– Rätt omfattande funderingar finns i vårt svenska samhälle kring konsumtionssamhället. Är det livets mening? Flest prylar när vi dör vinner – är det det som är syftet? Också den här tanken: om alla konsumerade lika mycket som vi, klarar världen av det totalt sett?

Ansvaret för klimatet finns där, även om ingen pratar om det längre. Kanske står det skrivet i den svenska undertexten; att produktionen och konsumtionen av saker måste minska. Kanske är det därför kapitalet satsar på tjänsteproduktion, kanske är det därför statsministern blir existentiell i sitt tal till partimedlemmarna.

Hög svansföring inför Köpenhamnsmötet

Annat var det för två år sedan, inför klimatmötet i Köpenhamn. Då var Sverige ordförandeland i EU och Fredrik Reinfeldt investerade enormt mycket prestige i klimatprojektet. Han höll presskonferens iklädd grön tröja och alla hans tal handlade om klimatfrågan. Men så gick det som det gick, och sedan dess har det varit tyst om klimatet i svensk politik.

Åren efter Köpenhamnsmötet har snarare kantats av svenska klimatförstörande projekt som statligt ägda Vattenfall som driver kolkraftverk i både Tyskland och Nederländerna.  Bolagets koldioxidutsläpp ökar, trots alla gröna ambitioner.

Järnvägsbolaget SJ har haft enorma problem under senare år, underhållet är eftersatt, tågen går inte i tid, resenärerna och godsspeditörer har i princip gett upp. Allt fler tar bilen för att säkert komma fram.

Fredrik Reinfeldt har också problem med partikamraterna i Stockholm som vägrar att bygga ut tunnelbanan trots att den skulle svälja tusentals kollektivtrafikanter. I stället satsar Stockholmsmoderaterna på ett gigantiskt motorvägsprojekt. Påfarten till Gamla stan vill man också bygga ut till en åtta-filig bilväg trots att oppositionen trycker på för ett bilfritt Gamla stan.

Faktum är att Sverige faller i Climate Action Networks årliga ranking över klimatprogressiva länder.

Stora utmaningar väntar Alliansens gröna röst

Ändå har den svenska regeringen ambitioner. Den nya miljöministern Lena Ek har startat ett klimatarbete som hon döpt till Färdplan 2050. Då ska Sverige vara utan nettoutsläpp av växthusgaser. Därmed hoppas Lena Ek kunna bidra till EU:s gemensamma mål om att minska utsläppen med 80-95 procent till år 2050.

Lena Ek är centerpartist och en av dem som brukar kallar sig ”alliansens gröna röst”. När den nya centerledaren Annie Lööf tog över bytte hon raskt ut den gamla miljöministern Andreas Carlgren mot EU-parlamentarikern Lena Ek. Det var sannolikt ett led i utrensningen av gamla centerpartister, men i Lena Ek har regeringen fått en miljöminister som är känd för sin starka vilja. Nu återstår det bara att se hur hon klarar att driva igenom sin Färdplan 2050 i förhandlingarna med finansminister Anders Borg. Hennes företrädare hade inga större framgångar i de förhandlingarna.

En nyligen genomförd opinionsundersökning visar att Miljöpartiet är det parti folk har störst förtroende för i klimatfrågan. Men på andra plats kommer faktiskt Moderaterna som ligger före det gamla gröna Centerpartiet. Lena Ek har en del att slåss med, både på hemmaplan, i EU och i Durban.

Det är i skrivande stund fortfarande oklart med vilket mandat Lena Ek kommer att åka till klimatförhandlingarna. Sverige står bakom EU:s ganska blygsamma ambition att minska sina utsläpp med 20 procent till 2020. Men Lena Ek har också sagt att hon vill öka på den ambitionen till 30 procent – ”när det är läge för det”.

EU vill ju också se ett nytt avtal när det gamla Kyotoavtalet löper ut nästa år. Men något nytt avtal kommer inte ens att ligga på förhandlingsbordet i Durban. I stället kommer klimatfrågan att falla sönder i mängder av delfrågor där ingen riktigt vet var Sverige och EU kommer att befinna sig.

I Durban kommer striden fortfarande att i mycket stå mellan den industrialiserade världen och de framväxande ekonomierna. Det handlar fortfarande om vilka länder som ska minska sina utsläpp mest och vilka som ska betala. Frågan är hur hårt krisekonomierna i Europa kommer att hålla i plånboken i år. Sannolikt kommer de framväxande ekonomierna att ha ett sämre förhandlingsläge när USA och länderna i EU drabbats så hårt i finanskrisen.

Utsläppsminskningar och finansiering, mötet i Durban kommer också att handla om skogen. Ju mer skog, desto bättre för klimatet. Men här kommer Lena Ek att få kritik från den svenska miljörörelsen som anser att Sverige fuskar med sin egen redovisning.  Dessutom kommer hon att få kritik för att Sverige inte följer FN:s överenskommelse om att klimatbiståndet ska vara ”new and additional”. Det ska alltså inte gå att döpa om det vanliga biståndet till klimatbistånd. Men här hävdar miljörörelsen att den svenska regeringen redan har börjat använda sitt ordinarie bistånd i klimatsyfte.

Det är som det brukar vara, miljöministrarna talar om sina höga ambitioner medan finansministrarna friserar siffrorna. För Sveriges del återstår det nog att se hur styrkeförhållandet mellan Lena Ek och Anders Borg kommer att se ut.

Ny idé från gammal minister

Även om de svenska medierna hittills inte skrivit många rader om klimatmötet pågår det ändå diskussioner på miljöbloggar och i tankesmedjor. Ett av de mest intressanta förslagen kommer från tankesmedjan Global utmaning. Det är förre finansministern Allan Larsson, förre statssekreteraren i Miljödepartementet Måns Lönnroth samt förre miljöambassadören Bo Kjellén som tillsammans skrivit ett förslag om hur man skulle kunna bryta ner striden mellan rika och fattiga länder.

De vill att FN:s klimatpanel i stället ska sponsra regioner som jobbar klimatsmart. De föreslår att FN i framtiden skippar striderna och fokuserar på frågor där det råder samsyn. Att man försöker hitta övergångslösningar i förhandlingarna och stöd till regionala initiativ för klimatinvesteringar. I sin sammanställning tar de fram goda exempel som handlar om utbildning, stöd till företag, stöd och information till politiker, exempel från utvecklingsländer och så vidare.

Exemplen är enkla, lätta att kopiera och de kan bli fler. Och med alla låsta positioner inför Durban, är tanken lockande. Isarna i Arktis smälter, översvämningarna dränker Asien. Någonstans måste ställningskriget övergå till direkt aktion för att rädda klimatet.

Múhameðsmynd og listgjörningur

Á nokkrum árum urðu torghundarnir að sakleysislegri en heillandi grasrótarhreyfingu.

Í ágúst 2007 birti blaðið Nerikes Allehanda í Örebrú mynd af Múhameð spámanni sem torghundi. Listamaðurinn, Lars Vilks, hafði teiknað myndina sem skreytti blaðagrein um tjáningarfrelsið. Nokkur listasöfn höfðu áður neitað að taka Múhameðsteikningu Vilks til sýninga vegna þess að stjórnendur þeirra óttuðust hefndaraðgerðir.

Og eftir að myndin birtist í Nerikes Allehanda er líf Lars Vilks í stöðugri hættu.

Hann hefur sjálfur talað digurbarkalega um líflátshótanir sem honum hafa borist og stillt sér upp fyrir blaðaljósmyndara með exi í hönd.

- Ég mun grípa til hennar ef ég þarf að berjast fyrir lífi mínu, sagði hann við blaðamenn síðdegispressunnar sem hann boðaði á sinn fund.
Lars Vilks er greinilega hæstánægður með þá athygli sem hann fær og hann bloggar reglulega um bæði listir og líflátshótanir. Síðsumars skrifaði hann á bloggsíðuna sína að hann ætlaði jafnvel að láta sjá sig á myndlistar-tvíæringnum við Rauðstein í Gautaborg þann 10. september.

En hann lét ekki verða af því.

Aðfaranótt 11. september handtók sérsveit sænsku lögreglunnar hins vegar fjóra unga menn sem töldu víst að Lars Vilks væri væntanlegur til Gautaborgar.

Saksóknari og öryggislögregla þóttust viss um að þeir hefðu komið böndum á fjóra hryðjuverkamenn. Og enn sitja þrír þeirra í varðhaldi grunaðir um tilraun til manndráps.
Hvergi er lengur minnst á grun um hryðjuverk og það eina sem bendir til tilraunar til manndráps er vasahnífur sem einn mannanna virðist hafa keypt áður en tvíæringurinn hófst.

Sprengjutilræði í jólaösinni

Þetta er ekki í fyrsta sinn sem lögreglan hefur neyðst til að draga til baka ákæru um tilraun til hryðjuverka og snúa henni upp í ákæru fyrir minni sakir. Þrisvar sinn á skömmum tíma hafa menn verið handteknir grunaðir um að leggja á ráðin um hryðjuverk, og það einmitt í Gautaborg. Í öllum tilvikum hefur þessi grunur reynst tilhæfulaus. Ef til vill er Gautaborgarlögreglan svona skyldurækin.

Og kannski hefur hún tilhneigingu til að gera úlfalda úr mýflugu þegar sá grunaði er múslimi..

Í raun hefur bara einu sinni verið framið augljóst hryðjuverk af hálfu múslima í Svíþjóð og það var í miðri jólaösinni á Drottningagötunni í hjarta Stokkhólms.

Þar sprungu tvær sprengjur með nokkurra mínútna millibil þann 16. desember í fyrra. Í síðari sprengingunni týndi tilræðismaðurinn Maimour Abdulwahab lífi. Hann hafði rétt vikið sér inn á mannlausa þvergötu við Drottningagötuna þegar hluti af sprengiefni sem hann bar innanklæða sprakk og því sakaði engan annan.

Taimour Abdulwahab var fæddur í Bagdað, en flutti sem barn til Tranås í Smálöndum og átti þar ósköp venjulega æsku. Að lokinni skólagöngu í Svíþjóð flutti til Luton í Bretlandi til að læra hnykklækningar, en helgaði sig stöðugt meira trúmálum og varð bókstafstrúaður múslimi.

Rétt áður en hann sprengdi sig í loft upp hafði hann sent inn skilaboð til öryggislögreglunnar og TT-fréttastofunnar: „Nú munu börnin ykkar, dætur og systur, deyja rétt eins og okkar bræður, systur og börn”.
Í tilkynningunni gaf hann líka upp ástæðu fyrir sprengjutilræðinu: veru sænskra hersveita í Afganistan, kúgun múslima í Svíþjóð – og torghundinn hans Lars Vilks.

Og nú í septemberlok birtist Lars Vilks svo óvænt á bókamessunni í Gautaborg og að þessu sinni var hann í skotheldu vesti.

- Sláið hér. Sláið fast á brjóstið á mér, sagði hann við blaðamennina.

Stríð Svía gegn hryðjuverkum fékk þannig óvæntan liðstyrk í formi lifandi listagjörnings.

Sitja ekki allir við sama borð?

Á sama tíma, en á allt öðrum stað í Svíþjóð, situr Peter Mangs í varðhaldi, grunaður um að hafa framið þrjú morð og reynt að myrða enn fleiri í Málmey. Fórnarlömbin voru nær öll innflytjendur sem höfðu ekkert til saka unnið, en skotið var þar sem þeir biðu eftir strætó, sátu í bílum sínum eða brugðu sér í bæinn til að skemmta sér.
Peter Mangs fæddist í Växjö, einfari sem hafði á netinu komist í kynni við hægriöfgamenn út um allan heim.

Hann vakti upp mikla skelfingu meðal íbúa í Málmey áður en hann var handtekinn í nóvember. Löng hefð er fyrir því að innflytjendur setjist að í Málmey og þar eru margir íbúar af erlendum uppruna. Þegar skotárásirnar hófust var því stór hluti borgarbúa – eiginlega allt dökkhært fólk - hvatt til þess að halda sig heima við. Þegar skotárásirnar hófust var því stór hluti borgarbúa – eiginlega allt dökkhært fólk - hvatt til þess að halda sig heima við.
Samkvæmt sænskum lögum er það hryðjuverk að „vekja mikinn ótta hjá þjóðinni eða þjóðfélagshóp”.

En glæpir Peter Mangs, sem nú situr í varðhaldi og bíður þess að réttað verði yfir honum á næsta ári, eru ekki skilgreindir sem hryðjuverk. Það eru því margir sem spyrja sig að því hvort sænska lögreglan geri greinarmun á þeim hótunum sem beinast að innfæddum Svíum og þeim sem beinast að innflytjendum, en auðvitað vísar hún slíkum ásökunum vísað á bug.

Sænska öryggislögreglan er með þrjá öfgahópa undir eftirliti, liðsmenn hreyfingar sem kennir sig við hvítt vald, aðhyllist nasisma og ofsækir fólk af gyðingaættum, nokkra sjálfstæða hópa yst á vinstrivængnum og hópa íslamskra öfgamanna. Svo virðist sem Peter Mangs hafi verið hallur undir þá fyrstnefndu og Abdulwahab tengist öfgamönnum úr röðum múslima.

Óljós ógn

Skotárásirnar á Útey voru áfall fyrir Svía. Norðmenn eru þeirra næstu grannar og margir sænskir jafnaðarmenn hafa dvalið í sumarbúðum í Útey. Það hefði allt eins verið hægt að fremja þessi ódæðisverk í sænsku sumarlandi. Í riti því sem Anders Behring Breivik birti á netinu beinir hann hatri sínu að bæði löndum sínum og Svíum.

En hvaða öfgahópi tilheyrir Anders Behring Breivik samkvæmt flokkunarkerfi sænsku öryggislögreglunnar? Á heimasíðu hennar er ekki að finna upplýsingar um einn tilgreindan hóp sem beinir hatri sínu að múslimum.

Og sannleikurinn er sá að Taimour Abdulwahab, Peter Mangs og Anders Behring Breivik fóru allra sinna ferða á Netinu. Þar verða öfgahópar og sjónarmið þeirra að óljósri ógn, torvelt er að elta uppi liðsmenn þeirra og skilgreina í ljósi flokkunarkerfis sænsku öryggislögreglunnar.

Með góðum vilja mætti því staðhæfa að það sem helst einkenni ákvarðanir lögreglunnar sé óöryggi.

Eitt vitum við þó; að það er í jaðarhópum samfélagsins sem öfgasjónarmiðin skjóta rótum og hryðjuverkamenn verða til. Á dögunum var í útvarpsþættinum Konflikt fjallað um atvinnuleysi ungs fólks og það sagt skapa “frjóan jarðveg fyrir byltingu, stríð og sundurlyndi í samfélaginu”.
Hvergi á Norðurlöndum er atvinnuleysi meira meðal ungs fólks en í Svíþjóð og ef litið er til annarra Evrópuríkja mælist það óvíða meira. Í úthverfum stórborganna býr nú fleira fólk í hverri íbúð en fyrr og fleiri lifa undir fátæktarmörkum. Kannski þyrfti einmitt að hefjast handa í þessum hverfum í baráttunni gegn öfgasjónarmiðum.
Þeim sem er boðið að vera með í samfélaginu hafa enga ástæðu til að hatast við annað fólk.

Samgöngubætur Svía miða nú að tvennu; annars vegar að því að greiða fyrir enn meiri flutningum á Eyrarsundssvæðinu, hins vegar að því að finna nýjar flutningaleiðir.

Flöskuhálsinn við Eyrarsund

Eyrarsundsbrúin var opnuð fyrir bíla- og lestarumferð á milli Kaupmannahafnar og Málmeyjar í júli árið 2000. Áratug síðar er brúin að verða flöskuháls fyrir stöðugt vaxandi umferð. Svíþjóðarmegin hefur nýtt jarðlestarkerfi verið tekið í notkun og á annatímum fer þaðan lest á tíu mínútna fresti yfir Eyrarsund.

Átta kílómetra löng göng undir Fehmarnsundið, sem tengja munu saman Þýskaland og Danmörku, verða tilbúin eftir sjö ár. Göngin verða fyrir bíla og lestir sem munu bruna norður að Eyrarsundsbrúnni og auka enn álagið á hana. Að auki liggur fyrir tillaga hjá borgaryfirvöldum í Kaupmannahöfn um að jarðlestarkerfi borgarinnar skuli ná alla leið til Málmeyjar. Eyrarsundsbrúin er þegar farin að svigna undan umferðarþunganum. Nefnd skipuð sænskum og dönskum sérfræðingum er nú að skoða kosti þess að koma á öðrum stað upp föstum samgöngum yfir Eyrarsund. Horft er til þess að reisa nýja brú milli Helsingjaeyrar og Helsingjaborgar til að taka álagið af Eyrarsundsbrúnni. Nefndin þarf að meta umhverfisáhrif slíkra framkvæmda, en álitamál er hvaða áhrif enn ein brú mun hafa á hina þröngu siglingaleið í gegnum Eyrarsundið. Enn fremur þarf að skoða hve marga þunga flutningabíla Eyrarsundssvæðið þolir. Umferðarálag á svæðinu, sem nær frá Hollandi, Norður-Þýskalandi að sunnanverðri Danmörku, er þegar verulegt með löngum bílaröðum og koltvísýringslosun sem því fylgir. Ef takast á að minnka koltvísýringslosun og hlífa anddrúmsloftinu er ljóst að byggja þarf upp lestarkerfið og draga úr bílaumferð.

Fólksflutningar yfir Eyrarsund aukast einnig jafnt og þétt. Um tuttugu þúsund manns fara yfir brúna til vinnu á degi hverjum. Í upphafi voru það helst Svíar sem sóttu vinnu til Danmerkur, en nú er svo komið að stöðugt fleiri Danir láta freistast af sterkri sænskri krónu. Á liðnum vetri andæfðu þessir lestarfarþegar þegar til stóð að hækka lestarfargjöldin um fjörutíu af hundraði. Sænska stjórnin gaf á endanum eftir og hætti við verðhækkunina. Sænsku og dönsku farandverkamennirnir reyndust hafa sterkan samstöðumátt og vera í norrænu grasrótarsamstarfi um lægri fargjöld með vistvænum faratækjum.

Olnbogabarnið Stokkhólmur

Flutningalestir, hraðlestir, héraðslestir og áætlunarlestir. Öll lestarumferð í gegnum Stokkhólm fer í dag á tveimur sporum framhjá miðaldarhúsunum í gamla bænum og á Ridddarahólminum. Verið er að leggja nýja lestarbraut í göngum undir Riddarafjörðinn. Hún verður tilbúin eftir sex ár og mun að nokkru létta umferðarþungann, en engu að síður verður áfram mikið álag á gömlu járnbrautina sem tekin var í notkun á árinu 1871.

Opinberlega heitir hún tengibrautin, en í daglegu tali er hún kölluð gamla mjaðmabeltið. Umferð einkabíla og flutningabíla fer um gamlar og niðurníddar brýr. Essingeleden í gegnum Stokkhólm er fjölfarnasta hraðbraut Svíþjóðar. Um hana aka á bilinu 160. 000 og 170. 000 ökutæki á hverjum sólarhring. Síðustu fjögur árin hefur Umferðareftirlitið veitt undanþágur fyrir þungaflutninga á brautinni. En ríkisstjórnin hefur nú ákveðið að leggja nýja hraðbraut vestur fyrir borgina. Þeim áformum hefur verið mikið mótmælt og nú er verið að skoða hvort hraðbrautin nýja muni liggja of nærri Drottningahólmi þar sem sænska konungsfjölskyldan býr, en höllin er á heimsminjaskrá.

Fólksflutingar á Stokkhólmssvæðinu hafa líka valdið deilum. Hægriflokkarnir vilja setja bætt sporvagnakerfi í forgang, en stjórnarandstaðan vill heldur byggja upp jarðlestarkerfið.

Hvað sem verður ofan á þá er ljóst að ört vaxandi höfuðborgin verður aldrei nein miðstöð fyrir vöruflutninga. Færa verður þá umferð sem mest út fyrir borgarmörkin og um aðrar brautir gegnum landið.

Norður-Svíþjóð

Lengra í norðri, í miðju Norrlandi, er unnið að því hörðum höndum að koma upp nýjum valkosti í vöruflutningum, á milli Rússlands og Bretlands. Sú braut mun liggja frá rússnesku landamærunum yfir Finnland til Svíþjóðar og Noregs og þaðan með í skipum yfir hafið. Fyrir Svía er þessi leið talin jafn mikilvæg og sú sem liggur yfir Eyrarsund. Verkefnið er fjármagnað af Evrópusambandinu og gengur undir nafninu Norðaustur flutningaleiðin. Hún er markaðssett sem græna flutningahliðið í miðnorðri og á að vera úrbót fyrir helstu vankantana í samgöngukerfinu og tryggja eins skilvirka flutninga og kostur er. Að sjálfsögðu munu framkvæmdirnar einnig bæta stuðla að atvinnuuppbyggingu, til að mynda í Mið-Norrlandi.

Í nyrstu héruðum Svíþjóðar hafa flutningaleiðir alltaf legið frá austri til vesturs, alveg síðan svonefnd Málmbraut milli Luleå, Kíruna og Narvíkur var opnuð af Óskari II árið 1902.

Málmbrautin var lögð til að flytja járngrýti frá námunum í Kíruna og Malmberget til hafnar í Luleå og í Narvík í Noregi. Nú vilja Norðlendingar taka enn eitt skrefið og koma upp flutningaleið fyrir lestir og önnur farartæki alla leið frá Kína til Bandaríkjanna. Brýnast er fyrir Kínverja að ný flutningaleið opnist, leið fyrir vöruflutninga yfir Rússland til Haparanda og þaðan yfir í íslausa höfn í Narvík. Kínverjar þurfa að senda útflutningsvörur sínar til Vesturheims og sækja sér hráefni fyrir verksmiðjur í austri.

Um Svíþjóð, þvera og endilega, er því verið að leggja nýjar flutningaleiðir til norrænna grannríkja. Ekki einungis til að auka viðskipti á Norðurlöndum, heldur jafnframt til að bæta samgöngur við umheiminn.

Lestaröngþveiti

Síðustu árin hafa sænsku járnbrautirnar glímt við mörg vandamál. Viðhald hefur mátt sitja á hakanum frá því á sparnaðarárunum í upphafi tíunda áratugs síðustu aldar og nú er svo komið að lestirnar eru sjaldnast á áætlun – ef þær koma þá yfirleitt. Á liðnum vetri heyrði það til undantekninga ef lestin kom á réttum tíma og iðulega féllu ferðir niður. Flutningalestirnar stöðvuðust í Hallsberg, það varð hreinlega að loka stöðinni, því hvorki var til tækjabúnaður né mannafli til að ryðja burtu snjónum.

Nú þarf að gera upp brautarstöðina í Hallsberg. Útgjöld á liðnum vetri námu nokkrum milljörðum, en stjórnvöld leggja þó einungis fram 800 milljónir til viðhalds á stöðinni.

Stjórnarformaður sænsku járnbrautanna, gamli hægriforinginn Ulf Adelsohn, gagnrýndi stjórnina svo harkalega vegna þessa, að flokksfélagar hans létu hann fjúka. Stjórnarandstaðan telur að verja þurfi 25 milljörðum sænskra króna til að endurbæta sænsku járnbrautirnar.

Margir Svíar eru farnir að veigra sér við því að ferðast með lestum í gegnum Svíþjóð. Í sumar náði gagnrýnin á lestarþjónustuna nýjum hæðum þegar ellefu ára stúlku, Nemu, var vísað út úr lestinni í Kumla.
Hún var á ferðalagi með 22 ára eldri systur sinni sem var með farmiða þeirra beggja. Þegar lestarvörðurinn kom til að taka við miðunum var eldri systirin farin á salernið. Þegar það vafðist fyrir Nemu að útskýra það fyrir lestarverðinum var henni einfaldlega vísað út úr lestinni á mannlausri stöð í Kumla. Það tók systur hennar þrjá tíma að sannfæra lestarstarfsmennina um að lýsa eftir Nemu. En þá var hún horfin. Eftir umfangsmikla leit lögreglu alla nóttina fannst stúlkan heil á húfi heima hjá eldri konu sem hafði skotið yfir hana skjólshúsi. En langur tími mun líða þangað til sænska þjóðin fyrirgefur sænsku járnbrautunum fyrir að koma svona fram við Nemu.

Sænsku járnbrautirnar eiga mikið verk óunnið í fólksflutningum. Sænska þjóðin treystir einfaldlega ekki lengur á þjónustu þeirra. Mörg fyrirtæki eru líka hætt að senda vörur með lestum sem tafið geta fyrir afhendingu vörunnar. Lestin er vistvænsti samgöngukosturinn. En hvort sem lestarbrautin liggur yfir Eyrarsund, í gegnum flöskuháls Stokkhólmsborgar eða yfir Norrland er deilt um nýjar samgönguleiðir sem eiga að tryggja flutninga innanlands, um Norðurlönd og til umheimsins.

Allir voru mættir

Norðurskautsráðið var pólitískt olnbogabarn á meðan þykk íshella huldi norðurskautið. Carl Bildt utanríkisráðherra Svíþjóðar rifjar upp þegar hann sótti sinn fyrsta fund síns í ráðinu í Salekhard í Síberíu 2006: „Sendinefnd Bandaríkjanna var fámenn og norræn starfssystkini mín mættu ekki öll til fundarins.”

Fimm árum síðar voru allir mættir þegar Norðurskautsráðið fundaði í Nuuk, höfuðstað Grænlands. Svíar tóku við formennsku í ráðinu á fundinum þann 12. maí s.l. og þá voru bæði Hillary Clinton, utanríkisráðherra Bandaríkjanna, og Sergey Lavrov, utanríkisráðherra Rússlands mætt. „Hin brýnu viðfangsefni á norðurskautssvæðinu brenna orðið mjög á mönnum“, skrifaði Carl Bildt í blaðagrein eftir fundinn.

Í grein sinni setur Bildt fram þrjú brýn úrlausnarefni á norðurslóðum:

• Loftslagsbreytingar og hlýnun jarðar.
• Samgöngu- og samskiptaleiðir sem eru að opnast á milli Atlantshafs og Kyrrahafs.
• Mögulega nýtingu náttúruauðlinda.

Athyglisvert er að hann setur viðfangsefnin upp í þessari röð. Það málefni sem minnst er deilt um er efst á lista hans, því öll ríkin eru í raun sammála um að draga verði úr koltvísýringslosun. Svíar áttu líka frumkvæði að rannsóknarverkefninu Arctic Change Assessment. Það miðar að því að greina áhrif loftslagsbreytinganna og aukins athafnalífs á norðurskautssvæðin. Fræðimenn eiga líka að setja fram tillögur um hvernig draga megi sem mest úr áhrifum loftslagsbreytinganna og styrkja aðlögun að breyttu loftslagi í þessum heimshluta.

Mikilvægasta verkefnið er náttúrulega að draga úr losun koltvísýrings, en einnig efna sem spilla andrúmsloftinu á annan veg eins og sót, óson og metan. Það síðastnefnda er kraftmikil góðurhúsalofttegund sem er bundin í sífrerann, en þegar túndran þiðnar mun metan leysast úr læðingi og vandinn er þá hvernig bregðast skuli við.

Loftslagsbreytingar, rányrkja á fiskistofnum og aukin útbreiðsla eiturefna grefur undan líffræðilegum fjölbreytileika á norðurhjara. Alþjóða náttúruverndarsjóðurinn segir mörg dýr í hættu: hvítabjörn, útsel, náhval, mjaldur, rostung, hreindýr, ref, fálka og snæuglu. Ein auðugustu fiskimiðin eru líka í norðurhöfum. Hvítabjörninn á heimkynni á ísbreiðunni sem er óðum að bráðna, hvernig á hann að lifa af hlýrri sumur á norðurslóð?

Auðug olíusvæði

Í grein sinni kom Carl Bildt einnig inn á afkomu þeirra fjögurra milljóna manna sem búa á norðurskautssvæðunum. Hvernig er hægt að tryggja afkomu þeirra þegar jarðvegurinn, gróðurfarið, dýralíf og allt vistkerfið breytist? Veiðar, sjávarútvegur og ferðaþjónusta eru hefðbundnar atvinnugreinar sem byggja má upp. En, segir sænski utanríkisráðherrann, þessi heimshluti er ekki síður ríkur af náttúruauðlindum. Þegar íshellan bráðnar mun Norðaustur-leiðin svokallaða verða opin allt árið með vaxandi skipaumferð. Sú siglingaleið styttir umtalsvert flutningaleiðir milli Atlantshafs og Kyrrahafs. Með auknum siglingum eykst hins vegar mengunarhætta í viðkvæmu vistkerfi norðursins. Á fundinum í Nuuk komu utanríkisráðherrarnir sér saman um að auka viðbúnað á norðurslóð vegna hættu á olíumengunarslysum.

Í Nuuk var vafalítið rætt um þann ágreining sem snýr að olíuvinnslu á norðurslóð. Carl Bildt var orðvar þegar hann fjallaði um þau mál: „Taka verður fullt tillit til umhverfissjónarmiða þegar kemur að nýtingu náttúruauðlinda í viðkvæmri náttúru norðursins” Åsa Romson, talskona sænska umhverfisflokksins, og Isabella Lövin sem situr á Evrópuþinginu brugðust hart við þessu diplómatíska orðavali Bildts í greininni. Yfirskrift greinar þeirra var skýr: „Gakktu ekki erinda olíufurstana, Carl Bildt."

Svíþjóð tilheyrir ekki einu sinni norðurskautssvæðinu, í nyrstu héruðunum í Norðurbotni og Vesturbotni ríkir þó að hluta til heimskautaloftslag og menning, og landsvæði Sama eru á þessu svæði. Enda þótt farið verði að vinna olíu mun norðar hafa þau áform vakið upp heitar tilfinningar í Svíþjóð. Kannski ræðst það af því að það var Svíi sem espaði menn upp. Carl-Henric Svanberg, stjórnarformaður olíufélagsins BP, hefur látið hafa það eftir sér að nauðsynlegt sé fyrir félagið að hefja olíuleit djúpt á hafsbotni – jafnvel á norðurskautssvæðunum.

Svanberg tekinn til bæna

Engan skyldi undra að orð Carl-Henric Svanbergs vekji svo hörð viðbrögð en hann er sami maður og stjórnaði BP-olíufélaginu þegar olíumengunarslysið varð á Mexíkóflóa fyrir rúmu ári. Olíuboranirnar á Mexíkóflóa voru á 1. 500 metra dýpi sem er á mörkum þess mögulega. Þegar olíuborpallinn Deepwater Horizon sprakk í loft upp kostaði það ekki bara ellefu manns lífið, heldur reyndist mjög torvelt að stöðva olíulekann vegna þess að borholan var á svo miklu dýpi. Í nær þrjá mánuði spýttust 780 milljón lítrar af olíu upp úr borholunni. Mikið tjón varð á lífríki og ferðaþjónustan hrundi. Carl-Henric Svanberg var kennt um og hann tekinn til bæna af alþjóðlegum fjölmiðlum.

Engu að síður hélt hann því fram á fundi Sameinuðu þjóðanna ári síðar að það væri nauðsynlegt að beita sömu aðferðum við olíuvinnslu á norðurskautssvæðunum þar sem lífríki hafsins er mun viðkvæmara. Vistkerfi norðurskautssvæðanna er sérlega viðkvæmt og mun flóknara verður að bregðast við umhverfisslysum á svo köldum og afskekktum hafsvæðum. En það er ekki bara olíufélagið BP sem borar eftir olíu á miklu dýpi, fleiri alþjóðleg olíufélög renna einnig hýru auga til norðurhjarans. Með nokkurri kaldhæðni má halda því fram að saman skapi þau nýjan markað, því meira sem brennt er af olíu, því hraðar bráðnar norðurskautsísinn og fleiri hafsvæði verða þá aðgengileg til olíuvinnslu.

Svarta gullið er ekki ótæmandi auðlind

Olíulindir heimsins eru að þorna upp og olíufélögin þurfa sífellt að hafa meira fyrir því leita og vinna þá olíu sem finnst á afskekktum stöðum og djúpt á hafsbotni. Menn nálgast óðum þann tímapunkt sem nefndur hefur verið Peak oil, þ.e. þann dag þegar draga fer úr olíuvinnslu þar til hún á endanum stöðvast.

En olíuvinnsla getur með nokkurri vissu skilað norðurskautsríkjunum hagnaði til skamms tíma. Nú eru síðustu ókönnuðu olíusvæðin trúlega ástæða þess að bæði Bandaríkin og Rússland senda fulltrúa á fundi sem þeir skiptu sér ekki af áður.

Löndin keppa um aðgang að Norðurskautinu, en Rússland, Kanada og Danmörk eru þau lönd sem gera kröfu til olíunnar undir hafsbotninum. Åsa Romson og Isabella Lövin greindu líka frá því í sinni grein að Kínverjar væru nú að smíða sinn fyrsta ísbrjót og hefðu sótt um að fá áheyrnarfulltrúa í norðurskautsráðið, rétt eins og Suður-Kóreumenn og Evrópusambandið.

Og olíufélögin berjast hart um að fá vinnsluleyfi. Olíuborpallar þeirra flytjast stöðugt norðar eftir því sem íshellan bráðnar og í kjölfarið koma grænfriðungar. Á dögunum fóru nokkrir félagar í þeim samtökum upp í olíuborpall í eigu skoska olíufélagsins Cairn Energy, sem er að bora eftir olíu á 1.500 metra dýpi undan Nuuk á Grænlandi. Þegar baráttan um yfirráð yfir olíuauðlindunum harðnar horfa fáir til hagsmuna frumbyggja á þessum svæðum, Sama og Inúíta. Vissulega eiga þeir fulltrúa í Norðurskautsráðinu, en hafa ekki atkvæðarétt.

Helena Omma sem er fulltrúi í sænska samaráðinu sagði á fundinum í Nuuk:

„Nú fá frumbyggjar að finna fyrir á afleiðingum vaxandi arðráns á norðurskautssvæðunum. Framtíð þjóða okkar er ógnað vegna þess að við höfum verið svipt möguleikanum á því að ráða lífi okkar."

Saga olíufyrirtækjanna vitnar um hvernig gengið er á rétt íbúa. Mengunarslysið í Mexíkó varð til þess að fiskimenn og gistihúsaeigendur á stórum strandsvæðum misstu lífsviðurværi sitt. Grófasta dæmi um rányrkju er í Nígeríu þar sem olíufélagið Shell og ríksvaldið hafa gengið svo hart fram í olíuvinnslu að mannslífum hefur verið fórnað. Frjósamt land er óræktanlegt og stór landbúnaðarsvæði menguð af olíu og eiturefnum. Mannréttindasamtökin Amnesty International hafa skorað á ríkisstjórnina í Nígeríu og Shell-olíufélagið að hreinsa upp olíuvinnslusvæðin.

Nú er tími rányrkjunnar að renna upp á norðurskautssvæðunum og frumbyggjar munu eiga fullt í fangi með að verja rétt sinn þegar olíufélögin byrja að berjast um síðustu olíudropana. Málið er viðkvæmt. Carl Bildt minntist ekki einu orði á olíuvinnslu í grein sinni. Åsa Romson berst fyrir því að efla samstarf ríkja á norðurslóð um sjálfbæra þróun.

Svíar leiða samstarfið í Norðurskautsráðinu næstu tvö árin, umræður um framtíð þessa heimshluta halda áfram – ekki síst langt fyrir sunnan heimsskautsbaug.

Í raun útvíkkaði Juholt hagvaxtarhugtakið svo mikið að það náði yfir nánast allt. Á næstunni kemur svo í ljós hversu langt þessi framtíðarsýn dugar jafnaðarmönnum í stjórnarandstöðu. Alla vega er ljóst að Håkan Juholt nefndi hagvöxt að minnsta kosti níu sinnum í stefnuræðu sinni.

Miðflokkurinn grænastur

Allir stjórnmálaflokkar í Svíþjóð setja grænan hagvöxt á oddinn, vandinn felst í því hvaða skilning menn leggja í hugtakið. Það eru til jafn margar skilgreiningar á grænum hagvexti og flokkarnir eru margir.
Fyrir umhverfisverndarsinna felst grænn hagvöxtur í breytingum á öllu samfélaginu, fyrir hófsaman hægrimann gæti hugtakið allt eins þýtt aukna kjarnorkuframleiðslu.

Samsteypustjórn hægriflokkanna spyrðir hugtakið oftast við atvinnustefnu sína. Maud Olofsson, atvinnumálaráðherra úr Miðflokki, verður tíðrætt um endurnýjanlega orku og útfluting á umhverfistækni. En hún má líka sitja undir gagnrýni á ríkisstjórnina fyrir að láta járnbrautarkerfið grotna niður á meðan meira fjármagni er varið í að leggja hraðbrautir. Miðflokkurinn gengur lengst stjórnarflokkanna í umhverfismálum, en það er deginum ljósara að hann verður að ná fram málamiðlunum ef hugtakið grænn hagvöxtur á að fá eitthvert inntak.

Stjórnarandstaðan sundruð

Rauðgræna bandalagið hefur sundrast frá því að kosið var á haustdögum. Eitt af því sem deilt er um er einmitt sýn manna á því hvernig megi ná fram hagvexti. Átökin náðu hámarki fyrir jól þegar Primegate-hneykslið komst í hámæli. Uppvíst varð að Samtök atvinnulífsins höfðu ráðið almannatengslafyrirtækið Prime til að hafa áhrif á viðhorf jafnaðarmanna og gera þá hliðhollari hagvexti. Forkólfar atvinnulífsins voru einfaldlega hræddir um að stefna Umhverfisflokksins og neikvæð sýn hans á hagvöxt myndi smitast yfir til jafnaðarmanna. „Vaxandi gagnrýni á hagvaxtarstefnu stendur í vegi fyrir framförum”, eins og stóð í leyniskjölum Prime- fyrirtækisins.

Það var meira að segja búið til nýtt hugtak sem andsvar, „náttúrulegur hagvöxtur”, og ef til vill má túlka það sem svo að atvinnurekendur ætli sér að setja sér sín eigin markmið í umhverfismálum. Liðsmenn Umhverfisflokksins urðu ævareiðir þegar uppvíst varð um málið og Mikaela Valtersson, sem þykir líkleg sem næsti talsmaður hans skrifaði í dagblaðagrein:
„Ef allir jarðarbúar væru jafn neysluglaðir og Svíar þyrfti þeir minnst fjórar jarðarkringlur. Það er alkunna. Spurningin er hvað við gerum við þá vitneskju.” Hún beindi spjótum sínum að jafnaðarmönnum:
„Fyrir nokkrum árum lét samfélagsrýnir úr röðum jafnaðarmanna hafa það eftir sér að vistvæn stefna væri andstæð öllu því sem gerði lífið þess virði að lifa því, t.d. dæmis bílnum, þungaiðnaðinum og veiðum...”

Tveir jafnaðarmenn, þau Caroline Andersson og Christian Scharf, svöruðu Mikaelu Valtersson í sömu mynt:
„Hagvöxtur er forsenda þess að eitthvað verði til skiptanna í samfélaginu og að fjármagna megi samneysluna. Það er til marks um blinda blettinn í stefnu Umhverfisflokksins að hann skuli ekki sjá því samhengið þar á milli”

Nýir flokksleiðtogar taka við

Deilurnar voru því nær farnar að snúast um tilvistina sjálfa. Það verður því áhugavert að fylgjast með því hvernig nýr leiðtogi stjórnarandstöðunnar heldur málinu áfram. Hinn nýkjörni formaður jafnaðarmanna, Håkan Juholt, er gamall landvarnarpólitíkus og hann hefur, þrátt fyrir rómaðu stefnuræðu, lítið látið umhverfismálin til sín taka. Það ræðst því af því hverja hann velur sér sem samstarfsmenn hvert framhaldið verður.

Enn er mánuðir í flokksfund Umhverfisflokksins, en þá verða tveir nýir talsmenn kjörnir. Allt bendir til þess að Mikaela Valtersson verði annar þeirra og að hinn verði Gustav Fridolin. Strax eftir áramótin dró Fridolin upp sína pólitísku framtíðarsýn í langri grein í Dagens Nyheter. Hún felst í því að byggja upp nýjan iðnað, nútímavæða orkukerfið og endurbæta samgöngukerfið. Fridolin þvertekur fyrir samstarf með jafnaðarmönnum og segir að kosningabarátta þeirra í fyrrahaust hafi verið „tvíflokkapólitík eins og hún gerist verst”. Gustav Fridolin hefur komið sér þægilega fyrir á miðju sænskra stjórnmála til að höfða til umhverfisverndarsinna frá bæði hægrivængnum og þeim vinstri. Samsteypustjórn hægrimanna hefur sett á oddinn að lækka skatta og draga úr opinberum umsvifum. En þar með telur Gustav Fridolin að stjórnin sé orðin hugmyndafræðilegur andstæðingur sinna eigin stefnumála. „Hvað sem ég geri þá get ég ekki lagt mína eigin járnbrautir til að lestarferðirnar verði tíðari.”

Ríkisstjórnin er í miklum vandræðum, ekki síst í samgöngumálum. Óánægja almennings með lestarkerfið hefur náð sögulegu hámarki. Lestin kemur ævinlega of seint og oft falla lestarferðir niður. Í janúar var ástandið svo slæmt að Ladbrokes, stærsti veðbanki heims, efndi til veðmáls um sænsku járnbrautirnar. Ef lestin kæmi á réttum tíma var fyrirtækið tilbúið til að áttfalda þá upphæð sem lögð var undir.
Það þykir því nokkuð djarft í slíkri stöðu að bjóða járnbrautarkerfið út í dreifða eignaraðild og gera sér vonir um örugga flutninga. Fólk hefur gefist upp á þjónustunni, það kýs fremur að fljúga eða aka á áfangastað og fyrirtæki flytja heldur vöru með stórum flutningabílum með þeim afleiðingum að koltvísýringsmengunin hefur aldrei verið meiri.

Afneitunin mikla

Fyrir tveimur áratugum fór umhverfisbaráttan fram í einkaneyslunni. Neytendur komust upp á lag með að kaupa vistvænar rafhlöður og henda þeim gömlu í sérmerktar tunnur. Umhverfisvernd snerist um val neytendans og flokkun á úrgangi.

Nú til dags eru helstu ákvarðanir í umhverfismálum teknar á þjóðþingum eða með alþjóðlegum samþykktum. Umhverfismálin eru spyrt saman við efnahagsmálin og því er meira í húfi en nokkru sinni fyrr. Umhverfismálin hafa líka skipt mönnum upp í nýjar fylkingar í sænskum stjórnmálum og þar getur Umhverfisflokkurinn fengið veigameira hlutverk.

Spurningin er hvort hagvöxtur í Svíþjóð snúist ekki um margar leiðir. Eiga Svíar að halda áfram að byggja upp þungaiðnað eða taka upp vistvænni framleiðsluhætti og þjónustu? Hverjir eiga að fá hlutdeild í hagvextinum? Eiga Svíar að halda áfram að byggja upp sitt eigið velferðarkerfi eða á hagvöxturinn að skiptast jafnar milli allra þjóða heims?

Vaxtarstefna snýst um vald

Á þessum óvissutímum kemur svo út bók sem setur spurningarmerki við allt kerfið og „hinn eilífa efnislega hagvöxt”. Hún er skrifuð af kristilega demókratanum og samfélagsrýninum Anders Wijkman og af Johan Rockström, prófessor við Umhverfisstofnunina í Stokkhólmi. Í bókinni Hin mikla afneitun halda þeir því fram að hagvaxtarlíkan samtímans gangi gegn hugmyndafræðina um sjálfbærni. Sænskir stjórnmálamenn taki umhverfismálin ekki alvarlega, eins og nýafstaðin kosningabarátta hafi verið gott dæmi um.
„Allt hagkerfið byggir á þeirri forsendu að áfram verði þensla og vöxtur. Hins vegar blasi við að byggja þurfi upp allt öðru vísi hagkerfi.”

Höfundar bókarinnar vilja breyta hagfræðimenntun og gera hana að þverfaglegu rannsóknarnámi. Þeir vilja að náttúruauður og umhverfisþjónusta fái gildi og virði á markaði og verði viðbót við þjóðarframleiðsluhugtakið. Þeir vilja að iðnríkin og þróunarríkin geri með sér sáttmála. Auðugustu ríki heims - fimmtungur jarðarbúa sem sitja á 80% af auðlindum heimsins – verði að deila ríkidæminu með þriðja heiminum.

Anne-Marie Lindgren, hugmyndafræðingur jafnaðarmanna í þankasmiðju launþegahreyfingarinnar styður hugmyndir bókahöfunda; það verður að samþætta aðgerðir í umhverfismálum við efnahagsstefnuna, skrifar hún.
„Í hagvaxtarstefnu jafnaðarmanna er ekki hægt að horfa fram hjá aðgerðum til að skapa vöxt.... að krefjast sjálfbærni í hagkerfinu er ekki það sama og að vera á móti hagvexti. En það vekur að sjálfsögðu upp þá spurningu hverjir eiga að ráða för í efnahagslífinu.”

Hér kemur Anne-Marie Lindgren líklega að kjarna deilnanna um hvernig skapa eigi hagvöxt í landinu og ástæðu þess að atvinnulífið setur traust sitt á dýrt almannatengslafyrirtæki. Málið snýst um það hverjir eigi að skilgreina hugtakið grænn hagvöxtur. Hverjir eiga að marka framtíðarstefnuna.
Atvinnulífið horfir aðeins á ársfjórðungsuppgjör en umhverfisvernd snýst um komandi kynslóðir. Það verður ærið verkefni fyrir ríkisstjórn Reinfeldts að fá atvinnulífið á sitt band og samræma ólík sjónarmið.

Það verður líka þungt verkefni fyrir Håkan Juholt að leiða stjórnarandstöðuna með sína ólíku áhyggjuefni, þar sem jafnaðarmenn hafa áhyggjur af atvinnuleysinu en liðsmenn Umhverfisflokksins af lífinu á jörðinni eftir hálfa öld. Mun honum takast að finna samstarfsgrundvöll fyrir þessa flokka? Það veltur sem sagt allt á framtíðarsýninni. Velferð á einum stað er borin saman við heill allra jarðarbúa, velferð sænskra barna er borin saman við kjör barna í Balgladesh. Börnin okkar eða barnabörnin þeirra?

Viðfangsefnin snúa að sjálfri tilvistinni og því ekki undarlegt að þau skuli vekja upp svo sterkar tilfinningar.

Í Afton-blaðinu mátti nýlega lesa um fjögurra manna fjölskyldu, Walden og Lindström, sem býr í einbýlishúsi i Åkersberga, norðan við Stokkhólm. Hjónin hafa gert allt rétt til að spara rafmagnið, sett sparperur í öll ljósastæði, komið sér upp lofthitara og skipt út rafmagnslekaliðum. Samt sem áður var rafmagnsreikningur þeirra fyrir síðustu þrjá mánuði rúmar 20.000 sænskar krónur eða um 360.000 íslenskar krónur.

Hjúkrunarfræðingurinn Mariette Lilja neyddist til að selja húsið sitt, því hún hafði ekki lengur efni á því að greiða 5.000 krónur sænskar, eða um 90.000 íslenskar, fyrir rafmagnið í hverjum mánuði.

Hörð samkeppni

Frá því að raforkusala var gefin frjáls í Svíþjóð á árinu 1996 hafa neytendur sjálfir getað valið við hvaða orkuveitu þeir skipta og hve lengi þeir kaupa þjónustu hennar. Hörð samkeppni er á raforkumarkaði og ósjaldan má sjá ákafa orkusala elta uppi viðskiptavini á götum og torgum.

Stefnan er sú að neytendur eigi að hafa frjálst val og geta valið á milli margra kosta á raforkumarkaði – og þá ríður á að velja rétt í frumskógi tilboðanna. Þeir sem detta í lukkupottinn eigamöguleika á því að halda útgjöldunum í skefjum. Hinir, sem engan tíma hafa til þess rannsaka markaðinn, eiga á hættu að greiða hærra gjald, og þeir sem sleppa því alfarið að velja sér orkuveitu greiða tímabundið áætlað gjald. Þeir greiða í raun hæsta rafmagnsverðið.

Allt að fjórðungur raforkukaupenda greiðir hæsta verðið samkvæmt þessu áætlaða gjaldi. Samtök einbýlishúsaeigenda hafa reiknað út að þessir sömu raforkukaupendur gætu sparað sér rúmar 6.000 sænskar krónur með því einu að gera nýjan þjónustusamning. Það eru því þeir sem standa höllum fæti sem hafa eins og venjulega minnsta valið, þeir sem eiga engan kost á því að setja sig inn í flóknar upplýsingar orkuveitnanna um viðskiptakjör. Og þær hafa lítinn áhuga á því að breyta kerfi sem gefur svo mikið í aðra hönd.

Í öðrum ríkjum er þessi neytendahópur varinn. Sá Svíi sem lætur hjá líða að velja orkuveitu greiðir á bilinu 1000-2000 krónum meira en sambærilegur raforkukaupandi í Noregi eða Finnlandi. Sænskir raforkukaupendur eru í raun óánægðastir allra á Norðurlöndum.

Norrænn samanburður

Sænskir einbýlishúsaeigendur hafa lagt það til við ríkisstjórnina hún geri samanburð á dreifikerfi orkuveitnanna í Svíþjóð, Noregi og Finnlandi til að komast að því hvaða fyrirkomulag henti þeim best sem bágust hafa kjörin.

Maud Olofsson, atvinnumálaráðherra úr Miðjuflokknum, sem þegar hefur tekið við stórum stöflum af undirskriftarlistum, hefur heitið því að vörður verði staðinn um hag neytenda. En hún hefur ekki enn svarað því hvernig hún hyggst fara að því.

Maud Olofsson ber einnig ábyrgð á stefnu stjórnvalda í orkumálum. Hún hefur mátt svara fyrir hve stjórnvöld standa sig illa við að dreifa raforku til neytenda í landi sem er jafn auðugt af vatnsorku og kjarnorku og Svíþjóð.

Helmingur allrar orku í landinu kemur frá kjarnorkuverum. Í Svíþjóð eru tíu kjarnakljúfar sem eru orðnir 30-40 ára gamlir. Og þrír áratugir eru síðan Svíar ákváðu í þjóðaratkvæða-greiðslu að þræða milliveginn og hætta í áfögnum allri kjarnorku-framleiðslu. Sú ákvörðun fól í sér að að bannað var að setja upp nýja kjarnakljúfa í landinu og gilti það bann fram til síðustu aldamóta.

Gömlu deilurnar um kjarnorkuverin er orðið að þjóðarmeini í Svíþjóð og hefur á vissan hátt kæft alla umræðu um orkumál. Umræðurnar snúast alltaf upp í það hvort menn séu með eða á móti kjarnorku, deilur sem hafa sundrað fjölskyldum og klofið stjórnmálaflokka. Þessi sjúkdómseinkennin í sænskri þjóðarsál komu ef til vill best í ljós í pólitískum hneykslimálum síðasta árs sem snerust um það hvernig kjarnorkusinnaður ráðgjafi á vegum flokks jafnaðarmanna reyndi að hafa áhrif á stefnu flokksins.

Málið er viðkvæmt, ekki síst í samsteypustjórn hægriflokkanna, því sænski þjóðarflokkurinn vill reisa fleiri kjarnorkuver, en harði kjarninn í Miðflokknum vill leggja kjarnorkuverin niður. Eftir miklar málamiðlanir komu menn sér á endanum niður á þá lausn að aflétta banninu við því að reisa nýja kjarnakljúfa.

Hættulegir kjarnakljúfar

Eitthvað verður þó að gera því endurnýjun er nauðsynleg í orkuframleiðslu landsins. Gömlu kjarnorkuverin eru að hruni komin. Ef marka má kjarnorkumálastofnun Sameinuðu þjóðanna, IAEA, er Svíþjóð meðal þeirra ríkja í heimi þar sem oftast hafa orðið rafmagnstruflanir. Á árinu 2009 nýttu tíu kjarnakljúfar í landinu einungis 63 prósent af framleiðslugetunni.

Þar við bætist að ef vatnsskortur verður í Norður-Svíþjóð sem torveldar orkuframleiðslu þá verður orkuskortur í öllu landinu. Orkufyrirtækin verða þá að kaupa dýrari orku sem hækkar reikning neytenda því verðið ræðst alltaf af þeirri orku sem dýrast er að framleiða. Með öðrum orðum; gömlu hættulegu kjarnakljúfarnir þrýsta raforkuverðinu upp. Að auki er umfangsmikill og orkukrefjandi iðnaður í landinu sem er afar viðkvæmur fyrir sveiflum á orkuverði.

Kjarnorkusinnar sækja þegar í sig veðrið. Önnur ríki stefna á nýja kynslóð kjarnorkuvera, s.s. Bretland, Bandaríkin og grannríkið Finnland, enda þótt mönnum lítist ekkert á hversu orakn er dýr úr finnska kjarnorkuverinu í Olkiluoto. Því má búast við að kjarnorkan verði áfram þrætuepli sænsku þjóðarinnar sem er sundruð í málinu.

1 101 vindorkuver

Maud Olofsson orkumálaráðherra er mikill talsmaður þess að auka notkun endurnýjanlegra orkugjafa, og þá sérstaklega vindorku. Dæmi um það er vindmyllugarðurinn Markbygden fyrir utan Piteå í Norðurbotni. 1 101 vindorkuver verður nú reist í landinu fyrir andvirði 70 milljarða sænskra króna. Þegar vindmyllugarðurinn verður tilbúinn getur hann hæglega komið í stað gömlu kjarnakljúfana tveggja í Óskarshöfn.

En vindorkuver sem nær yfir 450 ferkílómetra lands er að sjálfsögðu þyrnir í augum landeigenda sem hafa ásamt þingi Sama mótmælt þessum áformum. Það verður því að koma til móts við kröfur þeirra sem eiga að búa í næsta nágrenni við vindmyllugarðinn ef vindorkan á að leysa aðra orkugjafa af hólmi.

Hvort sem Svíar kjósa að vera sjálfbærir í orkuframleiðslu með kjarnorku eða vindorku, þá þurfa þeir ekki að hafa áhyggjur af því að spilla andrúmsloftinu. Loftslagsvandinn snýst um koltvísýringslosun frá bílum og að vissu leyti mengun í öðrum löndum. Hann snýst ekki um það hvort sænska orkufyrirtækið Vattenfalls kaupir hollenska fyrirtækið Nuon sem framleiðir nær alla sína raforku með kolum og gasi. Sænska stjórnin hefur að auki fallist á að gasleiðslan Nord Stream, sem leggja á yfir Eystrasalt, verði innan sænskrar efnahagslögsögu. Andreas Carlsgren, umhverfisráðherra úr Miðflokki, hefur verið gagnrýndur harkalega fyrir þá ákvörðun.

Frjáls raforkumarkaður

Á hausti komanda verða Svíar að uppfylla skilyrði ESB um frjálsan raforkumarkað. Þá geta þeir ekki lengur haldið sinni raforku fyrir sig þó harðni á dalnum og lokað fyrir raforkuútflutning til Danmerkur eins og þeir hafa gert hingað til. Þeir verða að deila raforkunni með öðrum þjóðum sem þurfa á henni að halda, en geta þá líka flutt inn raforku þegar hana skortir. Því gæti svo farið að kolaorkuverið í Hollandi hitaði upp stofurnar hjá fjölskyldum í Svíþjóð.

Kjarnorkuver í Finnlandi gæti líka allt eins lýst upp stofurnar innan nokkurra ára þegar allir raforkukaupendur á Norðurlöndum eiga frjálst val um frá hverjum þeir kaupa orkuna. En til að svo verði þarf að aðlaga neytendur að breyttu dreifikerfi sem að auki ver þá sem veikastir eru fyrir óvæntum verðhækkunum.

Markmiðið hlýtur að vera að allir Norðurlandabúar eigi kost á því að sofa rólegir um nætur.

Sænskir hermenn voru strákar í of stórum brókum sem slöfruðu í sig baunasúpu út í skógi og urðu þar vinir fyrir lífstíð. Saga sænska hersins hefur náð lengra en að undirbúningsstiginu.

En Svíum hefur, þrátt fyrir allar gömlu skemmtisögurnar, tekist með góðum árangri að skipta út gömlu hlutleysisstefnunni með alþjóðlegu varnarsamstarfi af ýmsu tagi. Ove Bring, prófessor í alþjóðarétti, staðhæfir í nýrri bók sinni um hlutleysisstefnuna að Svíar hafi vikið frá henni um leið og aðildarríki Sameinuðu þjóðanna skuldbundu sig til að verja hvert annað yrði á þau ráðist.

„Norrænt varnarbandalag tekið af lífi”

Nokkrum árum eftir að seinni heimsstyrjöldinni lauk voru líka uppi áform um að stofna varnarbandalag Norðurlanda. Það var árið 1948 þegar sænski utanríkisráðherrann Östen Undén þrýsti á forsætisráðherrann Tage Erlander um að koma slíku varnarsamstarfi á fót. Tage Erlander skrifaði þá í dagbókina sína, að ef aftur kæmi til átaka í heiminum, yrðu Norðurlönd að mæta þeirri ógn sameinuð, ekki eins sundruð eins og þau voru í heimsstyrjöldinni síðari.

Þetta var í upphafi kalda stríðsins, þegar austrið og vestrið skipuðu sér í fylkingar. Svo mikil spenna ríkti í alþjóðasamskiptum að jafnvel Svíar lýstu sig reiðubúna til að hverfa frá grundvallarreglunni um hlutleysi.

Sænska stjórnin vissi þó af því á aðfangadag 1948 að Norðmenn og Danir væru að semja við Bandaríkjamenn um aðild að Norður-Atlantshafssáttmálanum.

Á fundi í Kaupmannahöfn, nokkrum vikum seinna, runnu áformin um norrænt varnarsamstarf í vaskinn. Tage Erlander lýsir því í dagbók sinni hvernig norski utanríkisráðherrann Halvard Lange bar sig að við „aftökuna á varnarbandalagi Norðurlanda“.

Bandaríkjamenn vildu aðeins tryggja sér ítök á hernaðarlega mikilvægum landsvæðum í Noregi, á Íslandi og Grænlandi, og það voru fyrst og fremst Norðmenn sem voru snerust gegn norrænu varnarsamstarfi.

Svíar reiðubúnir

Halvard Lange sagði að Norðmenn gætu ekki „hlaupið til í hvert sinn sem Svíar veifuðu hendi“. Vonsvikinn skrifar Tage Erlander þann 9. janúar 1949:

„Norðmenn með alla sína minnimáttarkennd gagnvart Svíum, þjóð sem ítrekað neyðir ríkisstjórn sína til að gera undarlegustu hluti og norska pressan með sín stöðugu sjálfstæðisköst – er það samstarfsþjóð fyrir hina varkáru Svía? Verður ekki samstarf við Norðmenn í svo viðkvæmum málaflokki stöðug togstreita og áhætta fyrir okkur? En svo bætti hann líka við:

En svo bætti hann líka við:
„En staðan verður enn vonlausari ef við förum hvert í sína áttina. Þá dragast öll norrænu ríkin inn í stríð frá fyrsta degi.“

Tímaritið Sígild sagnfræði (Populär historia) hefur birt dagbókarfærslur Erlanders frá þessum árum sem sýna sívaxandi örvæntingu sænska forsætisráðherrans.

Stjórnmálin endurspegluðu óttann og á rannsóknarstofu sænska hersins helguðu menn sig rannsóknum á kjarnorkuvopnum. Á árinu 1956 lýsti kvennahreyfing jafnaðarmanna yfir andstöðu við kjarnorkuvopnaeign Svía og tveimur árum síðar var stofnaður aðgerðarhópur gegn gereyðingarvopnum á sænskri grund. Jafnaðarmenn voru sem fyrr sundraðir í afstöðu sinni til kjarnorkuvopna, en á endanum fór þó svo að andstæðingar þeirra unnu fullnaðarsigur.

Öll árin sem kalda stríðið geisaði héldu Svíar sig opinberlega við hlutleysisstefnuna og stóðu utan hernaðarbandalaga. Seinna kom svo í ljós að þeir unnu með vesturveldunum, bæði í seinna stríði og í kalda stríðinu.

Hlutlausir – óháðir – eða hvað?

Löngu seinna, eftir hrun Berlínarmúrsins, sameinuðust jafnaðarmenn, Miðflokkurinn og Kristilegir demókratar um að hafna hugtakinu hlutleysi í öryggismálum. Nú var bara talað um að vera óháðir bandalögum.

Því má spyrja hversu óháðir bandalögum Svíar voru þegar þeir gengu inn í varnar- og öryggissamstarf Evrópusambandsins,þar sem þeir eru í stöðugt nánarar samstarfi við öll Evrópusambandsríki sem eiga aðild að Nató.
Yfirlýsing Carl Bildts í utanríkismálum á árinu 2009 var í fullu samræmi við þetta. Hann þurrkaði orðið bandalagafrelsi út og sagði einfaldlega að „Stefna Svía í öryggismálumværi skýr”.

Í dag æfir sænski herinn með hersveitum Nató í Norðurbotni. Á heræfingum notar sænski herinn tækjabúnað Nató og sænskir hermenn berjast í Afganistan undir stjórn Nató.

Svíar þurfa ekki að ganga í Nató, þeir eru þegar fullgildir samstarfsaðilar á mörgum sviðum, en á meðan ekki er um formlega aðild að ræða er engin hætta er á að Svíar hafni henni. Menn vilja einfaldlega ekki rugga bátnum.
Skoðanaskipti um öryggismál hafa á undanförnum árum bara snúist um eitt mál – veru sænskra hermanna í Afganistan.

Síðasta verk Monu

Menn greinir á um afskipti Svía af stríðinu í Afganistan og deilurnar risu svo hátt í haust að þær komust bæði í sjónvarpsfréttir og á forsíður kvöldblaðanna. Í október féll tuttugu og tveggja ára gamall sænskur hermaður, Kenneth Wallin, þegar heimatilbúin sprengja sprakk undir skriðdreka sem hann ók. Þar með höfðu sex sænskir hermenn fallið í Afganistan. Dauði hans varð til þess að deilur blossuðu upp milli þeirra sem eru hlynntir hernaðarafskiptum Svía í Afganistan og þeirra sem vilja kalla þaðan heim sænskar hersveitir.

Eitt síðasta verk Monu Sahlin sem leiðtoga stjórnarandstöðunnar var að ná fram málamiðlun í samningnum við hægristjórnina um að sænskar hersveitir verði kallaðar heim á árinu 2014 og er það í samræmi við það sem stefnt hefur verið að í alþjóðasamstarfi.

Sjaldan er um það rætt að Svíar og Finnar standa saman að aðgerðum í Afganistan, en í stríði skiptir þjóðerni hermanna miklu máli. Ekki síst þegar synir þjóðarinnar falla.

Línan sem skilur þá að sem eru fylgjandi frekari hernaðarafskiptum í Afganistan og þeirra sem vilja hermennina heim þversker jafnaðarmannaflokkinn. Þegar þetta er skrifað er ekki vitað hver velst til forystu í Jafnaðarmannaflokknum. Þó er ljóst að nýr flokksformaður getur ráðið úrslitum um stefnu Svía í öryggismálum.

Það er vegna þess að hægristjórnin hefur ekki þingmeirihluta og brýnt er að breið samstaða sé um stefnu þjóðarinnar í öryggismálum.

Ef harmleikurinn í Afganistan er undanskilinn eru öryggismál ekki mikið til umfjöllunar í Svíþjóð, hvorki meðal hófsamra hægrimanna, jafnaðarmanna eða í fjölmiðlum.

Þögn andófhópanna er hrópandi.
Fáir vita að Svíþjóð er um það bil að ganga til hernaðarsamstarfs við hinar norrænu þjóðirnar.

Carl Bildt lýsti því samstarfi á bloggsíðunni sinni:
„Við komum á samstarfi til að geta varist betur árásum af ýmsu tagi í netheimum. Við ætlum að efla samstarf á vegum utanríkisþjónustu norrænu ríkjanna. Við ræðum og eigum náið samstarf um brýnustu viðfangsefni til framtíðar á norðurslóð.

Við munum t.d. vera með sænska Gripen-flugvél í loftferðaeftirliti yfir Íslandi á heræfingunni Northern Viking í byrjun næsta árs.”

Það segir kannski alla söguna að hann skrifar þetta undir fyrirsögninni: Skref fyrir skref á mikilvægri leið.

Liðin eru sex áratugir síðan Tage Erlander skrifaði örvæntingafullur í dagbókina sína um norrænt varnarsamstarf. Nú er samstarfið staðreynd. Svíar eru þar að auki stöðugt að taka að sér fleiri verkefni svo nýi atvinnuherinn og vopnaiðnaðurinn hafi nóg verkefni.

Hringnum lokað

Sænski herinn tekur til dæmis þátt í varnaráætlunum Nató við Eystrasalt. Því uppljóstraði blaðamaðurinn Mats Engström nýlega.

Hann upplýsir í bloggi að lendi ríki við Eystrasalt í átökum við Rússland þá liggi fyrir trygging um að hersveitir Nató komi þeim til aðstoðar. Og verði herstyrk NATÓ beitt í átökum við Eystrasalt verður Svíþjóð hernaðarlega mikilvæg miðstöð fyrir flugvélar, flugmóðurskip og hersjúkrahús.

Svo landfræðilega nærri mögulegum vígvelli hefur hin hlutlausa og óháða sænska þjóð ekki verið frá lokum seinni heimsstyrjaldar. Það kemur því ekki á óvart að Carl Bildt skuli í síðustu stefnuræðu sinni hafa orðað hlutina svo:

„Að í nýrri viðbúnaðaráætlun Nató sé áhersla á grundvallarþýðingu fimmtu greinarinnar í varnarsáttmálanum sem við teljum mikilvæga til að tryggja stöðugleika í okkar hluta af Evrópu.”
Hringnum verður lokað á vormánuðum þegar utanríkisráðherrar Norðurlanda undirrita samning um sameiginlega utanríkisstefnu. Svíar lýstu sig á endanum reiðubúna til að þiggja hernaðaraðstoð og leggja næstu grannþjóðum sínum lið.

Kynslóðaskipti á umbrotatímum

Ef farið er aðeins aftur í tímann og sænski vinnumarkaðurinn skoðaður blasir við að stór hópur fólks sem fætt er á fimmta áratugnum er nú að fara á eftirlaun. Nær jafn stór hópur æskufólks er á leið út á vinnumarkaðinn.

Í fljótu bragði mætti ætla að eðlileg kynslóðaskipti séu því að verða á sænskum vinnumarkaði. En málið er ekki svo einfalt. Mörg störf, sem fólkið sem nú hverfur af vinnumarkaði gegndi, eru einnig að hverfa. Gamla iðnaðarsamfélaginu verður ekki svo hæglega breytt í nýtt þekkingar- og neyslusamfélag.
Sænski bílaiðnaðurinn er ekki enn búinn að vinna sig út úr fjármálakreppunni, sem þýðir að færra ungt fólk tekur þá áhættu að ráða sig í bílaverksmiðjurnar. Í kjölfar kreppunnar hafa sveitarfélög einnig neyðst til að skera niður og færri störf eru í boði í leikskólum og við umönnun eldra fólks.

Í staðinn er ungu fólki bent á að sækja um nýju störfin á kaffihúsum og í verslunum. En þau störf eru ótrygg og ráðningin tímabundin. Vinnan er einnig illa borguð og brögð eru að því að ungt fólk sé látið vinna til reynslu án þess að fá krónu fyrir.
Þá sýna hagtölur að ungt fólk neyðist til að flakka á milli vinnustaða og atvinnumiðlanna og er iðulega án vinnu í einhvern tíma.

Unga fólkið lendir utangarðs

Í ágúst var tæplega nítján prósenta atvinnuleysi meðal ungs fólks í Svíþjóð, en í upphafi ársins var það öllu meira, eða um þrjátíu af hundraði. Þessar tölur hafa verið dregnar í efa því margt ungmennið er í námi á sama tíma og það leitar sér að vinnu. Sumir eru í námi til að afla sér frekari menntunar, aðrir þurfa einfaldlega að hafa eitthvað fyrir stafni.
Það versta sem getur hent unga manneskju er að lenda utangarðs í samfélaginu.

Grundvallarreglan í atvinnustefnu hægristjórnar Reinfeldts er að allir geti og eigi að vinna. Ungt fólk á sjálft að leita sér að vinnu í þrjá mánuði áður en það öðlast rétt á atvinnuleysisbótum. Stjórnvöld veita enga aðstoð nema sýnt sé að ungmenninu hafi mistekist að fá vinnu. Eflaust knýr það einhverja út á vinnumarkaðinn, en allt eins líklegt er að ungmennið brotni saman og missi sjálfstraustið. Heimsókn á atvinnumiðlunina jafngildir því ekki lengur að viðkomandi sé að leita að starfi, fremur er hún sönnun þess að hann sé einskis nýtur.

Stjórnarandstaðan heldur því fram að reglan um þriggja mánaða atvinnuleit virki lamandi á atvinnulausa og hún lýsir eftir markvissari aðgerðum. En ríkisstjórnin stendur fast á því að ungir atvinnuleitendur verði sjálfir að reyna að útvega sér vinnu. Á vordögum dró Sven Otto Littorin, þáverandi atvinnumálaráðherra, ekkert undan þegar hann sótti fram gegn iðjulausum ungmennum í tölvuleik. Og greinarhöfundurinn Sakine Madon hélt því fram í dagblaðinu Expressen að ungt fólk í Svíþjóð væri upp til hópa letingjar.

Lágmarksframfærsla

Spurningin er hversu margir meðal ungs fólks vilja hefja fullorðinslífið á lágmarksframfærslu frá hinu opinbera? Í fyrra neyddust 80.000 atvinnulaus ungmenni til að sækja nokkrum sinnum um félagslega aðstoð. Nær helmingurinn þeirra var skráður atvinnulaus, án þess að eiga rétt á atvinnuleysisbótum.

Eflaust má halda því fram að iðjuleysingar séu á meðal atvinnulausra ungmenna, en staðreyndin er sú að það eru ekki til nógu mörg störf fyrir unga fólkið sem streymir út á vinnumkarkaðinn. Miskunnarlaust verður einhverjum þeirra ýtt út af vinnumarkaði. Þriðjungur þess æskufólks sem er án vinnu hefur ekki lokið framhaldsskólaprófi. Atvinnumöguleikar þeirra myndu að sönnu aukast ef þau fengju annað tækifæri til að klára stúdentsprófið. En það er líka búið að skera niður fjárveitingar til fullorðinsfræðslu og ríkisstjórn Reinfelds er með frekari niðurskurðaráform á prjónunum.

Þeim sem hafa verið án vinnu í þrjá mánuði verður nú boðið upp á skemmra nám í lýðháskóla. Gamla grundvallarlögmálið um að öll börn sem útskrifast úr sænskum grunnskóla eigi rétt á því að hefja nám í framhaldsskóla er þar með fallið úr gildi.

Breyting á framhaldsskólanum bjarnargreiði

Í öðrum Evrópuríkjum fjölgar þeim sem ljúka framhaldsskólanámi, en í Svíþjóð hefur þeim fækkað. Sænska skólakerfið hefur ekki staðið undir væntingum og brugðist mörgum nemendum, og þá kannski helst þeim sem nú eru atvinnulausir eða mega sitja undir því að vera kallaðir iðjuleysingar. Í nýafstaðinni kosningabaráttu risu deilur um menntakerfið. Sænska sjónvarpið sendi meira að segja út beint frá umræðum um menntamál á besta útsendingartíma. Fulltrúar allra flokka tóku þátt í umræðunum sem sýnir hve mjög menntamálin brenna á mönnum.

Hægristjórnin hefur vísað því á bug að breyta framhaldsskólanum þannig að hann verði tvískiptur, annars vegar fyrir þá sem ætla í langskólanám og hins vegar fyrir þá sem vilja fara í verknám. Jan Björklund menntamálaráðherra vill auðvelda þeim námið sem kjósa að vinna með höndunum. Gera má framhaldsskólann léttari með því að draga úr bóklegu nám, en á sama tíma er öllum gáttum lokað á þá sem vilja fara aftur í nám þegar hremmingum unglingsáranna lýkur.

Gagnrýnisraddirnar halda því líka fram að atvinnulífið geri nú auknar kröfur til iðnmenntaðs fólks. Í mörgum greinum er krafist meiri stærðfræðiþekkingar, fullkominnar enskukunnáttu og tölvufærni.

100.000 störf horfin

Sænska samfélagið sem áður var rómað fyrir einsleitni og jafnræði er nú miskunnarlaust skipt upp milli tveggja fylkinga; þeirra sem eiga kost á því að fara í háskólanám og hinna sem eiga að halda sig við skósmíðarnar.
Stjórnarandstaðan er ævareið, en staðreyndin er sú að jafnaðarmönnum tókst ekki heldur að koma skikki á menntakerfið.
Gömlu stjórnmálaflokkarnir hefðu átt að geta komist að þverpólitísku samkomulagi um skólakerfið. En nú er nemendum kastað á milli „delluskóla“ Jafnaðarmanna og „regluskóla“ borgaralegu flokkanna.

Eflaust hefði það gagnast nemendum betur hefðu menn fundið málamiðlun og farið meðalveginn.

En lélegt skólakerfi er ekki skýringin á svo miklu atvinnuleysi í Svíþjóð. Háar álögur á atvinnurekendur er heldur ekki ástæðan. Sannleikurinn er einfaldlega sá að það eru ekki til nógu mörg störf. Ný störf hafa ekki orðið til jafn hratt og hagrætt hefur verið í framleiðslugreinum. Á síðustu árum hafa um eitt hundrað þúsund störf verið lögð niður.

Ekki hefur heldur tekist að festa í sessi nýja atvinnustefnu með framtíðarsýn. Maud Olofsson frá Miðflokknum hefur sem atvinnumálaráðherra á liðnu kjörtímabili helst varið kröftum sínum í að leysa vanda bílaiðnaðarins í kjölfar fjármálakreppunnar. Þó eru flestir á þeirri skoðun að ný störf verði helst til í litlum fyrirtækjum. Þungaiðnaðurinn stendur kreppuna af sér, þar standa menn ekki andspænis sama vanda og t.d. bílaframleiðendur sem verða að laga sig að breyttum kröfum um vistvæna bíla.

Vinnumarkaðsúrræði virka

Til að gera langa sögu stutta þá tapar unga fólkið mest á því þegar störfunum fækkar og kreppan dýpkar. Því er vísað út á óöruggan vinnumarkað með reynsluráðningu og tilviljanakenndum láglaunastörfum. Þeim, sem ekki fá vinnu, er boðið upp á handleiðslu. Tíðarandinn segir að æskufólkið beri eitt ábyrgð á því að verða sér út um vinnu, það þurfi bara að ýta aðeins við því. Það þurfi bara að sækja nokkur námskeið og læra hvernig maður hagar sér í ráðningarviðtölum og hvernig á að skrifa atvinnuumsókn. Þá er bara spurningin hversu oft er hægt að læra að skrifa ferilskrá..

Ef störfin láta enn á sér standa er bara eitt úrræði:
Það miðar að því að hvetja atvinnurekendur til að ráða ungt fólk sem hefur verið atvinnulaust í lengri tíma. Atvinnurekandinn fær afslátt í eitt ár af öllum álögum vegna launa. Það úrræði hefur virkað, meira en helmingur þeirra sem fengu vinnu með þessum hætti hafa síðan fengið aðra vinnu. Hins vegar hafa einungis 2.100 ungmenni af þeim 100.000 sem eru án vinnu uppfyllt öll skilyrði fyrir því að að fá þessa lausn sinna mála.

Ríkisstjórn hægrabandalagsins er að sigla inn í annað kjörtímabil. Eftir nokkrar vikur mun Anders Borg fjármálaráðherra kynna fjárlög næsta árs og þá munum við sjá hve miklum fjármunum hann er reiðubúinn að verja til að hjálpa hundruð þúsunda atvinnulausra ungmenna.

„Fjölmiðlar á móti Sahlin”

Daginn eftir sjónvarpseinvígið birtist í menningarkálfi dagblaðsins Aftonbladet grein skrifuð af nafnlausum hópi blaðamanna frá hægriblöðunum undir fyrirsögninni: „Fjölmiðlar á móti Sahlin”

Blaðamennirnir vísuðu til rannsóknar sem fjölmiðlafræðingurinn Ester Pollack, hafði gert á forsíðufréttum stærstu dagblaðanna síðustu tvo mánuði. Hún sýndi að átján sinnum var fjallað um Monu Sahlin á neikvæðan hátt, en Reinfeldt forsætisráðherra fékk einungis fimm sinnum viðlíka umfjöllun.

Blaðamennirnir halda því fram að rekin hafi verið fordæmalaus áróðursherferð gegn Monu Sahlin.

Henrik Oscarsson, prófessor í stjórnmálafræði, staðhæfir jafnframt að fréttaflutningur stærsta dagblaðsins, Dagens Nyheter, hafi í aðdraganda kosninganna verið óheiðarlegur og ómálefnalegur.

Grein blaðamannanna olli miklu fjaðrafoki og fór sem eldur um sinu um netheima. Nú er spurt hvort sú mótmælaalda dugi Sahlin til að snúa vörn í sókn eða hvort Reinfeldt haldi velli.

Og enda þótt Reinfeldt virðist fullur sjálfstrausts er ekki víst að hann fari með sigur af hólmi í kosningunum.

Það gæti allt eins orðið Jimmie Åkesson, leiðtogi Svergiedemokraterna, sem hefur sópað til sín fylgi á síðustu vikum. Hann fær sífellt meiri umfjöllun í fjölmiðlum og samkvæmt skoðanakönnunum nær flokkur hans, sem kyndir undir útlendingahatri, einum manni á þing, niðurstaða sem aðrir flokkar hafa varað við.

Svíþjóð gæti því bæst í hóp þeirra Evrópuríkja sem eiga fulltrúa á sínu þjóðþingi sem reka fjandsamlega stefnu gegn útlendingum.

Undrast tillögu Dana

Flokkar til hægri og vinstri hafa lýst andúð sinni á stefnumálum Sverigedemokraterna. Fjölmiðlar hafa einnig sett flokkinn út í kuldann og ábyrgðarmaður útsendinga á sjónvarpsstöðinni TV4 neitaði að senda út óritskoðaða kosningaauglýsingu frá honum.

Það breytti engu að danskir stjórnmálamenn vildu senda kosningaeftirlitsmenn til Svíþjóðar. Þeirri tillögu svöruðu menn strax með háðsglósum og forundran.

Ólíkt danska þjóðarflokknum eru Sverigedemokraterna ekki óánægjuflokkur. Margir forystumenn flokksins koma úr hreyfingu hvítra kynþáttahatara. Þannig afhjúpaði Expo-blaðið á dögunum að margir flokksmenn tengjast starfsemi nasista.

21 frambjóðandi flokksins til sveitarstjórna, landsþinga og þings hefur jafnframt verið liðsmaður í nasistahreyfingunni Nordisk.nu.

Í vor sem leið lofaði Jimmie Åkesson að reka þá úr flokknum sem hefðu gerst brotlegir við lög. Og hann hefur klifað á því í kosningabaráttunni að allir þingframbjóðendur flokksins hafi mátt framvísa sakarvottorði áður en þeim var raðað á framboðslista.

Stóru flokkarnir hafa tekið þann pól í hæðina að taka ekki þátt í opinberum umræðum við frambjóðendur Sverigedemokraterna. Flokkurinn hefur var heldur ekki hafður með í lokaumræðum frambjóðenda hjá sjónvarpsstöðvunum.

Engu að síður voru það fjölmiðlarnir sem komu Jimmie Åkesson og liðsmönnum hans að lokum í sviðssljósið.

Kosningarnar – sápuópera í beinni útsendingu

Kosningarnar snúast um fjölmiðladramatík, kannski dæmigerða sænska dramatík og eru ef til vill bara tímanna tákn. Þær snúast ekki lengur um lýðræðislegt ferli, heldur hafa þær snúist upp í sápuóperu á besta útsendingartíma. Sjö stjórnmálaflokkar hafa skipað sér í tvær andstæðar fylkingar sem berjast til sigurs.

Í upphafi kosningabaráttunnar settu fjölmiðlarnir af stað nokkurs konar uppboð á kosningaloforðum; Hver ætlar að bjóða eftirlaunaþegunum mest? Hvenær eiga skólabörnin að taka fyrstu prófin?

Öll svör voru borin saman og stjórnmálaskýrendur skáru úr um það hvaða fylking fór með sigur af hólmi í hverri lotu. Auðvelt var að fylgjast með þessarri sápu í grafískum uppsetningum, töflum og netkosningunum, en illgerlegt var hins vegar að halda uppi málefnalegri umræðu um hugmyndafræði.

Kosningabaráttan varð að samkeppni sem lýst var án nokkurrar forsögu og algerlega úr samhengi við veruleika venjulegra kjósenda. Allt tal um samræður við kjósendur voru orðin tóm, áður en langt um leið voru þeir aftur orðnir venjulegir greiðendur afnotagjaldanna.

Valdabarátta setur svip sinn á kosningarnar

Þegar fjölmiðlarnir höfðu tekið fyrir öll málefni var ekkert annað eftir en úrslitalotan, lokabaráttan um völdin, og þá fyrst var flokksmönnum Sverigedemokratarna boðið að koma inn úr kuldanum í kastljós fjölmiðlanna. Flokkurinn getur nefnilega ráðið úrslitum um það hvaða fylking fær völdin.

Enn eru nokkrir kosningaþættir eftir í sjónvarpi og enginn vafi leikur á því að sápuóperunni lýkur á dramatískum hápunkti. Því fullyrða má að burtséð frá því hver ber sigur úr býtum þá snerust þessar kosningar mjög lítið um hugmyndafræði og mjög mikið um valdabaráttu.

Jafnaðarmenn guldu afhroð af því að Göran Persson var valdagírugur. Hann þótti óheflaður, gera lítið úr konum og hafði ofan á allt annað keypt sér lítinn herragarð.

Enginn alþýðustrákur kemst upp með slíkt án refsingar.

Göran Persson hafði svikið hugsjónir sínar og jafnvel þótt hann reyndi að kenna eignaskattinum um ófarirnar, skipti hann ekki sköpum fyrir niðurstöður kosninganna.

Eflaust söknuðu margir kjósendur gamla Jafnaðarmannaflokksins og fundu ekki samhljóm með nýju frjálshyggjunni í anda Blair og breska Verkamannaflokksins. Ef til vill fannst þeim einfaldlega að Göran Persson hefði misst sjónar á hugsjónum sínum, og þá skipti engu hvort hann hafði keypt sér herragarð eða ekki.

Svikin snerust öllu heldur um aukna misskiptingu í samfélaginu, vaxandi stéttskiptingu og atvinnuleysi. Hið sænska alþýðuheimili jafnaðarmanna var í upplausn. Þegar hófsamir hægrimenn yfirtóku svo helsta baráttumál jafnaðarmanna um störf fyrir alla, snerust kjósendur á sveif með hægriöflunum. Þeir kusu lausnir á vanda sem brann á þeim og höfnuðu flokknum sem þeir könnuðust ekki lengur við.

Þetta var ástæða þess að jafnaðarmenn guldu afhroð í kosningunum 2006 og fengu minnsta kjörfylgi frá árinu 1914.

Göran Persson kaus að segja tafarlaust af sér, sem gerði eftirleikinn í flokknum auðveldari. Flokksleiðtoganum var kennt um ófarirnar og nú var hann horfinn af sjónarsviðinu.

Nýr flokksleiðtogi, en sömu gömlu stefnumálin

Ekki var ljóst hver yrði eftirmaður Perssons því krónprinsessan Anna Lindh hafði þremur árum fyrr fallið fyrir morðingjahendi. Þá var enginn eftir nema Mona Sahlin og hún náði fram hefndum þegar hún náði kjöri sem formaður í mars 2007. Hún var nefnilega krónprinsessa flokksins haustið 1995 þegar fjölmiðlar ljóstruðu því upp að hún hefði keypt inn til heimilisins með greiðslukorti ríkisstjórnarinnar. Hún hafði greitt með því matvörur, bleyjur og Toblerone-súkkulaði. Sahlin neyddist til að segja af sér embætti aðstoðarforsætisráðherra vegna þess máls sem kallað hefur verið Toblerone-hneykslið.

Tólf árum síðar, þegar Anna Lindh var fallin frá og Göran Perssons hafði sagt af sér, varð Mona Sahlin loksins flokksformaður og jafnaðarmenn horfðu vonglaðir til framtíðar. Fyrstu skoðanakannanir bentu jafnframt til þess að flokkurinn væri að ná sínum fyrri styrk.

Mona Sahlin kynnti engar meiri háttar stefnubreytingar til sögunnar þegar hún tók við formannsembættinu, þess í stað hét hún því að vera formaður sem hlustaði á flokksfélaga sína. Flokkurinn átti nú í sameiningu að móta stefnuna og boðað var til fjölmargra samráðsfunda um land allt.

En svo lagðist þögnin yfir. Flokksmenn voru vissulega virkjaðir í hinum ýmsu vinnuhópum og niðurstöður þeirra sendar til flokksskrifstofunnar þar sem samstarfsmenn Monu Sahlin fóru yfir þær og matreiddu.

Hún hafði safnað um sig helstu trúnaðarvinum sínum, Ibrahim Baylan (flokksritara), Thomas Östros (fjármál), Ylva Johansson (velferðarmál), Thomas Bodström (lagamál) och Sven-Erik Österberg (vinnumarkaðsmál). Öll höfðu þau verið ráðherrar í fyrri ríkisstjórnum jafnaðarmanna, alveg eins og Mona Sahlin.

Þetta var fólkið sem átti að standa fyrir nýjungum í flokksstarfinu, en í raun stóð það fyrir sömu gömlu vinnubrögðunum og urðu Göran Persson að falli haustið 2006. Nýja forystan kynnti sömu gömlu stefnumálin, þrátt fyrir að nýjum hugmyndum hefði verið safnað saman á fjölmörgum samráðsfundum.

Göran Persson var sá eini sem fór.

Rétt eins og fyrr tók nýja forystan stefnuna inn á miðjuna til að ná til nýrra kjósenda. Utanríkisstefnan hélst óbreytt, reglur um fjárlagagerð voru þær sömu, einu nýjungarnar sem flokkurinn kynnti til sögunnar voru lagfæringar á einu af stefnumálum hægriflokkanna, þ.e. hvenær skyldi efna til fyrstu prófa í grunnskólanum. Og einnig kom fram tillaga um valkosti fyrir aldraða og sjúklinga í heilbrigðisþjónustunni.

Jafnaðarmenn festust sem sagt í sömu miðjugildrunni og hægriflokkarnir og þar sitja þeir enn, fastir í skotgröfunum.

Flokksforystan hefur ávallt staðið dyggan vörð um Monu Sahlin, enda var staða hennar frá upphafi veik og gagnrýni úr röðum flokksmanna mátti ekki hindra endurkomu flokksins. Skrifstofu þingflokks jafnaðarmanna á sænska þinginu hefur verið líkt við neðanjarðarbyrgi, líkt og það sem Göran Persson lét eitt sinn byggja.

En Mona Sahlin hefur engu að síður haft mörg tækifæri til að koma út úr byrgi sínu.

Tækifæri Monu

Hlerunarmálið var fyrsta tækifærið sem henni gafst, en vorið 2008 var því mótmælt að sænski herinn gæti hlerað öll fjarskipti til og frá Svíþjóð. Í kjölvatnið risu deilur um svokallaða Ipred-tilskipun Evrópusambandsins sem felur í sér heimild til útgáfufyrirtækja til að fylgjast með ólöglegu niðurhali af vefnum á efni sem nýtur höfundaréttar. Í því máli tóku jafnaðarmenn óljósa afstöðu á miðjunni og misstu þannig fjölda atkvæða ungra kjósenda í kosningunum til Evrópuþingsins.

Svo skall fjármálakreppan á. Hægristjórnin var rétt búin að hrinda úr vör íhaldssamri atvinnustefnu sem kvað á um lægri atvinnuleysisbætur og styttra sjúkraleyfi. Það átti að koma öllum út á vinnumarkaðinn. Þessi atvinnustefna hægristjórnarinnar tók mið af hagvaxtarskeiði, en var innleidd í mestu efnahagskreppu í áratugi. Engin störf biðu þegar fólkið streymdi út úr sjúkratryggingakerfinu.

Hér hefði Mona Sahlin getað látið að sér kveða með því að benda á óréttlæti markaðshagkerfisins sem að lokum kollsigldi hinu alþjóðlega hagkerfi og svipti fólk vinnunni. En enginn varð var við reiði hennar. Þess í stað sendi hún Thomas Östros út af örkinni og hann tönnlaðist á nauðsyn aðhalds í ríkisfjármálum, enda þótt fólk fengi hvorki atvinnuleysisbætur né sjúkradagpeninga.

Þegar kreppan var í algleymingi tilkynnti Mona Sahlin að tekið yrði upp samstarf við Umhverfisflokkinn, en það túlkuðu margir flokksfélagar hennar sem enn eitt skref til hægri, eða niður í skotgrafirnar þar sem allir börðust um óvissufylgið.

Með því að ganga til samstarfs við Umhverfisflokkinn hafnaði Mona Sahlin samstarfi við Vinstriflokkinn sem margir jafnaðarmenn fundu til samstöðu með.

Og í stað þess að ganga fram fyrir skjöldu þeirra sem urðu fyrir barðinu á kreppunni var Mona Sahlin komin í varnarstöðu vegna þeirra gagnrýnisradda sem kröfðust þess að Vinstriflokkurinn væri einnig hafður með í samstarfi vinstri flokkanna. Hún neyddist til að gefa eftir, tekið var upp samstarf við Vinstriflokkinn, en Sahlin stóð eftir sem veikur og útbrunninn flokksforingi.

Með nýjum samstarfsflokkum urðu til nýir samstarfshópar. Síðasta kjörtímabil hefur því fyrir margan jafnaðarmanninn einkennst af alls slags samningaviðræðum, meira eða minna leynilegum. Enginn tími hefur gefist til að reka sóknarstefnu á neinum sviðum.

Mona Sahlin missti af fjármálakreppunni og hún glataði því tækifæri að standa uppi sem leiðtogi með sameinaða stjórnarandstöðu á bak við sig.

Að auki missti hún af loftslagsviðræðunum. Leiðtogar heimsins komu saman á loftslagsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Kaupmannahöfn í desember 2009. Fredrik Reinfeldt, forsætisráðherra Svíþjóðar, var í forystu samninganefndar Evrópusambandsins, en ekkert heyrðist í sænsku stjórnarandstöðunni. Kannski heyrðust einhverjar gagnrýnisraddir úr röðum Umhverfisflokksins en jafnaðarmenn kusu að leggja áherslu á nýja hraðbraut í kringum Stokkhólm.

Hvert stefnir flokkurinn?

Ferill Monu Sahlin sem flokksleiðtoga er vörðuð glötuðum tækifærum. Í neðanjarðarbyrgi jafnaðarmanna er hvíslað um herferð til að fórna Monu. En svo einfalt er málið greinilega ekki. Jafnaðarmenn tapa fylgi um gervalla Evrópu. Fylgishrunið í Svíþjóð kom einfaldlega seinna en í öðrum Evrópuríkjum.

En þrátt fyrir hverfandi fylgi í Evrópu hafa sænskir jafnaðarmenn varið öllum kröftum sínum í að ræða nýja stefnu, fyrst í flokksstarfinu og síðan í samningum við Umhverfisflokkinn og Vinstriflokkinn.

Á meðan hefur tíminn hlaupið frá þeim. Hægristjórnin hefur á sama tíma komið sér vel fyrir heima fyrir með helstu stefnumál sín og úti í Evrópu eru hægrimenn með þingmeirihluta í flestum ríkjum.

Nú bíða sænskir kjósendur kosningaloforða jafnaðarmanna, því enn virðist stefnan óljós. Hvert stefnir flokkurinn? Í hverju felast nýju verkefnin?

Það er svo spurningin hvort slík kosningaloforð geti kveikt áhuga kjósenda eða aukið fylgið í könnunum? Eða hvort fylgishrun jafnaðarmanna er einfaldlega liður í þeim breytingum sem eru að verða á fylgi þeirra á alþjóðlegum vettvangi.

Svarið við því er á leiðinni.

Sænskir blaðamenn nálguðust fundinn af varkárni, í nokkrum vafa um hve ítarlega þeir ættu að gera grein fyrir hinum umdeildu sjónarmiðum.

Það var ekki fyrr en á mánudeginum eftir fundinn að eldingu sló niður. Þann 19. október birti stærsta dagblaðið í Svíþjóð, Aftonbladet, grein sem Jimmie Åkesson, flokksformaður Sverigedemokraterna skrifaði. Aldrei fyrr hafði þessi litli innflytjendafjandsamlegi flokkur fengið jafn mikla athygli.

Tilvitnunin í fyrirsögn var gríðarlega ögrandi: „Alvarlegasta ógnin erlendis frá stafar af múslímum.“ Umfjöllunin í blaðagreininni hrinti af stað víðtækri umræðum um hana. Allir fjölmiðlar gerðu athugasemdir við greinina.

„Aftonbladsáhrifin“

Tölurnar úr skoðanakönnunum hækkuðu og um jólin voru nánast flestir Svíar á því að Sænski lýðræðisflokkurinn, Sverigesdemokraterna, myndu koma fulltrúa á þing í kosningunum í september 2010. Árangri flokksins þótti best lýst með orðinu Aftonbladsáhrifin. Fyrr um haustið höfðu kosningaauglýsingar flokksins vakið deilur í sænskum fjölmiðlum.

Sjónvarpsstöðin TV4, sem er í eigu Bonnierveldisins tilkynnti að hún stefndi að því að selja auglýsingar fyrir margar milljónir.
„Það er ánægjulegt ef flokkarnir snúa sér til okkar“, sagði talsmaður stöðvarinnar Gunnar Gidefeldt.

Ritstjóri Aftonbladets, Jan Helin, ákvað aftur á móti að hætta að birta auglýsingar Sænska lýðræðisflokksins, Sverigedemokraterna.

„Ég vil ekki taka þátt í þaulskipulagðri kosningabaráttu Sænska lýðræðisflokksins og leggja mitt af mörkum við að flokknum takist að hrista af sér stimpil sem fjandsamlegur öfgaflokkur með því að birta auglýsingar þeirra.“ Með þeim orðum færði Jan Helin rök fyrir afstöðu sinni. En eins og hann síðar skrifaði á bloggi sínu, var tækifæri hans til áhrifa álíka mikið og „snjóbolti í helvíti“.

Margir sem tóku þátt í umræðunni héldu því fram að ákveðin hætta væri á að flokkurinn yrði gerður að píslarvotti og um leið myndi velvild í garð flokksins aukast.

En Aftonblade valdi sem sagt að hætta að birta auglýsingar flokksins með myndum af sumarengjum og smábæjarstemningu. En blaðið krafðist þess hins vegar að Jimmie Åkesson svaraði spurningunni um hversvegna flokkurinn teldi að Svíþjóð stafaði ógn af íslam.

Svarið barst í formi greinar sem einnig var birt í blaðinu. Grundvallargildi flokksins voru skýr og greinileg.

Að flokkurinn hélt landsfund sinn á Skáni þetta árið var skiljanlegt, Sverigedemokraterna hafa alltaf notið mestra vinsælda á Skáni. Þar er flokkurinn þegar virkur í mörgum sveitarfélögum. Í Landskrónu var hann meira að segja þriðji stærsti flokkurinn í síðustu kosningum, náði 12 kjörnum fulltrúum.

Landskróna stendur í skugga Kaupmannahafnar, Málmeyjar og Helsingjaborgar. Einu sinni var borgin velstæð hafnarborg með stórri skipasmíðastöð. En svo skall á kreppa og 1983 var Eyrarsundsskipasmíðastöðinni lokað.

Landskróna hefur ekki náð sér á strik síðan, atvinnuleysið hefur búið um sig og er nú hvergi meira á Skáni. Fjöldi ungmenna hefur neyðst til þess að yfirgefa borgina til að leita sér að vinnu í stóru borgunum í grenndinni. Í stað þeirra hafa sænskir nýbúar flutt til borgarinnar og spennan á milli eldri íbúa og nýju innflytjendanna aukist.

Dauðsfall í Landskrónu

Hámarkinu var náð í lok mars sl. á bifreiðastæði fyrir utan matvælaverslun. Eldri hjón óku þangað til þess að versla, ökumaðurinn, 71 árs að aldri átti í erfiðleikum með að beygja inn á bílastæði vegna þess að það var annar bíll fyrir honum. Sá 71 árs þeytti bílflautuna, og þegar hann hafði lagt bílnum upphófst orðaskak á milli hans og 23 ára ökumans hins bílsins.

Mennirnir fóru að fljúgast á. Eiginkona eldri mannsins, 78 ára að aldri, flýtti sér út úr bifreiðinni til þess að bjarga manni sínum, en hún hlaut einnig högg og féll niður á jörðina og lést því miður af fallinu. Eldri konan var af sænskum uppruna. Sá 23 ára var innflytjandi.

Fyrst var afbrotið tilkynnt sem morð og það vakti gríðarlega athygli. Smám saman breyttust yfirskriftirnar, manndráp af gáleysi og það kom í ljós að konan hafði átt við erfiðan sjúkdóm að stríða, var með æðagúlpa í heilanum sem gerðu hana sérstaklega viðkvæma fyrir höfuðhnjaski.

Dagana eftir dauðsfallið óttuðust margir að í kjölfarið myndu átök blossa upp í Landskrónu. Ábyrgir stjórnmálamenn hvöttu til rósemi og lögreglan kallaði út auka liðstyrk.

Ríkisfjölmiðlarnir skrifuðu langar greinargerðir um óvildina í Landskrónu og flykktust til borgarinnar í þeirri von að geta sent út fréttir um fyrstu innflytjendaóspektirnar í Svíþjóð.

Innflytjendafjandsamlegi öfgaflokkurinn Lýðræðislegi þjóðernisflokkurinn, Nationaldemokraterna ætluðu að efna til mótmæla. Óháðir hópar tilkynntu að þeir myndu bregðast við mótmælaaðgerðunum. En það varð ekkert úr aðgerðunum og myndirnar sem fjölmiðlar sendu út voru aðeins af stökum vandræðagemlingum úti á torgi.

Umræðurnar sem nokkrum mánuðum fyrr höfðu verið svo ákafar hljóðnuðu. Íbúar Landskrónu lögðu blóm á dánarstaðinn og leituðu athvarfs hver hjá öðrum. Þegar ákafinn óx og hætta var á að átök brytust út tóku íbúarnir höndum saman. Þá var ekki lengur um „þá“ eða „okkur“  að ræða heldur snerist allt um okkur „íbúa Landskrónu“.

Ef til vill var það greinin í Aftonbladet sem vakti fólk til umhugsunar. Sænski lýðræðisflokkurinn, Sverigedemokrarerna, hafði lagt hart að sér við að hreinsa orðspor sitt, farið í jakkafötin og rekið alla fyrrum glæpamenn og nasista úr flokknum. Flokkurinn hafði gert tilraun til þess að höfða sérstaklega til fjölskyldna og eldri borgara.

Eitt af baráttumálum flokksins er að embætti umboðsmanns eldri borgara verði komið á laggirnar í hverju sveitarfélagi.

En í greininni rann kvað við annan tón: „Múslímar eru stærsta ógn okkar, og sem félagi í Sverigedemokraterna tel ég að okkur hafi ekki staðið meiri ógn af neinu erlendis frá eftir síðari heimsstyrjöldina, og ég mun gera allt sem í mínu valdi stendur til þess að breyta þeirri þróun í aðdraganda kosninganna“.

Þrátt fyrir allt sem flokkurinn hefur lagt á sig til þess að byggja upp ímynd sem abyrgur stjórnmálaflokkur, virðast Svíar eftir birtingu greinarinnar fyrst og fremst tengja flokkinn við óttann við íslam.

Afstaðan gagnvart innflytjendum batnar

Í lok maí kynnti SOM rannsóknastofnunin við Gautaborgarháskóla skýrslu. Rannsóknastofnunin fylgist með viðhorfum Svía með reglubundnum mælingum og nýtur mikils trausts. Höfundur skýrslunnar er Marie Demeker, prófessor í þjóðhagfræði.

Í skýrslunni kemur fram að Svíar eru smám saman að verða mun jákvæðari í garð innflytjenda. Þrátt fyrir tilraun Sænska lýðræðisflokksins, Sverigedemokraterna, hafa Svíar aldrei verið jafn hliðhollir innflytjendum og um þessar mundir.

Í grein í dagblaðinu Dagens Nyheter skrifar Marie Demeker að viðhorf til flóttamanna séu einnig að verða jákvæðari. Einkum eru það íbúar stórborganna sem eru jákvæðir í garð innflytjenda. Þrátt fyrir að langsamlega flestir innflytjendur setjist einmitt að í og í kringum stórborgirnar Stokkhólm, Gautaborg og Málmey.

Konur og yngra fólk eiga auðveldara með að viðurkenna innflytjendur. Þeir íhaldssamari efast einna helst en grænir umhverfissinnar eiga auðveldast með að viðurkenna innflytjendur. Stuðningsmenn Þjóðarflokksins eru ekki jafn umburðarlyndir gagnvart trúarlegum athöfnum nú og þeir voru þegar mælingar hófust fyrir sautján árum síðan.

Rannsóknin verður kynnt í heild í júní undir fyrirsögninni „Norrænt ljós“ ”Nordiskt ljus” (ritst. Weibull & Holmberg).

Svíum sem telja að of margir innflytjendur búi í landinu fer fækkandi. Oft er umburðarlyndið meira ef fólk er sjálft ekki í beinni snertingu við innflytjendurna. Þess vegna vekur það athygli að viðhorf til þess að fá innflytjanda í eigin fjölskyldu hefur einnig orðið jákvæðara.

Haustið 2009, einmitt þegar greinin var birt, voru aðein tólf prósent sem sögðust mótfallnir því að einhver úr fjölskyldu þeirra giftist innflytjenda frá öðrum heimshlutum.

Það er greinilegt að breytingarnar á viðhorfinu, samfélagslegu sem og í einkalífi verða jákvæðari í takt. Afstaða gagnvart því að veita fleiri flóttamönnum hæli í Svíþjóð verður einnig jákvæðari. Það er aðeins Sænski lýðræðisflokkurinn, Sverigedemokraterna, sem hefur greinilega andúð á innflytjendum og flóttamönnum. Flokkur sem aldrei hefur komist nálægt því að ná inn fulltrúum á sænska þjóðþingið.

Það dregur einnig heldur úr líkunum á því að þeir nái inn fulltrúa á þing í aðdraganda kosninga, vorið 2010. Samkvæmt niðurstöðum skoðanakannana minnkar fylgi flokksins og það nálgast nú að vera tvö prósent. Til þess að koma fulltrúa á þjóðþingið eftir kosningarnar í september verður flokkurinn að fjórfalda fylgi sitt. Eins og ástandið er í dag ná þeir ekki manni á þing og þar með munu umræðurnar á milli fylkinganna fjara út.

Rauðgræna stjórnarandstaðan hefur verið algerlega mótfallinn öllu samstarfi við Sverigesdemokraterna en borgaraflokkarnir í stjórnarsamstarfinu hafa leitt spurninguna hjá sér. Fjölmiðlar hafa hætt allri umfjöllun um flokkinn og í lok maí féll einnig dómur í héraðsdómi Landskrónu.

Hinn 23 ára innflytjandi var dæmdur til fangelsisvistar í eitt ár og tíu mánuði og innflytjendur í Landskrónu tóku dómnum án nokkurra mótmæla.

Það hefði allt eins getað orðið hlutskipti Lettlands og annarra ríkja við Eystrasalt að staðna og hafna meðal fátækustu ríkja Evrópu með efnahagskerfi borið uppi af þeim launum sem farandverkamenn sendu heim.

En sú varð ekki raunin.

Lettar sneru sér að Vesturlöndum og þáðu öll hollráð sem buðust, ekki síst frá Svíum. Skattar voru jafnaðir út, tollar afnumdir og jafnvægi komið á ríkisútgjöldin. Og gjaldmiðill landsins var tengdur þýska markinu.

Gósenland markaðshagkerfisins

Lettland varð að skólabókardæmi um hversu vel þeim ríkjum gæti vegnað sem innleiddu markaðshagkerfi að vestrænni fyrirmynd. Og þjóðin var að sjálfsögðu leiðitöm. Neyslan jókst, fólk keypti hús, bíla og munaðarvörur, þjóðin gat ekki fengið nóg eftir öll árin á bak við járntjaldið. Sænsku bankarnir tóku einnig þátt í neyslukapphlaupinu. Tveir bankar, Swedbank og SEB, voru fljótir að opna útibú í þessu gósenlandi þar sem ekkert virtist ómögulegt. Þeir veittu lán og réðu fyrr en varði yfir sextíu af hundraði allrar bankastarfsemi í landinu.

Og fjárhagsstaða heimila í samanburði við önnur Evrópuríki breyttist hratt, fór úr 41 prósenti af meðaltali í ESB-ríkjunum á árinu 2000 í 62 prósent á árinu 2008. Fólk verslaði sem aldrei fyrr og lettneskir ráðamenn virtust alveg jafn neysluglaðir.

Neyslubólan bólgnaði svo hratt að það fór að krauma undir. Á árinu 2007 hækkaði launavísitalan um 20-30 prósent á meðan útlán bankanna til einstaklinga voru á bilinu 50-70 prósent.

Þjóðin átti peninga og verslaði sem aldrei fyrr, en eyddi til muna meira en hún framleiddi.

Viðskiptahallinn nam nú fjórðungi af þjóðarframleiðslu. Megnið af innfluttum vörum var til einkaneyslu, lítill áhugi var á því að flytja út vörur og því var peningaflæði inn í landið lítið. Ef fólk vantaði peninga mátti alltaf fá þá lánaða hjá sænsku bönkunum sem voru í harðri samkeppni um þessa ótryggu lántakendur. Í ríkissjónvarpinu í Lettlandi voru sýndar auglýsingar þar sem fjölskyldan var að bora eftir olíu heima í stofu. Skilaboðin voru þau að íbúðin væri hrein gullnáma því það var hægt að kaupa hana á lánum. Hjólin snerust hratt í efnahagslífinu, en þegar alþjóða fjármálakreppan skall á lokuðust allar dyr.

Allir Lettar finna fyrir niðurskurði

Fjárfestar hurfu úr landi. Lettland þótti nú erfitt land og Eystrasaltssvæðið allt of áhættusamt til fjárfestinga. Peningar streymdu úr landi og bráðavandi skapaðist vegna gjaldeyrisskorts. Peningar streymdu úr landi og bráðavandi skapaðist vegna gjaldeyrisskorts. Hallinn á ríkissjóði jókst hratt og þegar sænsku bankarnir komust í þrot voru þeir búnir að lána út jafnvirði 432 milljarða sænskra króna í Eystrasaltsríkjunum.

Sænski seðlabankinn hafði frá árinu 2005 varað við ofhitnun í efnahagskerfi Eystrasaltsríkjanna. 2006 gerði seðlabankinn fyrsta áhættumatið sem sýndi að kreppa í Eystrasaltsríkjunum myndi veikja bæði Swedbank og SEB. Ekki væri hægt að halda því fram að forráðamenn sænsku bankanna hafi tekið mark á hættumerkjunum. Um það vitna öll hálfbyggðu húsin í Ríga. Þeir sem vilja kynna sér bankahrunið í Lettlandi ættu að skoða vefsvæðið www.lizings.lv. Swedbank rekur þetta vefsvæði og býður þar til sölu allar lúxuskerrurnar sem teknar hafa verið upp í ógreidd lán, Lamborghini, Mercedes, Bentley, BMW, Porsche, Lexus og aðra dýra bíla. Skráðir eigendur þessara bíla náðu sumir hverjir ekki einu sinni að keyra þá áður en þeir voru auglýstir til sölu.

Fólk neyðist til að selja bílana sína, en afleiðingar lánabólunnar eru miklu alvarlegri en svo. Svíar hafa m.a. heitið Lettum neyðarláni að jafnvirði 7,5 milljarða sænskra króna í gegnum efnahagsaðstoð Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Þeir hafa einnig gert samkomulag við Letta sem felur í sér lán að andvirði 500 milljóna evra (5,2 milljarða sænskra króna) gegn því að fá lettneskan gjaldmiðil á móti. Alls hefur sænska ríkið reitt fram 23 milljarða króna til ýmissa lána í Eystrasaltsríkjunum. Swedbank, SEB og Nordea bankinn hafa samanlagt reitt fram 15 milljarða sænskra króna. Þetta þýðir með öðrum orðum að sænskir skattgreiðendur taka mestu áhættuna.

Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn taldi í fyrstu að eina lausnin fyrir Letta væri að fella gengið og taka upp evru, en Evrópusambandið hafnaði þeirri lausn. Forsenda aðildar að gjaldeyrissamstarfinu er að fjármál landsins séu í lagi. Sænska stjórnin hefur á bak við tjöldin einnig beitt sér gegn því að lettnesk stjórnvöld felli gengið því slíkt myndi einungis þýða tap fyrir Svía. Í staðinn neyðast Lettar til að grípa til sársaukafullra sparnaðaraðgerða. Skorið hefur verið niður um helming til velferðarþjónustu og skólum og sjúkrahúsum hefur verið lokað. Ellilífeyrisgreiðslur og barnabætur hafa verið lækkaðar til mikilla muna, svo og launin. Atvinnuleysi eykst og margir hafa misst heimili sín. Niðurskurðurinn kemur niður á öllum íbúum, ekki bara þeim sem keyptu sér húsnæði og BMW á lánum.

Heima í Svíþjóð hefur verið farið mildum höndum um þá sem stýrðu sænsku bönkunum og sýndu slíkt gáleysi. Þegar evrulöndin gerðu aðgerðaráætlun vegna kreppunnar greip sænska stjórnin líka til aðgerða með lánatryggingum til bankanna og tilboði um neyðaraðstoð. Enda þótt bankarnir hefðu sofið á verðinum í Eystrasaltsríkjunum vildu stjórnvöld afstýra því að þeir færu á hausinn.

Engar bónusgreiðslur – eða?

Anders Borg fjármálaráðherra setti fram eina skýra kröfu til þeirra banka sem leituðu eftir stuðningi ríkisins – þeir urðu að leggja niður allar bónusgreiðslur. Það vakti athygli fjölmiðla um alla Evrópu hversu mikla áherslu sænski fjármálaráðherrann lagði á þetta. SEB-bankinn bannaði tafarlaust bónusgreiðslur en reyndi í staðinn að hækka föst laun bankastjórans, Anniku Falkengren, um tvær milljónir króna á ári. Það vakti hörð viðbrögð og til að afstýra því að bankanum yrði úthýst úr hjálparáætlun stjórnvalda varð bankastjórinn að afsala sér launahækkuninni og láta sér gömlu launin duga, eða sjö milljónir sænskra króna á ári.

Hinn bankinn, Swedbank, helsti keppinauturinn í góðærinu í Ríga, heldur hins vegar fast í sínar bónusgreiðslur, en einungis í dótturfélaginu Swedbank Markets. Í stórum dráttum má halda því fram að sænsku bankarnir hafi sloppið vel út úr Eystrasaltsævintýrinu. Menn voru fljótir að hysja upp um sig buxurnar því þegar sænska fjármálaeftirlitið kynnti í haust nýjar reglur um bónusgreiðslur mótmæltu bankamenn hástöfum. Börje Eklund, forstjóri Wallenberg – fjárfestingafélagsins sem á SEB-bankann, fór mikinn í andófinu. Hnífsstunga í bakið sagði hann og taldi hættu hafa skapast á því að bankarnir flyttu starfsemi sína úr landi.

Ummæli hans eru harla undarleg í ljósi þess sem gerst hafði. Bankarnir fluttu jú einmitt starfsemi sína þangað sem þeim hentaði, t.d. til Lettlands.

Swedbank og SEB-bankinn starfa enn í Lettlandi þó ekki sé haft hátt um það. Og yfirmenn þeirra kipptu sér lítið upp við það þegar lettneska ríkisstjórnin féll á dögunum.

Viðbrögð markaðarins voru á sama veg. Allir vita að bankarnir bíða átekta og huga að nýjum landvinningum þegar betur árar og Lettar geta klárað húsin sín. Fyrst verða Lettar bara að fara í gegnum þær hremmingar sem Svíar sluppu við. Svíum tókst nefnilega að afstýra gengisfellingu lettneska gjaldmiðilsins með öllu sem því hefði fylgt; enn meiri niðurskurði í velferðarkerfinu og auknu atvinnuleysi.

Hver er sjálfum sér næstur

Kreppan hefur fyrst og fremst komið niður á bílaiðnaði í Svíþjóð. Atvinnuleysi meðal ungs fólks er mikið, mælist það næsthæsta í allri Evrópu. Kreppunnar gætir líka í opinberum rekstri með niðurskurði í velferðarþjónustu, menntakerfi og heilbrigðisþjónustu. Með breyttum reglum um sjúkratryggingu og atvinnuleysisbætur varð að hækka félagsbætur í Svíþjóð.

Hægristjórnin í Svíþjóð hefði aldrei staðið af sér gengisfellingu lettneska gjaldmiðilsins. Það er því ekkert skrýtið að Anders Borg fjármálaráðherra hafi barist hart gegn henni. Eins dauði er annars brauð eins og orðtækið segir. Þegar Lettar lýstu yfir sjálfstæði stóðu sænsku bankarnir í röðum eftir því að fá að taka þátt í efnahagsundrinu. Þá hugsuðu forráðamenn sænsku bankanna ekkert um að hinum nýfrjálsu Lettar hafði aldrei áður staðið til boða jafn miklar lánveitingar. Kannski skorti þá umfram aðrar þjóðir einmitt sjálfsbjargarviðleitni kapítalismans.

Á meðan efnahagur Svía fer batnandi eru Lettar að ganga í gegnum miskunnarlausa niðurskurðartíma. Kreppan hefur nefnilega sýnt svo ekki verður um villst að þótt báðar þessar þjóðir séu í Evrópusambandinu er hver og einn sjálfum sér næstur þegar á móti blæs.

Menn fundu alla vega fyrir veðrabrigðunum, ekki síst þegar kom að því að greiða rafmagnsreikninginn.

Undir lokin var ráðstefnan nánast farsakennd og álitshnekkir fyrir sænsku stjórnina sem fór með formennsku í Evrópusambandinu. Hún fékk því kærkomið frí þegar öldurnar lægði í loftslagsumræðunni. Alþjóðlegt samningaferli í Kaupmannahöfn hafði brotlent.

Þegar samsteypustjórn hægriflokkanna tók við völdum í Svíþjóð fyrir tæpum fjórum árum voru umhverfismálin í forgangi. Fredrik Reinfeldt forsætisráðherra gerði aðgerðir í loftslagsmálum að sínu helsta baráttumáli og lét Andreas Carlgren umhverfisráðherra um að sinna grófvinnunni á bak við tjöldin.

Formennskan

Loftslagsvandinn var einnig forgangsmál á formennskutíma Svía  í ESB á síðari hluta árs 2009. Þegar Reinfeldt kynnti formennskuáætlunina á Evrópuþinginu hóf hann ræðu sína á loftslagsvandanum:

„Loftslags- og orkumál verða eitt helsta viðfangsefni okkar á formennskutímanum.“

Svo mörg voru þau orð í byrjun árs 2008. En ekki leið á löngu þar til hann reyndi að slá á væntingar manna. Mánuði áður en loftslagsráðstefnan hófst í  Kaupmannahöfn sagðist hann í sjónvarpsviðtali hafa misst  alla trú á því að lagalega bindandi samningar næðust. Hann reyndist sannspár, því eftir margra daga öngþveiti og linnulausar samningaviðræður fæddist lítil mús, veikburða ályktun en enginn raunverulegur samningur.

Hvað fór úrskeiðis? Hverjir voru ásteytingarsteinarnir og hvernig á heimurinn, ESB, Norðurlönd og Svíþjóð að bera sig að við að semja um lausn loftslagsvandans?

Litið um öxl

Fara þarf tólf ár aftur í tímann, allt til loftslagsráðstefnunnar í Kýótó í desember 1997, til að skilja um hvað viðræðurnar snúast.

Þá fór Lúxemborg með formennsku í ESB, en það var Ritt Bjerregaard, sem þá bar ábyrgð á umhverfismálum í framkvæmdastjórn sambandsins, sem knúði fram alþjóðlegan loftslagssáttmála.

Svend Auken, þáverandi umhverfisráðherra Dana, og Anna Lindh, umhverfisráðherra Svía, þrýstu líka á um lagalega bindandi samning.  ESB lagði línurnar um efnislega uppbyggingu samningsins, en lykilinn að honum var aðild þróunarlandanna.

Tekið var tillit til þess að fátækustu ríki heims þyrftu svigrúm til framþróunar og iðnríkin urðu að skuldbinda sig til að draga úr koltvísýringslosun. Auðugustu ríki heims, þeirra á meðal ESB-ríkin og Japan, samþykktu að draga úr losun um 5,2% fyrir árslok 2012. Önnur ríki, s.s. Rússland og Ástralía, voru tregari í taumi. Bandaríkjamenn undirrituðu hins vegar aldrei Kýótó-bókunina. Rök þeirra hafa verið af ýmsum toga, allt eftir því hver situr á forsetastóli, en þau hafa ávallt gengið út á að bandaríska þjóðin hvorki vilji né geti breytt lífsstíl sínum.

Síðan hafa þeir bætt við að önnur ríki verði einnig að draga úr losun. Á síðustu árum hafa sjónir manna beinst að fjölmennustu þjóðum heims, s. s. Kínverjum og Indverjum og loftslagsvandinn hefur snúist upp í styrkleika í alþjóðastjórnmálum.

Loftslagsviðræðurnar líkjast því sandkassaleik, þar sem stórveldin benda hvert á annað og segja:

Af hverju þurfa hinir ekki að gera neitt?

Einn heildarsamningur

Nýr Bandaríkjaforseti, Barack Obama, gerði vissulega loftslagsvandann að kosningamáli, en öldungadeildin setti honum fljótlega stólinn fyrir dyrnar og til Kaupmannahafnar kom hann án samningsumboðs.

Fyrir ráðstefnuna ætluðu Svíar sem formennskuþjóð í ESB að miðla málum milli hinna háværu stórvelda og var allt lagt að veði til að knýja fram nýjan loftslagssamning fyrir gervalla heimsbyggðina. Allir áttu að skrifa undir og axla sameiginlega ábyrgð á vandanum. Þannig gerðu menn sér vonir um að fá bæði Bandaríkjamenn og Kínverja til liðs við málstaðinn.  En það þýddi um leið að horfið yrði frá  Kýótó-bókuninni og friðhelgi þróunarríkjanna yrði stefnt í hættu.  Svíar og Danir, sem voru gestgjafar Kaupmannahafnarráðstefnunnar, knúðu fast á um að ná fram samningi sem allar þjóðir gætu staðið að.

Andóf þróunarríkjanna

Það var svo starfsmaður á plani,  Andreas Carlgren umhverfisráðherra, sem kynnti hugmyndina um alveg nýjan samning, tveimur mánuðum fyrir ráðstefnuna í Kaupmannahöfn.

„Kýótóbókunin þarf samastað í nýjum og víðtækari samningi sem nær til allra ríkja heims.

Þetta hljómaði vel, en féll ekki í góðan jarðveg hjá þróunarríkjunum. Þegar tillagan lá loksins á samningsborðinu í Kaupmannahöfn reyndist ógerlegt að brúa bilið á milli iðnríkja og þróunarríkja.

Fredrik Reinfeldt og Lars Lökke Rasmussen, forsætisráðherra Dana, voru vissulega mun uppteknari af afstöðu iðnríkjanna, svo mjög að þeir áttuðu sig ekki á reiði þróunarríkjanna yfir því að þau ættu að axla ábyrgð á syndum ríkustu þjóða heims.

Eftir Kaupmannahafnarfundinn bendir svo hver á annan.  Og það er augljóst að stórveldin, þeirra á meðal ESB, tóku aldrei sjónarmið þróunarríkjanna nógu alvarlega. Þess vegna varð ekkert af bindandi samkomulagi í Kaupmannahöfn.

Þegar öldurnar hefur lægt eftir loftslagsráðstefnuna kemur málið aftur á dagskrá umhverfisráðherra ESB. Næsta loftslagsráðstefna verður haldin í Mexíkó í desember.  Nú um mánaðamótin áttu löndin að senda inn fyrsta yfirlitið um koltvísýringslosun sína.

Hlutverk Sameinuðu þjóðanna

Í Svíþjóð efast menn um að Sameinuðu þjóðirnar geti höggvið á hnútinn og kröfur um nýjar lausnir verða æ háværari. Hjá hinum frjálslynda þankabanka Fores í Stokkhólmi telja menn að þau ríki sem menga mest eigi að koma sér upp sínum eigin samningsvettvangi. Framlög til þróunarríkjanna eigi að renna í sjóð hjá nýrri stofnun.

Lena Sommerstad, fyrrum umhverfisráðherra jafnaðarmanna, hefur beint sjónum að því að samhengi er á milli aðgerða í loftslagsmálum og félagslegs réttlætis. Hún vill að framvegis verði tekið mið af hvoru tveggja í samningaviðræðunum. Náttúruverndarsamtökin í Svíþjóð segja að að heimsbyggðin þurfi nýja Marshall-aðstoð upp á mörg hundrað milljarða bandaríkjadala á ári.

Ekki er þess getið hvaðan það fjármagn á að koma, en ljóst er að þróunarríkin krefjast bóta vegna þess tjóns sem þau hafa þegar orðið fyrir vegna loftslagsbreytinganna, s.s. flóða og landeyðingar. Þau munu líka þurfa aðstoð við uppbyggingu á atvinnulífi sem tekur mið af því að vernda andrúmsloftið.  Það verður að öllum líkindum gert á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, þar sem loftslagsmálin hafa sterka skírskotun til öryggismála.

Á móti má svo halda því fram að Bandaríkjamenn hafi alltaf  farið sínu fram hvað sem ákveðið er hjá Sameinuðu þjóðunum og í Kaupmannahöfn kom  Obama Bandaríkjaforseti sjálfur á beinum samningaviðræðum við Wen Jiabao, æðsta valdamann Kína.  Styrkleikapróf risaveldanna tveggja markaði upphaf nýrra tíma í heimspólitíkinni og í öryggismálum. Kínverjar slógu nýlega met Bandaríkjamanna í losun gróðurhúsalofttegunda, þó enn mengi sérhver Bandaríkjamaður meira en nokkur annar maður á byggðu bóli. Einvígi þessara tveggja þjóðarleiðtoga fór fram á miðju gólfi ráðstefnustaðarins. Norrænir ráðherrar fylgdust með en gátu lítið aðhafst.

ESB í sama farinu

Evrópusambandið er í sömu sporum eftir að loftslagsviðræðurnar í Kaupmannahöfn fóru út um þúfur. Úr því að aðrar þjóðir heims féllust ekki á að draga úr koltvísýringslosun fellur úr gildi loforð ESB um 30% losunarminnkun. Andreas Carlgren umhverfisráðherra heldur því enn fram að ESB muni standa við gefin loforð og draga úr losun um þrjátíu af hundraði en hann mun lenda í vandræðum í ráðherraráðinu, því bæði Pólverjar og Ítalir eru andvígir þeim áformum.  Sem sagt, aftur á byrjunarreit.

Svíar uppgefnir

Í sænsku stjórninni eru menn þreyttir og ergilegir þegar  loftslagsmálin ber á góma. Ef að líkum lætur mun loftslagsvandinn ekki verða kosningamál hægriflokkanna þegar kosið verður í september. Hinn vinsæli Umhverfisflokkur í rauðgrænu stjórnarandstöðunni á eflaust eftir að reyna að skora hjá kjósendum með því að benda á hrakfarir stjórnarinnar í loftslagsmálum.

En áhugi almennings hefur dalað og sænskir fjölmiðlar fjalla minna um loftslagsvandann en áður.

Ef til vill kemur kuldakastið á Norðurlöndum umræðunni um loftslagsmál aftur á skrið. Rafmagnsreikningarnir fyrir desember og janúar verða svimandi háir og minna á nauðsyn þess að spara orkuna. Orkumálin verða því kannski til þess að halda uppi merki loftslagsins, þar til menn eru búnir að jafna sig á vonbrigðunum í Kaupmannahöfn.

Hægristjórnin er sundruð í afstöðu sinni til þróunarhjálpar í Sambíu á meðan stjórnarandstaðan deilir um veru sænskra hermanna í Afganistan.

Þannig vill enginn flokkur ræða þróunaraðstoð og varnarmál. Þau fáu skipti sem það gerist er þegar sænskir hermenn eru skotnir í Afganistan.

Þrátt fyrir þögnina og takmarkaða umræðu eru að verða breytingar á þróunaraðstoð Svía. Ný heimsmynd blasir við og hnattvæðingin hefur auðvitað áhrif á hvernig Svíar aðstoða önnur ríki.

Á áttunda áratugnum fóru mörg þúsund áhugasamir hjálparstarfsmenn út í heim til að grafa fyrir brunnum í þróunarríkjunum. Smátt og smátt lærðist mönnum að það gæti borgað sig að hafa innfædda með í þróunarverkefnum, þeir áttu jú að nota nýju vatnsveiturnar.

En eitt þróunarverkefni kemur einungis einum bæ til bjargar, í þeim næsta býr fólk áfram við sult og seyru.

Nútíma þróunaraðstoð miðar þess vegna að því að breyta samfélagsgerðinni. Hjálparsamtök og þróunarstofnanir hafa horfið frá því að vinna að afmörkuðum verkefnum og leitast nú fremur við að tryggja mannréttindi, menntun og störf, þar sem það er forsenda þess að fólkið sjálft geti unnið sig upp úr fátæktinni.

En þegar aðstoðinni er beint að öllu samfélaginu eða ríkjum er meiri hætta á spillingu.

Svikamylla

Á liðnu sumri komst upp um stórt spillingarmál í heilbrigðisráðuneytinu í Sambíu – jafnvirði fimmtíu milljóna sænskra króna hafði verið stungið undan – stór hluti þeirrar upphæðar var þróunaraðstoð frá Svíum.

Fréttin hvarf fljótt af forsíðum stóru dagblaðanna, en Gunilla Carlsson (M), ráðherra þróunarmála, nýtti sér nýmiðlana og hóf umræður um þróunarhjálp á vefmiðlinum Newsmill.

Hún sló því strax föstu að spillingin í Sambíu væri algerlega óásættanleg fyrir Svía. Þess vegna hefði hún þegar breytt þróunaraðstoðinni og takmarkað hana við færri ríki.

Hún ætlaði líka að ganga skrefinu lengra og nútímvæða þróunaraðstoðina, enda þótt hún hefði ekki í hyggju að láta gera úttekt á henni til að fara ítarlega yfir málið. Þess í stað fól hún framkvæmdastjóra nokkrum verkið og veitti honum hundrað daga frest til að setja fram tillögur í tíu liðum um hvernig gera mætti þróunaraðstoðina markvissari – í ljósi hneykslisins í Sambíu.

- Margir sætta sig við að skattfé almennings hverfi sporlaust eða ofan í vasana á óprúttnum aðilum, sagði þróunarmálaráðherrann á fréttamannafundi í sumar.

Líklegast gekk hún of langt. Hjálparsamtök brugðust hart við og mörg þeirra sögðu þetta lið í herferð hægriflokkanna gegn þróunaraðstoð. Sú herferð hófst fyrir nokkrum árum af íhaldssömu hugmyndasmiðjunni Timbro. Í bók sinni „Det svenska biståndsberoendet” hélt rithöfundurinn Pär Krause því fram að 10.000 manns mökuðu krókinn á þróunaraðstoð Svía.

Endurskoðun þróunaraðstoðar

Andstæðingar Gunillu Carlsson héldu því nú fram að hún væri einungis að ýta undir enn frekari spillingu. Á haustdögum hefur hún að auki gagnrýnt sænsku þróunarstofnuninni Sidas harkalega fyrir yfirdrátt. Líklegasta skýringin á yfirdrættinum er hátt gengi dollars um þessar mundir, en Carlsson skammaði engu að síður endurskoðendur stofnunarinnar.

- Það er auðvitað á ábyrgð Sidas að hafa gott skipulag á fjármálunum og yfirstjórn þeirra, sagði Gunilla Carlsson í útvarpsviðtali á dögunum.

Í desember voru hundrað dagarnir liðnir og Gunilla Carlsson segist nú ætla halda áfram því erfiða verkefni að endurskipuleggja sænska þróunaraðstoð sem hafi verið illa stjórnað, kostnaðarsöm og í verstu tilvikum stuðlað að spillingu. En þótt hún setji fram harða gagnrýni hefur hún ekki dregið úr þróunaraðstoðinni – hún nemur enn einu prósenti af þjóðarframleiðslu Svía. Þetta má að öllum líkindum þakka samstarfsflokkunum; Þjóðarflokknum og Kristilegum demókrötum sem hafa barist fyrir óbreyttum framlögum til þróunaraðstoðar. En þá verður að hafa í huga að þjóðartekjur Svía hafa dregist töluvert saman vegna fjármálakreppunnar, sem þýðir að þróunaraðstoðin hefur í raun rýrnað um tíu af hundraði.

Í ljósi hneykslisins í Sambíu hefur Gunilla Carlsson engu að síður kvikt umræður um þróunaraðstoð Svía í nánustu framtíð. Og fjármálakreppan hefur án efa orðið henni að liði við að herða á fjármálastjórninni.

Á síðustu mánuðum hefur ríkisstjórnin jafnframt breikkað hugtakið þróunaraðstoð með því að reikna inn í hana ný útgjöld, s.s. vegna verkefna sem eiga að sporna gegn loftslagsbreytingum. Í Svíþjóð, öðrum norrænum ríkjum og í Evrópusambandinu, leitast menn nú við að fella útgjöld vegna loftslagsmála inn í þróunaraðstoðina. Gagnrýnisraddir segja þetta skapa hættu á að dregið verði úr fjárveitingum til að berjast gegn fátækt í heiminum, en til lengri tíma litið verði eflaust til fleiri þróunarverkefni sem stuðli að nýsköpun. Nýmæli í sænskri þróunaraðstoð eru t.d. fjárveitingar vegna móttöku á flóttafólki, afskriftir skulda til fátækra ríkja, auk þess sem gert er ráð fyrir auknum kostnaði við að styrkja sendiráðin í Kabúl, Bagdad og í Khartúm.

Á næsta ári verða meira að segja bætur til flóttamanna og háskólastyrkir reiknaðir inn í þróunaraðstoðina.

Á haustmánuðum afhjúpaði Dagblaðið Sydsvenskan hvernig hófsamir hægrimenn hafa beitt sér fyrir því á alþjóðavettvangi að breyta þróunarhjálparhugtakinu þannig að það nái jafnvel til hernaðaraðgerða, en þar settu reyndar bæði Þjóðarflokkurinn og Kristilegir demókratar mörkin: hernaðaraðgerðir eru ekki þróunaraðstoð.

Hægristjórnin er sundruð og á þingi á Gunilla Carlsson fáa bandamenn þegar kemur að því að fella hernaðaraðgerðir undir þróunaraðstoðina.

Afganistan

Öll hjálparsamtök sem hafa blandað sér í deilurnar eru þó sammála Gunillu Garlsson um að hætta er á spillingu. Mörg þeirra halda því fram að besta leiðin til að fyrirbyggja fjársvik sé að virkja sem flesta í þróunarhjálpina. Einn þeirra sem hefur tekið þátt í umræðunum er Thorbjörn Pettersson sem situr í sænska Afganistanráðinu. Hann vill reisa skóla og sjúkrahús í samstarfi við fólk á vettvangi.

Og það eina sem menn æsa sig yfir í Svíþjóð er vera sænskra hersveita í Afganistan.

Þegar Finnar kalla hersveitir sínar í Afganistan heim, senda Svía fleiri hermenn til norðurhéraða landsins. Sten Tolgfors varnarmálaráðherra heldur því fram að sænskar hersveitir séu í Afganistan til að tryggja frið og mannréttindi. Þróunaraðstoð Svía í Afganistan nemur 500 milljónum sænskra króna, en kostnaður við veru sænskra hermanna þar er nær þrefalt meiri. Þróunaraðstoðin fer í hernað og það vekur sterk viðbrögð, hvort heldur er meðal stjórnmálamanna eða almennings. Því þó menn þegi um afstöðu sína til þróunaraðstoðar, þá hafa menn miklar skoðanir á hernaðarafskiptum Svía í Afganistan.

Fara þarf aftur til áttunda áratugarins, þegar hjálparstarfsmenn unnu við að grafa brunna, til að skilja af hverju mönnum verður svo heitt í hamsi.

Á þeim tíma var Svíþjóð hlutlaust land sem hafði ekki háð stríð í tvær aldir. Þegar Svíar gengu í Evrópusambandið var ekkert til sem hét evrópskt varnarsamstarf. Það hófst upp úr síðustu aldamótunum án mikillar umræðu heima fyrir. Sama gildir um norrænt varnarsamstarf sem varla hefur verið minnst á í fjölmiðlum.

Margir Svíar trúa því eflaust að þeir lifi enn í hlutlausu ríki og þeir verða fyrir áfalli þegar fréttir berast af því að skotið hafi verið á sænska hermenn við störf erlendis. Í nóvember sýndu kannanir að þorri Svía er andvígur veru sænskra hersveita í Afganistan.

Dregið hefur úr tiltrú fólks í takt við versnandi ástand í Afganistan. Eitt er að senda þangað friðargæslusveitir, annað er að senda þangað hermenn sem geta orðið fyrir árás eða drepið aðra í árásum.

Lokið er enn á pottinum

Rauðgræna stjórnarandstaðan í Svíþjóð er einnig sundruð í afstöðu sinni til veru sænskra hermanna í Afganistan, víglínan þversker jafnaðarmenn og liggur á milli Jan Eliasson, fyrrverandi utanríkisráðherra, sem er hlynntur veru þeirra í landinu og Pierre Schori, fyrrverandi þróunarmálaráðherra, sem er því andvígur.

Óljóst er hver afstæða sænsku þjóðarinnar er til þess að auka varnarsamstarf. Líklegast er þorri fólks rétt að átta sig á því að Svár gætu verið komnir í stríð.

Enda þótt Svíar berjist undir merkjum Atlantshafsbandalagsins eiga þeir ekki aðild að Nato. Gagnkvæmar varnir er nýtt hugtak fyrir þá og því einungis fræðilegur möguleiki hvort sænski herinn muni koma grannþjóðum við Eystrasalt til varnar verði á þær ráðist. Það hafa menn hvorki rætt né tekið afstöðu til.

Þar sem þróunaraðstoð og varnarmál eru viðkvæm pólitísk mál verða þau að öllum líkindum ekki rædd á vormánuðum. Hvorug stóru fylkinganna vill eiga frumkvæði að umræðum um mál sem geta sundrað þeim í aðdraganda kosninga. Þess vegna verður lokið áfram á pottinum.

*Í Rósagarðinum, úthverfi í Málmey, alast börn upp í eymd og fátækt. Kakkalakkar plaga íbúa og myglusveppir breiðast út í yfirfullum íbúðunum. Í þessu hverfi búa allt að tíu manns í þriggja herbergja íbúð.

*Í hverfinu Nyfors í Eskilstuna leitar ungt fólk að vinnu, en engin störf eru í boði. Atvinnuleysi er rúmlega sjö af hundraði og fullorðinslífið byrjar með heimsókn til félagsþjónustunnar.

*Við Stureplan í Stokkhólmi kostar handtaska enn 10.000 sænskar krónur.

Þarna í miðri höfuðborginni finna menn lítið fyrir áhrifum alþjóðlegu fjármálakreppunnar. Verslunareigendur gera ráð fyrir metsölu fyrir jólin. Inn á veitingahúsin við Stureplan streymir fallega fólkið eins og ekkert hafi í skorist og fær sér sushi eða salat. Þetta eru markaðsfræðingarnir og auglýsingafólkið sem dregur upp þá mynd í sænskum fjölmiðlum að kreppunni sé lokið. En margir Svíar vita betur. Í þeirra lífi er kreppan rétt að byrja.

Í smábæjum

Kreppan ríkir í úthverfum stórborganna og í smábæjum eins og Eskilstuna, Södertälje, Fagersta og Skinnskatteberg. Þetta eru sveitarfélög þar sem lítil iðnfyrirtæki hafa neyðst til að loka eða draga saman seglin af því að stóriðjan hefur ekki lengur þörf fyrir vörurnar sem þau framleiða. Þegar illa árar hjá Volvo og Saab kemur það niður á undirverktökum um allt land. Ef eitt fyrirtæki er lagt niður lamast atvinnulíf í heilu byggðalagi. Í bænum Skinnskatteberg einum saman hefur bótaþegum fjölgað um 70 af hundraði. Þegar kreppan geysaði sendi ríkisstjórnin sveitarfélögunum fjármagn til að stuðla að atvinnusköpun. En meira en helmingur sveitarfélaga í landinu segir ríkisstyrkinn einungis nægja til að greiða fólki félagsbætur.

Samsteypustjórn hægriflokkana komst til valda á árinu 2006. Helsta stefnumálið þá var að draga úr jaðarmyndun á vinnumarkaði. Atvinnusköpun var lykilorð, þjóðin átti að snúa af þeirri braut að þiggja bætur og fara að vinna fyrir laununum sínum. Reglum um atvinnuleysissjóði var breytt, álögur hækkaðar og bótagreiðslur lækkaðar. Hálf milljón Svía sagði sig úr atvinnuleysissjóðunum. Sumir sjóðir töpuðu nær þriðjungi félaga sinna og nú neyðast þeir lægstlaunuðu til að mæta kreppunni án nokkurra atvinnuleysistrygginga. Þeir verða að sækja um félagsbætur, eða framfærslustyrk eins og það heitir nú til dags. Þeir og unga fólkið sem enn hefur ekki áunnið sér rétt til atvinnuleysisbóta. Samanlagt er þetta stór hópur, atvinnuleysi eykst nú hraðar í Svíþjóð en í nokkru öðru aðildarríki ESB. Fyrstu sex mánuði ársins jókst atvinnuleysi um nær 28 af hundraði.

Í einungis sex öðrum ESB-ríkjum fjölgaði atvinnulausum meira. Draumurinn um nýtt starf og jólainnkaup nær ekki lengra en til Stureplan. Mörg sænsk börn vita að þau fá engar jólagjafir þetta árið.

Uppreisn í Rósagarðinum

Tíunda hvert barn í Svíþjóð býr við fátækt. Fátækasta fólkið í landinu býr í Rósagarðinum, úthverfi í Málmey, þar sem meira en sextíu af hundraði barna elst upp í fátækt. Hverfið er í raun ekki svo langt frá miðborginni í Málmey, það byggðist upp fyrir rúmum fjórum áratugum og þar búa um 20.000 innflytjendur.

Enginn staður í Svíþjóð er eins illræmdur og fyrirlitinn og Rósagarðurinn. Í sumar sem leið kom til óeirða í hverfinu þegar unglingar köstuðu grjóti að lögreglu og slökkviliðsmönnum. Eldur logaði í bílum og gámum á nóttunni.

Óeirðirnar áttu upptök sín í þeim hluta hverfisins sem gengur undir nafninu Herragarðurinn. Þar eru kakkalakka-húsin og yfirfullu íbúðirnar og þar eru níu af hverjum tíu vinnufærum mönnum atvinnulausir. Fjölskyldurnar eru stórar og börn alast upp í svo litlum íbúðum að þau hafa einfaldlega ekki pláss til að eiga líf heima hjá sér. Hvar eiga þau að læra þegar aðrir hafa þegar lagt undir sig eldhúsborðið?

Í grunnskólanum í Rósagarðinum útskrifast sjö af hverjum tíu nemendum án tilskilinna einkunna til að komast í framhaldsskóla. Þetta æskufólk er sent beint út í atvinnuleysi og verður því fullkomlega utangarðs á vinnumarkaði. Margir drengir sem alast þarna upp leiðast út í afbrot strax að loknum grunnskólanum. En það er líka sterk andspyrna við eymdinni. Fótboltinn nýtur mikillar hylli og Zlatan Ibrahimovich er helsta átrúnaðargoðið. Hann býr um þessar mundir í hinum enda borgarinnar, í fína hverfinu við Limhamnsveg. Og það er ekki slæmt. Zlatan er ímynd draumsins um að allt er mögulegt, að hægt er að vinna sig upp úr eymdinni og eignast fimm hundruð fermetra einbýlishús sem kostar þrjátíu milljónir sænskar krónur. Samt er Zlatan líka táknmynd þess að bilið á milli ríkra og fátækra hefur aukist. Með góðum vilja má segja að ríkisstjórn Reinfeldt hafi verið óheppinn þegar hún lagði svo mikla áherslu á að skapa störf rétt áður en kreppan skall á. Lækkun atvinnuleysisbóta var bara byrjunin. Næsta skrefið voru breytingarnar sem gerðar voru á sjúkratryggingakerfinu. Þær leiddu til þess að margir langtímaveikir Svíar máttu að nýju leita út á vinnumarkaðinn. Strax á næsta ári munu rúmlega fimmtíu þúsund Svíar missa sjúkradagpeningana og verða því að finna sér aðra framfærslu. Markmið stjórnarinnar með þessum breytingum var að koma fleira fólki í vinnu, en nú eru störfin horfin og á endanum verður fátækt og félagsbætur eini valkosturinn. Atvinnuleysingjarnir og sjúklingarnir eru því hinir nýfátæku í velferðarríkinu Svíþjóð. Margir hafa brugðist öndverðir við nýjum reglum um bótagreiðslur, en ríkisstjórn Reinfeldts stendur fast við atvinnusköpunarstefnuna, enda þótt stöðugt verði erfiðara að verja hana.

Þjóðarharmleikur

Fólk af erlendum uppruna og einstæðu mæðurnar fá fyrsta skellinn. Og einnig iðnaðarmenn og æskufólk sem ekki hefur náð fótfestu á vinnumarkaði. Aðstæður unga fólksins er þjóðarharmleikur. Atvinnuleysi er nær þrjátíu af hundraði meðal ungs fólks í Svíþjóð. Á næstu árum munu að auki stórir árgangar ljúka grunnskóla og þá skiptir engu hvort þú býrð í Eskilstuna eða Rósagarðinum. Það eru engin störf að hafa. Hvergi í Evrópusambandinu er fleira æskufólk án vinnu og í Svíþjóð. Afleiðingarnar eru að það getur ekki farið að heiman, það getur ekki stofnað fjölskyldu. Margir búa áfram heima hjá foreldrum sínum í þröngum íbúðum þar til atvinnuleysið nær að lokum tökum á því. Í Herragarðinum ná glæpagengin til sín ungu atvinnulausu mönnunum og síðan rís glæpaalda í fátæku úthverfunum. Þar búa bæði afbrotamennirnir og fórnalömb glæpanna.

Í Svíþjóð vex bilið milli ríkra borgarhverfa og fátækra úthverfa. Á kreppunni verða úthverfin hættuleg á meðan óttin býr um sig í hverfum millistéttarfólks.

Til eru Svíar sem reisa girðingar til að verjast óhamingju annarra. Vellinga á Skáni er gott dæmi um það, en í nóvember neituðu bæjarbúar að hleypa hópi munaðarlausra flóttadrengja frá Málmey inn í bæinn. Í sömu viku mældist fylgi sænsku demókratana sem hatast við útlendinga sex prósent. Andstæðurnar aukast og grunnstoðir hinar öruggu og einsleitu Svíþjóðar riða til falls. Eftir tíu mánuði verður kosið til þings. Efnahagskreppan varð til þess að kosningabaráttan hófst fyrr en ella, milli hægriflokkanna sem eru við stjórnvölinn og nýju rauðgrænu stjórnarandstöðunnar. Þessar fylkingar gefa tvær ólíkar skýringar á þeirri neyð sem nú blasir við. Ríkisstjórnin skellir skuldinni alfarið á kreppuna og heldur ótrauð áfram að lækka skatta launafólks, sem hefur reitt til reiði stóran hóp kjósenda sem hefur misst vinnunna eða óttast að missa hana. Lægri launaskattar hafa líka komið illa við kauninn á vaxandi hópi eftirlaunaþega, sem túlkar það sem refsingu að greiða hærri skatta en þeir sem eru í vinnu. Stjórnin hefur brugðist við með því að ganga hart fram gegn bönkunum, með þeim rökum að þeir og háu bónusgreiðslurnar hafi valdið kreppunni. Og það má vel vera. En að ríghalda í atvinnusköpunarstefnu þegar engin vinnu er að fá má hæglega túlka sem ósvífni.

Bjóða dáleiðslu

Ríkisstjórnin hefur varið háum fjárhæðum til þess að að gera fólk, þrátt fyrir allt, hæfara til að taka að sér ný störf. Þetta er gert með aðstoð svokallaðra vinnuráðgjafa. 952 fyrirtæki sem veita atvinnulausum handleiðslu hafa sprottið upp og bjóða allt frá dáleiðslu til hestaþjálfunar.Verkefnið hefur verið haft að háði og spotti og atvinnusköpunarstefnu stjórnarinnar líkt við hver önnur töfrabrögð. Jafnaðarmenn, Umhverfisflokkur og Vinstriflokkurinn, sem mynda rauðgrænu stjórnarandstöðuna, hafa því kjöraðstæður til að sækja fram og ættu eiginlega að koma betur út úr skoðanakönnunum. Þessir flokkar kenna stjórninni um ófarirnar og vilja hækka skatta á alla til að geta t.d. stutt betur við bakið á sveitarfélögunum. Auknar skatttekjur eiga að renna til félagsþjónunstu, menntakerfis og heilbrigðisþjónustu og til að skapa fleiri störf hjá því opinbera. Stjórnarandstaðan talar í sífellu um fleiri störf og þegar Jafnaðarmenn héldu flokksþing á dögunum var það undir yfirskriftinni Atvinnuþing.

Líklega er leiðtogavandi helsta skýringin á því að svo mjótt er enn á munum milli fylkinganna tveggja í sænskum stjórnmálum. Kjósendur hafa meiri trú á Fredrik Reinfeldt forsætisráðherra, en Mona Sahlin leiðtogi stjórnarandstöðunnar á erfiðara uppdráttar vegna gamalla hneykslismála og af því að hún er kona. Sænsku demókratarnir, sem hatast við útlendinga, sækja hins vegar í sig veðrið og gætu komist í lykilstöðu í kosningunum. Og spurt er hvaða afstöðu gömlu flokkarnir hafa til innflytjenda- og félagsmála. Kosningarnar á næsta ári munu snúast um ótta, ótta fólks við að missa vinnuna eða átök þessa fólks við þá sem þegar eru búnir að missa vinnuna.

Búið er að kveikja á jólaskreytingunum við Stureplan í Stokkhólmi. Þar eru engin kreppumerki. Þeir sem eru í vinnu hafa þvert á móti fengið meira á milli handanna og geta þakkað það skattalækkunum stjórnarinnar. „Það á að borga sig að vinna”.

En þeir sem standa upp frá borðum á dýru veitingastöðunum Riche og Sturehof og halda fótgangandi út á járnbrautarstöð verða líka að ganga fram hjá manninum sem stendur þar og betlar.

Hinir allra snauðustu, hinir heimilislausu eru u.þ.b. 18.000. Margir þeirra hafa sömu sögu að segja, fyrst misstu þeir vinnuna, síðan skildi konan við þá, þeir misstu húsnæðið og þar með alla von um framtíð. Nú verða þeir að treysta á ölmusu og fatahjálp hjálparstofnana. Þeir standa í biðröð fyrir utan kirkjuna ásamt einstæðum mæðrum sem hvorki hafa ráð á því að leita til læknis eða kaupa bleyjupakka.

Hjálparstofnanir hafa beðið fólk um að gefa skó og vetrarföt. Vetur er genginn í garð í Svíþjóð og fólki er farið að kólna.