eða aðra norræna sósíaldemókrataflokka.
Hið leiðandi stjórnmálaafl á Íslandi allt frá því fyrir stofnun lýðveldisins 1944 er Sjálfstæðisflokkurinn. Hann spratt upp úr samruna Íhaldsflokksins og Frjálslynda flokksins og náði fljótt yfirburðastöðu. Í fyrstu gekk flokkurinn nokkuð purrkunarlaust erinda atvinnurekenda og útgerða, en í kringum stríðið fer hann að breikka skírskotun sína. Hann tekur meðal annars upp kjörorðið „stétt með stétt“. Hann fer að taka upp ýmis mál sem áður voru á stefnuskrá vinstri flokka. Sjálfstæðisflokkurinn verður valdaflokkur Íslands, flokkur atvinnurekenda, bæjarstjóra, skipstjóra, presta – en hann eignast líka sinn eigin verkalýðsarm. Mikill fjöldi fólks úr verkalýðsstétt kýs flokkinn og lítur upp til leiðtoga hans, einkum manna eins og Ólafs Thors og Bjarna Benediktssonar.
Þannig byggist upp Ísland sem er ekki ýkja frábrugðið hinum sósíaldemókratísku velferðarríkjum Skandinavíu, jafnvel þótt hlutur eiginlegra sósíaldemókrata í ríkisstjórn Íslands sé ekki ýkja stór. Á Norðurlöndum ímynduðu menn sér á þessum árum að Ísland væri einstaklega ameríkaníserað, en það var alltaf nokkuð ýkt. Skattheimtan á Íslandi var nokkuð minni en í Skandinavíu, velferðarkerfið ekki eins alltumlykjandi, en í grundvallaratriðum var samfélagsgerðin svipuð.
Það er ekki fyrr en 1999 að til verður stór sósíaldemókrataflokkur á Íslandi, nægilega sterkur til að reyna að keppa við Sjálfstæðisflokkinn á jafnræðisgrundvelli. Þetta gerist með samruna Alþýðuflokks, Kvennalista og hluta af Alþýðubandalagi. Flokkurinn nefnist Samfylkingin, í síðustu þingkosningum fékk hún mest fylgi og er leiðandi í ríkisstjórn með flokksformanninn Jóhönnu Sigurðardóttur sem forsætisráðherra. Það er í fyrsta sinn að sósíaldemókratar leiða ríkisstjórn á Íslandi, ef undan eru skildar skammlífar minnihlutastjórnir. Staða flokksins í stjórnum stærstu bæja landsins er líka sterk.
Á sama tíma, eftir efnahagshrunið, hafa hægri öflin – les Sjálfstæðisflokkurinn – aldrei staðið jafn veikt og nú. Þessi hefðbundni valdaflokkur er ekki í ríkisstjórn – en þar hafði hann ríkt sautján ár samfellt fyrir hrun– og hann stjórnar ekki einu einasta af stærstu bæjarfélögunum á Íslandi. Þetta er alveg óþekkt staða í pólitíkinni. Sjálfstæðisflokkurinn hefur hins vegar verið að sækja á aftur í skoðanakönnunum, en það er frekar vegna óánægju með ríkisstjórnina en vegna einhverra vinsælda flokksins.
Það er enn litið svo á að af stjórnmálaflokkunum hafi það verið Sjálfstæðisflokkurinn sem fyrst og fremst ber ábyrgð á hruninu – og þá ekki síst sú misheppnaða frjálshyggja, blandin klíkustarfsemi og vinahygli, sem var kjarni stefnunnar síðustu áratugina.
Frjálshyggja nær mjög sterkum ítökum á Íslandi strax á áttunda áratugnum. Ungir menn í Sjálfstæðisflokknum tileinkuðu sér frjálshyggjustrauma og margir hinna eldri fylgdu með, urðu sumir ungir án ný. Ungu frjálshyggjupostularnir komust margir í stór valdaembætti síðar, en fyrstu árin var frjálshyggjan talin skrítin, enda gekk hún gegn þeim hugmyndum sem þá voru ríkjandi. Þegar Geir Hallgrímsson, þáverandi formaður Sjálfstæðisflokksins, reyndi að nota frjálshyggju í kosningabaráttu 1978 var hlegið að honum.
En boðskapurinn vann fljótt á líkt og víðar í heiminum. Það er líka á þessum árum að hugmyndastraumar frá Bretlandi fara að verða allsráðandi á Íslandi, en áhuginn á Norðurlöndunum dvínar mjög. Í umtalaðri skýrslu sem samin var af Viðskiptaráði árið 2006 sagði meira að segja að Ísland væri fremra Norðurlöndunum, af þeim gætum við ekkert lært. London varð nú önnur höfuðborg Íslands. Hægri menn dáðu Margréti Thatcher og jafnaðarmenn sóttu hugmyndir sínar til Tonys Blair og New Labour. Íslenskir bisnessvíkingar settust að í London og störfuðu þaðan. En nú er eins og þessi strengur hafi verið rofin; það er aftur farið að tala um Norðurlöndin sem æskilega fyrirmynd fyrir Íslendinga.
Tímamót verða þegar Davíð Oddsson varð forsætisraðherra 1991. Davíð hafði ekki áður setið á þingi, en hann hafði verið vinsæll – og einráður – borgarstjóri í Reykjavík. Davíð hafði verið framarlega hópi ungra manna sem gáfu út tímarit um frjálshyggju. Hann og vinir hans dáðu Margréti Thatcher, stefnu hennar og aðferðir. Hugmynd þeirra var að gefa fjármagninu lausan tauminn á Íslandi, losa þjóðina úr viðjum ríkisrekstrar, gamaldags banka- og sjóðakerfis og búa til nútímalegt og samkeppnishæft ríki.
Lykilatriðið í stefnunni var víðtæk einkavæðing. Einkaeignarrétturinn skyldi fá að njóta sín á öllum sviðum. Á sama tíma hófst mjög neikvæð umræða um ríkið og hlutverk þess – sem á undraskömmum tíma varð nánast að viðtekinni skoðun meðal stórs hluta þjóðarinnar. Á þessum tíma var fiskveiðiauðlindin í raun einkavædd, hún var færð útgerðarmönnum sem eign þótt lög um fiskveiðar segi reyndar annað –nú er sagt að um 70 einstaklingar „eigi“ þrjá fjórðu hluta sjávarauðlindarinnar. Fjölmörg ríkisfyrirtæki komu í kjölfarið, svo bankakerfið – þegar hrunið varð 2008 stóð líka fyrir dyrum stórfelld einkavæðing orkuauðlindarinnar.
Einkavæðingin mistókst hins vegar hrapallega. Hún hefur valdið ómældum skaða á ýmsum sviðum. Útgerðarmennirnir sem fengu sjávarauðlindina á silfurfati náðu að veðsetja hana í botn, peningarnir voru fluttir burt úr sjávarþorpunum, til Reykjavíkur eða til útlanda. Upp úr þessu spratt fámenn en moldrík auðstétt. Þetta var forsmekkurinn að því sem koma skyldi þegar bankarnir voru einkavæddir. Þeir voru settir í hendur vildarvina stjórnmálaflokkanna og óreiðumanna sem tókst að setja þá á hausinn á örfáum árum. Græðgin varð allsráðandi í íslensku samfélagi, skattbyrði hátekjufólks var lækkuð, almennir borgarar voru hvattir til að reyna að ná í sneið af kökunni með því að fara út á hlutabréfamarkaðinn; Ísland varð um tíma nokkurs konar hlutabréfalýðræði.
Peningarnir sem bárust inn í landið, aðallega í formi lánsfjár og vegna alltof hás gengis krónunnar, seytluðu vissulega niður í samfélagið. Að því leyti virkaði „trickle down“ kenningin um fjármagnið sem lekur niður af toppnum í neðri lög samfélagsins. Skuldsetningin var mikil og almenn. Það var nóg af skattfé svo ríkið stækkaði líka; það var enginn hvati til að hafa hemil á ríkisútgjöldum. En ójöfnuður óx mjög á þessum tíma. Íslendingar höfðu ætíð stært sig af miklum jöfnuði, samfélagi þar sem auðmenn og verkamenn bjuggu í næsta húsi hvor við annan og börn þeirra gengju í sömu skóla. Þetta fór að breytast á stuttum tíma, misskipting tekna stórjókst, skattbyrðin þyngdist á láglaunafólki en varð léttari á þeim sem höfðu mestar tekjur – eins og jafnan reyndi millistéttin að hanga í með löngum vinnutíma og miklum skuldum.
Nú er fátt annað til ráða en að skera niður og borga skuldirnar. Það er vilji til að halda í velferðarkerfið, eins og nafn ríkisstjórnarinnar gefur til kynna. Um það er nokkuð almenn samstaða; það er reynt að hlífa því við niðurskurði eins og hægt er. Frjálshyggja er gjaldþrota á Íslandi. Það er kallað eftir meiri ríkisafskiptum. Öll pólitíkin hefur í raun sveiflast til vinstri. En ástandið er mjög ruglingslegt, það ríkir ekki bara efnahagskreppa heldur líka hugmyndaleg kreppa. Til dæmis er engu líkara að gömlu einkavæðingarmennirnir í Sjálfstæðisflokknum séu farnir að hallast að ríkisrekstri. Sósíaldemókratískar áherslur eru áberandi i málflutningi allra flokka, en á sama tíma tapar hinn eiginlegi sósíaldemókrataflokkur Samfylkingin fylgi í skoðanakönnunum. Ríkisstjórn hennar þykir of höll undir Alþjóða gjaldeyrissjóðinn og bankakerfið. Yst til vinstri í flokki Vinstri grænna eru þingmenn sem beinlínis dreymir um að kollvarpa auðvaldsskipulaginu og þola enga málamiðlun við það. Formlega séð teljast þeir vera í liði stjórnarþingmanna en í raun eru þeir orðnir háværasti stjórnarandstöðuflokkurinn.
Íslendingar voru komnir á fremsta hlunn með að einkavæða orkuna í hendur útrásarvíkinga sinna. Nú er varla hægt að orða þá hugmynd í íslenskri pólitík að þær séu annars staðar en í höndum ríkissins. En á sama tíma hefur ríkið ekki fjármagn til að nýta orkuna sem er fólgin í vatnsföllum og jarðhita. Það ríkir líka mikil tortryggni gagnvart útlendingum og erlendu fjármagni, líkt og birtist í deilu um fjárfestingu kanadísks félags, Magma Energy, í nánast gjaldþrota íslensku orkufyrirtæki. Eins og stendur er líklegast að kaupunum verði rift og sett verði harðari lög um eignarhald á auðlindum.
Annars snýst stjórnmálaumræðan að miklu leyti um aðildarumsókn Íslands að ESB. Deilurnar þær eiga eftir að magnast enn og þær riðla hinu hefðbundna flokkakerfi. Umræðan er mjög ruglingsleg, enda er traustið í samfélaginu í algjöru lágmarki. Af máli þeirra sem eru lengst til hægri mætti ætla að ESB sé samsæri sósíalista, en þeir sem eru til vinstri halda því fram að bandalagið snúist um örgustu frjálshyggju. Það er útbreidd skoðun að Ísland tapi sjálfstæði sínu við inngönguna, en á móti má spyrja hversu sjálfstæð sú þjóð er sem er skuldug upp fyrir haus og á framfæri AGS.
Það hafa heyrst ýmsar skrítnar hugmyndir. Meðal annars sú að Íslendingar gangi í eina sæng með Noregi – í ríkjabandalag þar sem Íslendingar myndu fá að nota norsku krónuna – og jafnvel um nýtt Kalmarsamband. Ekki virðist vera mikill áhugi grannþjóðanna á þessu. Eitt er altént víst: Íslendingar eru ekki þeirrar skoðunar um þessar mundir að þeir séu fremri Norðurlöndunum – þvert á móti vilja þeir norræna velferð og norrænan stöðugleika.
]]>Íslendingar er að upplifa tíma þegar bankamenn – sem fram til 2008 voru eins konar þjóðhetjur – eru hnepptir í varðhald. Fyrrum stjórnarformaður Kaupþings, Sigurður Einarsson, er á flótta undan lögreglunni. Þetta er upphafið að sakamálarannsókn sem mun ná til allra bankanna – og er áætlað að standi næstu fjögur árin.
Eins og sakir standa njóta hinn sérstaki saksóknari vegna efnahagshrunsins, Ólafur Hauksson, og ráðgjafi hans, Eva Joly, mikils trausts meðal þjóðarinnar. Það er meira en sagt verður um aðrar stofnanir samfélagsins.
12. apríl birtist skýrsla frá rannsóknarnefnd Alþingis sem var skipuð stuttu eftir hrun. Skýrslan er meira en 2000 blaðsíður að stærð. Flestum ber saman um að þetta sé vandað verk, grundvallarrit um brotalamirnar í íslenska stjórnmála- og efnahagskerfinu.
Allt frá útkomu skýrslunnar hefur hún verið metsölubók í bókabúðum. Skýrslan breytir umræðunni um hrunið; sumar staðreyndir er ekki hægt að deila um lengur.
Í skýrslunni kemur einfaldlega fram að fjárglæframenn rændu íslensku bankana innan í frá. Eftirlitsstofnanir brugðust hlutverki sínu; stjórnmálamenn aðhöfðust ekki þrátt fyrir ótal hættumerki. Sumir þeirra voru styrkþegar bankanna í gegnum fjárveitingar í flokkssjóði eða í hin dýru prófkjör sem einkenndu íslenska pólitík á árunum fyrir hrun.
Allt frá hruninu hefur verið mikil reiði í garð stjórnmálamanna, eftir birtingu skýrslunnar magnaðist hún mjög. Kröfur um afsagnir urðu mjög háværar.
Nokkrir stjórnmálamenn sem sátu í ríkisstjórn á tíma hrunsins létu sig hverfa strax fyrir kosningarnar vorið 2009, þar á meðal Geir Haarde forsætisráðherra og Ingibjörg Sólrún Gísladóttir utanríkisráðherra, formenn Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar, stærstu stjórnmálaflokkanna. Nú eru þau bæði eftirlaunafólk án pólitískrar framtíðar – svo stuttu eftir að þau stóðu á hátindi ferils síns.
Sömu leið fór Árni Mathiesen fjármálaráðherra. Hann er menntaður dýralæknir og stundar nú dýralækningar á Suðurlandi.
Eftir útkomu skýrslunnar bættist við Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, varaformaður Sjálfstæðisflokksins. Hún sagði af sér varaformennskunni og lét sig hverfa af þingi – þó aðeins tímabundið. Eiginmaður Þorgerðar var einn helsti yfirmaður Kaupþings; þau hjónin höfðu sett risalán sem hann fékk frá bankanum í mjög umdeilt eignarhaldsfélag.
Tveir aðrir áhrifamiklir þingmenn tóku sér líka frí: Illugi Gunnarsson, formaður þingflokks Sjálfstæðisflokksins, sem sat í stjórn peningamarkaðssjóðs hjá hinum fallna Glitnisbanka og mun þurfa að sæta sakamálarannsókn ásamt stjórninni, og Björgvin G. Sigurðsson, fyrrverandi viðskiptaráðherra.
Björgvin er sakaður um vanrækslu í embætti, rétt eins og Geir Haarde og Árni Mathiesen. Hugsanlegt er að sérstakur landsdómur verði kallaður saman vegna þessa.
En kröfurnar um afsagnir hafa ekki þagnað. Upplýsingar um styrki banka og stórfyrirtækja til stjórnmálamanna hafa einnig verið að birtast smátt og smátt. Viðbrögðin eru reiði og hneykslun. En sjálfir styrkþegarnir þrjóskast við og ætla allir að reyna að sitja áfram, jafnvel þótt þrýstingurinn á þá sé mikill, ekki síst innan flokkanna sjálfra.
Það er afskaplega litil hefð fyrir því á Íslandi að stjórnmálamenn segi af sér. Viðhorfið er frekar að stjórnmálamaður sem hefur eitt sinn náð í þingsæti eða ráðherraembætti líti á það sem lén sitt.
Almennt er litið svo á að flokkarnir hafi ekki hreinsað til í sínum ranni eftir hrunið, að þeir hafi svikist um hið innra uppgjör. Skýrslan er slíkur áfellisdómur að undan þessu verður varla vikist.
Jóhanna Sigurðardóttir forsætisráðherra og Össur Skarphéðinsson utanríkisráðherra sátu bæði í ríkisstjórn hrunsins. Bjarni Benediktsson, núverandi formaður Sjálfstæðisflokksins, er tengdur við ýmis dularfull viðskipti á tíma útrásarinnar. Davíð Oddsson, fyrrverandi forsætisráðherra, er í skýrslunni sakaður um vanrækslu meðan hann gegndi embætti seðlabankastjóra; nú ritstýrir hann Morgunblaðinu, málgagni Sjálfstæðisflokksins, og kannast ekki við neina sök.
Allt gerir þetta hið pólitíska andrúmsloft á Íslandi mjög erfitt. Traustið er í algjöru lágmarki. Nýleg skoðanakönnun sýnir að einungis 10,5 aðspurðra bera traust til Alþingis. Aðeins 19 prósent treysta ríkisstjórninni og 14 prósent stjórnarandstöðunni.
Forystumenn flokkanna fá slæma útreið í sambærilegri könnun: Jóhanna Sigurðardóttir forsætisráðherra er ekki lengur heilög Jóhanna í augum þjóðarinnar, aðeins 24 prósent segjast treysta henni.
Eftir kosningarnar fyrir ári tók við vinstri sinnaðasta ríkisstjórn í sögu Íslands, að minnsta kosti á pappírnum. Í rauninni hefur hún þó fylgt ströngu prógrammi frá AGS.
Framundan er mikill niðurskurður hjá ríkinu – ríkisstjórnin kynnti sig í upphafi sem norræna velferðarstjórn, en það er erfitt að halda uppi norrænni velferð þegar ríkið er á bólakafi í skuldum.
Nú er svo komið að stjórnin er næstum jafn óvinsæl og hrunstjórn Geirs Haarde. Vinstri armur Vinstri grænna er mjög órólegur, hann samanstendur af fólki sem er andsnúið AGS og ESB – og finnst að formaður flokksins, Steingrímur J. Sigfússon, sé alltof skrifræðislegur, þægur við AGS og það sem bjargaðist af íslenska kapítalismanum eftir hrunið.
Atvinnuleysi slagar hátt í tíu prósent, almenningur glímir við miklar skuldir. Kröfur hafa verið uppi um að húsnæðisskuldir verði lækkaðar með almennum aðgerðum, en ríkisstjórnin hefur ekki orðið við því. Á meðan eru skuldarar eins og hamstrar á hlaupahjóli; þeir borga og borga en skuldirnar hækka samt.
Tilfinningin er sú að það sé verið að endurreisa bankana á bakinu á skuldugum almenningi.
Óánægjan kraumar á internetinu, skuldarar hafa myndað með sér baráttusamtök, fámennur hópur kemur saman fyrir utan Alþingi á hverjum laugardegi – en samt hefur líf ríkisstjórnarinnar í raun ekki verið í hættu.
Vinstri grænir eru í ríkisstjórn eftir að hafa verið samfleytt í stjórnarandstöðu um langt árabil. Þeir eru flokkurinn sem róttækir vinstri menn hafa samsama sig við; það þarf mikið að ganga á áður en þeir snúast af alvöru gegn flokknum. Þeir hafa miklar efasemdir um ríkisstjórnina, en eru ekki tilbúnir að fara út og grýta Alþingi eins og í janúar 2009.
Ný stjórnmálaöfl hafa átt erfitt uppdráttar, þvert á ýmsar spár. Fjórflokkurinn svokallaði hefur verið svo lengi við lýði á Íslandi að sumir segja að hann sé partur af erfðaefni þjóðarinnar.
Mynstrið hefur verið það sama í áratugi: Sjálfstæðisflokkurinn sem er óvenju stór hægriflokkur á norrænan mælikvarða, Framsóknarflokkurinn, sem slæst á milli þess að vera frjálslyndur flokkur og bændaflokkur, Samfylkingin, sem er sósíaldemókrataflokkur að norrænni fyrirmynd, og Vinstri grænir sem eru skilgetið afkvæmi gamla Sósíalistaflokksins, með smá grænni viðbót.
Þetta kerfi hefur ekki breyst að ráði. Samfylkingin hefur stækkað og Framsóknarflokkurinn minnkað. Kerfið lifði af í kosningunum vorið 2009. Sjálfstæðisflokkurinn þá reyndar verstu útreið sögu sinni en hefur síðan rétt úr kútnum í skoðanakönnunum, og vinstri flokkarnir tveir náðu þingmeirihluta í fyrsta sinn.
Eftir sveitastjórnarkosningarnar má segja að pólitíska kerfið sé í upplausn, bæði stjórnarflokkar og stjórnarandstaðan fengu hroðalega útreið í kosningunum.
Úr óvæntri átt kom framboð sem hleypti upp kosningunum í Reykjavík. Foringi þess er Jón Gnarr, einn vinsælasti skemmtikraftur þjóðarinnar, grínari, leikari, handritshöfundur og uppistandari. Ferill hans er glæsilegur: Hann er maðurinn á bak við vinsælustu sjónvarpsþætti á Íslandi á síðasta ári og líka bak við vinsælustu kvikmyndina.
En grínið hjá Jóni Gnarr er oft úti á ystu nöf, það rambar jafnvel á barmi brjálseminnar, maður veit aldrei almennilega hvar maður hefur hann – og hvað þá með Besta flokkinn sem byrjaði sem lítill brandari snemma á árinu?
Brandarinn er orðinn stór – í kosningunum náði Besti flokkurinn 35 prósenta fylgi og getur ráðið því hverjir stjórna Reykjavík næstu fjögur árin. Á Akureyri, hinum fornfræga höfuðstað Norðurlands, þurrkuðust gömlu flokkarnir nánast út, listi óháðra borgara náði þar hreinum meirihluta – og þar voru engir grínistar á ferð.
Meira að segja Vinstri grænir, sem sannarlega áttu engan þátt í hruninu, töpuðu miklu fylgi. Sjálfstæðisflokkurinn hefur aldrei fengið svona lélega kosningu í Reykjavík.
Flokkarnir vita heldur ekki hvernig eigi að mæta þessari ógn: Gnarr hefur talað um ísbirni, fíkniefnalaust Alþingi árið 2020, að vera góður við alla. Andspænis þessu virka flokkarnir kjánalegir og stirðir – eins og engum þyki vænt um þá lengur.
En Jón Gnarr hefur líka byrst raustina, eins og í nýlegu blaðaviðtali þar sem hann boðaði menningarbyltingu og sagði að stjórnmálaflokkarnir séu búnir að vera. Þetta hefur hins vegar vakið minni athygli en grínið.
Hins vegar hefur Jón Gnarr verið furðu lítið spurður út í hvað hann ætli að gera í raun og veru. Hvernig verður brandarinn þegar þarf að fara stjórna borg sem í skuldakreppu eins og hérumbil allt á Íslandi? Það þarf að standa vörð um menntun og velferð – og varla til fé til að gera margt skemmtilegt. Heldur brandarinn áfram eða breytist hann í alvöru stjórnmálaflokk?
Eftir kosningarnar ræddu flokksmenn um möguleikann á að stækka flokkinn – og bjóða jafnvel fram til forseta. Frambjóðandinn þar skyldi vera Jónsi úr hljómsveitinni Sigurrós.
Enn hafa hreyfingar öfgamanna eða pópúlista ekki slegið í gegn á Íslandi. Innflytjendastraumurinn jókst mjög til Íslands á síðasta áratug. Á fáum árum voru innflytjendur orðnir hátt í tíu prósent af fjölda þjóðarinnar. Þetta voru mikil viðbrigði; einsleitt þjóðfélag virtist ætla að breytast mjög snögglega.
Í alþingiskosningunum 2007 reyndi Frjálslyndi flokkurinn, flokkur sem upphaflega var stofnaður vegna óánægju með stjórnkerfi fiskveiða, að spila á tortryggnina vegna fjölgunar útlendinga. Hann fékk 7,3 prósent atkvæða.
Í kosningunum 2009 þurrkaðist flokkurinn út af þingi – og er hættur að tala um útlendinga. Innflytjendum hefur fækkað aftur og málefni þeirra eru í raun ekki til umræðu.
Samt verður vart við talsverða andúð á því sem erlent er. Sumir, einkum þeir sem eru lengst til hægri í stjórnmálum, vilja kenna fjandsamlegum útlendingum um hrun íslenska hagkerfisins og hafa fyllst nokkuð beiskjublandinni þjóðerniskennd.
Reiðin beinist ekki síst að AGS og ESB. Ísland hefur sótt um aðild að ESB, en eins og staðan er virðist nánast óhugsandi að þjóðin samþykki aðild.
Sigur Besta flokksins og úrslit sveitarstjórnakosninganna voru þungt högg fyrir flokkanna. Er hugsanlegt að eitthvað slíkt gæti gerst í þingkosningum – sem reyndar þarf ekki að halda fyrr en eftir þrjú ár? Fólk kaus ekki endilega með Jóni Gnarr, heldur á móti flokkunum.
Munu flokkarnir neyðast til að fara í tiltektina sem krafist er, eða munu þeir lifa í þeirri von að þetta reddist, fólk gleymi, efnahagurinn skáni? Það eru auðvitað ýmsar hættur í svona ástandi: lýðskrumarar geta gengið inn í tómarúmið sem ónýtir stjórnmálaflokkar skilja eftir sig. Það liðu ekki nema tvö ár frá "hreinum höndum" – mani pulite – hruni ítalska stjórnmálakerfisins og þangað til Berlusconi var kominn til valda.
]]>