Eftersom det inte finns några betydande politiska skillnader har huvudtemat för diskussionerna bland medborgarna kommit att handla om följande: Ska vi välja en man till president vars partner är en 30 år yngre kvinna eller en man vars partner är en 20 år yngre utländsk man? När Tarja Halonen vann presidentvalet för 12 år sedan ville landet helt klart få sin första kvinnliga president. Nu danar de framgångar som Haavisto hittills haft vägen för en representant för sexuella minoriteter.
Många ser gröna Haavistos inträde i andra omgången som ett tecken på en motreaktion från ett vidsynt och internationellt inriktat Finland mot den uppgång för den populistiska konservatismen som skedde i riksdagsvalet i våras. Det ligger mycket riktigt något sådant i luften: den skickliga användningen av sociala medier, de engagerade unga anhängarna, stödet bland intellektuella kretsar och konstnärer och i synnerhet den känsla som spridit sig bland ungdomarna i städerna av att nu måste vi få ett slut på den tidigare utvecklingen.
I Finland har presidenten både en stark och en svag ställning på samma gång. Efter Urho Kekkonens alltför långa tid vid makten beskars presidentens maktbefogenheter. Man har emellertid inte velat eller dristat sig till att löpa linan ut på detta område, det vill säga göra presidenten till en uteslutande representativ galjonsfigur. Presidenten har inte längre något att säga till om i inrikespolitiken, men leder utrikespolitiken tillsammans med statsrådet. Som överbefälhavare för armén väger dessutom presidentens ord tungt i utformandet av huvuddragen i säkerhetspolitiken.
EU-frågorna ligger på statsministerns bord, inte presidentens. I det verkliga livet är gränsdragningen mellan EU-politiken och den övriga utrikespolitiken naturligtvis otydlig. Därför skulle valet av en tydligt EU-kritisk president leda till starka spänningar mellan regeringen och presidenten.
Nu kan detta inte ske. Både Niinistö och Haavisto har representerat Finlands traditionella aktiva EU-politik. I debatten inför andra omgången av presidentvalet har EU-frågorna lyst med sin frånvaro, medan de i första omgången var ett av huvudtemana bland de åtta kandidaterna.
Inledningsvis var två tydligt EU-kritiska kandidater med i leken, Sannfinländarnas Timo Soini, som så snyggt vann riksdagsvalet i våras, och Centerns kandidat Paavo Väyrynen, som led ett svidande nederlag i riksdagsvalet. Tillsammans hade deras röster enkelt tagit dem vidare till andra omgången. Men nu förlorade Väyrynen nätt och jämt mot Haavisto, medan Soini låg långt efter.
Allt borde ha varit klart för att Soini skulle fortsätta sitt segertåg. Andra omgången skulle ha serverats som på en bricka. Men något hände. Soinis kampanj var intetsägande, oinspirerad och amatörmässig. Hans varumärke, den verbala förmågan, tog aldrig fart. Samtidigt gjorde Väyrynen ett intensivt fotarbete, var energisk och humoristisk och dissekerade lekande lätt Finlands EU-politik.
Väyrynen, som var minister redan på 1970-talet, lyckades göra sig själv till ledarfigur för det EU-kritiska Finland, utan det populistiska tonfallet som Soinis parti representerar. På så sätt tedde sig även Väyrynens framgång som en motreaktion mot Sannfinländarnas uppgång.
Om Väyrynen hade nått ända fram till slutrakan hade man fört hätska diskussioner om Finlands ställning i euroområdet och en återgång till den finska marken. Till underligheterna med Finlands politik hör att den mycket EU-kritiska Väyrynen representerar samma parti som EU:s ekonomikommissionär Olli Rehn, som befinner sig i kärnan av räddningsoperationerna inom eurokrisen.
Försvararna av EU-politiken lyckades emellertid inte heller i det här valet. Valutgången för den tidigare statsministern, den socialdemokratiska kandidaten Paavo Lipponen, som betraktas som fadern till Finlands starka roll inom EU, var ett veritabelt fiasko: cirka sju procent av rösterna. Vi talar här om ett parti som samtliga presidenter efter Kekkonen har tillhört – hela 30 år i rad: Mauno Koivisto, Martti Ahtisaari och Tarja Halonen.
Under hela den perioden har de borgerligas och socialdemokraternas kandidater stått emot varandra i upploppet, och alltid har den socialdemokratiska kandidaten vunnit i ett land med borgerlig majoritet. Detta tog slut nu. Å andra sidan har betydelsen av indelningen i vänster och höger försvunnit i Finland för länge sen. De rådande skiljelinjerna dras nu mellan olika värderingar och mellan stad och landsbygd. Det såg man även i striden om andraplatsen mellan Haavisto och Väyrynen.
Hela Finlands vänster raderades nästan från kartan i första omgången. Men man måste komma ihåg att inget är entydigt i politiken i Finland. Det var nämligen många som ansåg att vänsterns huvudkandidat Lipponens politik var mer åt höger än högerns huvudkandidat Sauli Niinistös.
Vilken slags president kommer Finland då att få?
Haavisto representerar en generation av stadsbor, som har uppgången för de alternativa rörelserna och en naturlig internationell inriktning i sitt kollektiva medvetande. Haavisto träffade sin ecuadorianska partner när han som backpacker tittade in på en bar i Bogotá i Colombia.
Haavisto är känd som en god debattör och bland hans internationella meriter kan främst nämnas att han varit verksam inom EU:s och FN:s uppdrag i Sudan. Han har gett en bild av att han på sätt och vis kommer att axla Nobelpristagaren Ahtisaaris mantel. I valet har han målmedvetet sett till att tona ner det egna partiet från synfältet: man blir inte president i Finland bara genom att vara grön.
Niinistö är på ett mer uppenbart sätt Samlingspartiets kandidat, men har i åratal framställt sig som en person som går sin egen väg. Niinistös trumfkort är den långa tiden som finansminister och att han varit verksam vid Europeiska investeringsbanken i Luxemburg.
För sex år sedan var han nära att bräcka Halonen i valet, och efter det har alla tagit det för självklart att Niinistö kommer att bli president. Fenomenet kan även förklaras av hans personliga historia. Det faktum att hans maka sedan en lång tid tillbaka dog i en tragisk trafikolycka, att han och hans söner med nöd och näppe klarade livhanken vid tsunamin i Thailand, den korta förlovningen med den före detta fröken Finland (som på den tiden var kulturminister), det nya äktenskapet med en 30 år yngre kvinna – dylika vändningar ger djup åt personbilden.
Om Niinistö vinner, vilket är troligt, befäster Samlingspartiet sin maktställning med posterna som både statsminister och president. Det innebär att den nuvarande EU-linjen och eurolinjen kommer att fortgå, förutsatt att Europa själv bevaras intakt, men det betyder inte exempelvis Natomedlemskap. Samlingspartiet förhåller sig som parti mer positivt till denna fråga än de andra partierna i Finland, men majoriteten bland befolkningen motsätter sig ett Natomedlemskap så starkt och djupt att man inte kan komma någon vart i den frågan.
Den nya presidenten riktar sig raskt mot Moskva, vars ledare, oavsett vilka de är, Finlands president alltid har strävat efter att skapa fungerande relationer med. Även Halonen lyckades bra med detta. Hon har haft det svårare med USA. FN:s redan starka roll för presidentens agerande ökar, om Finlands strävan efter ett medlemskap i säkerhetsrådet blir verklighet.
Samtidigt tappar folket troligtvis snart intresset för detta. Den tiden är sedan länge förbi då valet av president var riktgivande för nationens öde. Nu handlar det snarare om att följa tidens anda – som redan verkar ha ändrat sig på vägen mellan förra vårens riksdagsval och vinterns presidentval.
]]>Samtal om vädret kunde inte undvikas i Finland när december månad närmade sig, och vintern anlände varken i söder eller i norr. I tidningsreklamen utannonserades skidor, trots att det endast var några få kilometer skidspår som det gick att åka skidor i. Trots detta hade man fortfarande föregående vinter i minnet, då det under en lång tid var ordentlig vinter ända ner i södra Finland. Experternas varningar har gått fram: kortsiktiga förändringar säger något om vädret, men ännu inte något om förändringarna av klimatet.
Men om klimatet var ordet på allas läppar inför klimatmötet i Köpenhamn för två år sedan, är det absolut inte så längre. Hela ämnet verkar endast tas upp av någon sorts pliktskyldighet. I debatten i Finland känns det som att det bara får plats med ett aktuellt ämne i taget, och nu har det överallt handlat om den ekonomiska krisen i Europa och eurons öde.
Några verkliga nya initiativ på klimatområdet har inte kommit i Finland efter Köpenhamn. Innan dess kom man med en rad politiska riktlinjer som nu håller på att förverkligas. I FN-förhandlingarna rör sig Finland i samma takt som EU, och definierar som sin ståndpunkt att man ska diskutera bland de klimatländer som ligger i framkant.
I regeringsförhandlingarna ville de gröna ha och fick även miljöministerposten. Till miljöminister utsåg man den nya partiordföranden Ville Niinistö. I regeringsprogrammet kan man också läsa om strävanden som om de blir verklighet gör Finland till ett av föregångsländerna inom klimatpolitiken.
Målet är ett bindande FN-klimatavtal, som begränsar uppvärmningen till två grader. EU:s övergång till ett utsläppsminskningsmål på 30 procent ger man sitt stöd till med förbehåll. Ett utsläppsmål på minst 80 procent fram till år 2050 har skrivits in och man strävar efter att bli ett koldioxidneutralt samhälle.
Samtidigt vill man behålla en rimlig konkurrensposition i förhållande till EU:s externa aktörer och inte snedvrida konkurrenssituationen inom unionen. Beräkningen av kolsänkor vill man ska ske på ett sätt som tryggar ett hållbart bruk av Finlands skogar.
Man ska inrätta en mångvetenskaplig klimatpanel i Finland som upprättar en vägledande utsläppsbudget och ger regeringen råd. Man bad i november universiteten och forskningsinstituten om förslag på medlemmar till panelen. Enligt minister Niinistö vill regeringen med klimatpanelens hjälp lyfta ambitionerna för Finlands klimatpolitik och klimatforskningens ställning i den offentliga debatten. Panelen ska även delta i beredningen av en ny klimatlag. Lagen skulle styra utsläppshandeln för att minska de externa utsläppen.
En av panelens uppgifter är att utvärdera vilka åtgärder som Finland bör vidta för att för egen del på ett kostnadseffektivt sätt uppnå de mål man redan förbundit sig vid. Dessutom skulle den utvärdera om målen för utsläppsminskningarna är tillräckligt ambitiösa för att begränsa klimatförändringarna.
Men detta är än så länge bara minister Niinistös beskrivning av vad man kommer att göra. Den nya regeringen, som tillträdde i juni, har inte i sin praktiska politik hunnit profilera sig inom klimatpolitiken. Detta kan även ha inrikespolitiska förklaringar. Det stora oppositionspartiet, det populistiska sannfinländska partiet som ökat starkt, är i opposition även när det gäller klimatpolitiken. Den gröna linjen är för det ett skällsord.
I sitt valprogram hävdade partiet att den nuvarande klimatpolitiken måste reformeras. Tolkningen av Finlands deltagande i utvecklingsländernas klimatfond lydde som följer: ”Är detta tacken för att våra föräldrar och deras föräldrar före dem genom hårt arbete under långa dagar skapade Finlands industri för att trygga vår välfärd”.
Tidigare har det till stor del rått konsensus i Finland mellan de olika partierna i klimatpolitiken, då man snarare har fört en diskussion om de praktiska riktlinjerna än själva principerna. Även nu råder det enhällighet i frågan bland regeringspartierna. Debatten ser dock ut att gå mer i riktning mot att betona den finska teknologins roll än att tala om att minska utsläppen.
Näringsminister Jyri Häkämies från Samlingspartiet kräver inför mötet i Durban att i och med att man tyngs av den ekonomiska krisen bör EU:s klimatpolitik framför allt vara kostnadseffektiv. Det viktigaste satsningen nu är inte takten för minskningen av utsläppen utan innovationer inom ren teknologi och energieffektivitet. ”Cleantech” bör enligt hans mening bli huvudfokus i Finlands klimat- och energipolitik.
Även miljöminister Niinistö framhöll innan Durban de finska kunskaperna inom ingenjörskonst och innovationer samt grön teknologi.
Ett bra exempel på konflikten mellan teori och praktik är vindkraftens ställning i Finland. Vindkraftens andel i elproduktionen är helt marginell, cirka 0,3 procent. Man har pratat i åratal om behovet av att bygga ut den betydligt. Det nuvarande målet är en andel på mellan sex och sju procent.
Det har utarbetats rapporter och åtgärdsprogram och man har kartlagt platser vid kuster och andra miljöer för jag vet inte hur många vindkraftsparker, och den ena efter den andra planen på vindkraftsparkerna har förekommit i nyheterna. Det har varit betydligt färre nyheter om att planerna ska förverkligas. Vindkraften stretar i en djungel av olika stödbehov och tillståndskrav, och därför känns det inte som att den riktigt kommer vidare.
Olika åtgärder för att minska utsläppen, ökade satsningar på förnybar energi och en ökad energieffektivitet är dock på gång på olika håll i samhället. Att FN:s klimatförhandlingar kört fast kan emellertid ha inverkat på att hela frågan på något sätt att har tappat kraft.
Klimatfrågorna lämnade offentligheten kort efter Köpenhamn. Enligt de omfattande och upprepade värdemätningarna som genomförts av Näringslivets Delegation har finländarnas klimatoro sjunkit betydligt efter år 2009, från en mycket hög nivå. Trots detta ansåg cirka 70 procent av finländarna i vårmätningen att klimatförändringarna var det största miljöhotet i vår tid. 17 procent förnekade detta.
Vi står inför ett presidentval i januari, och det ser inte ut som att klimatfrågan åtminstone så här inledningsvis över huvud taget är uppe till debatt. Frågan ligger i och för sig inte ens på presidentens bord, även om den avgående presidenten Tarja Halonen har varit aktiv på FN-nivå när det gäller att koppla samman effekterna av kvinnors ställning och klimatförändringarna.
]]>Þar fá innflytjendur, einstaklingar sem verja innflytjendur, sænskumælandi Finnar og Rússar rækilega rækilega ádrepu og æ algengara er einnig að stjórnmálamenn styðji opinberlega virkan stuðning Finna við Evrópumál og aðstoð við þær þjóðir Evrópu sem eiga erfitt uppdráttar.
Erfitt er að greina hve víðtæk þessi hatursmælskulist eiginlega er. Útlit er fyrir að sumir eyði heilu dögunum í að láta óánægju sína í ljós á mismunandi vettvangi og þráðum Netsins. Árásargirni á spjallþráðunum eru á stundum svo augljós að hún er nær áþreifanleg.
Eftir fjöldamorðin í Noregi hafa Finnar orðið varfærnari og umræðurnar á vettvangi síðanna hófstilltari, einkum þeim sem tengjast fjölmiðlum. En annarsstaðar á Netinu er nægilegt rými sem ekkert eftirlit er með.
Í Finnlandi gætir hvorki áhrifa hægri- né vinstrihópa sem menn myndu hiklaust lýsa sem öfgasinnuðum. Ekkert hefur borið á pólitísku ofbeldi og skólamorðin í Finnalandi voru ekki af pólitískum toga spunnin. Þó hafa margir af erlendu bergi brotnu greint frá að þeir verðir varir við aukna þjóðernishyggju. Öryggiseftirlit í kring um forsætisráðherrann hefur nýlega verið eflt og öryggisverðirnir eru orðnir sýnilegri en fram til þessa. Lögreglan hefur rannsakað nokkur tilfelli af dauðahótunum gegn stjórnmálamönnum.
Jyrki Katainen forsætisráðherra, varaði undir lok september við breytingum á andrúmsloftinu í samfélaginu: hefðbundinn gagnkvæmur skilningur hefði breyst í svarthvíta skynjun og skort á málamiðlun. Auðvelt hefur verið að skynja þessa breytingu en erfiðara hefur reynst að greina ástæðurnar sem liggja að baki.
Í Finnlandi var kosið til þings í apríl. Í aðdraganda kosninganna töluðu margir frambjóðendur um breyttar og harðnandi kringumstæður. Staðfesting á þessum breyttu vindum kom fram í úrslitum kosninganna þegar flokkur Sannra Finna vann yfirburðasigur á finnskan mælikvarða. Flokkurinn hlaut nærri 20 prósent atkvæða í kosningunum og síðan þá hefur hann tekist á við Einingaflokkinn um stöðuna sem stærsta stjórnmálaaflið í skoðanakönnunum.
Það er ekki hægt að ræða um öfga í stjórnmálum í Finnlandi án þess að taka tillit til stöðu Sannra Finna í jöfnunni.
Kjarninn í starfsemi flokksins er hreyfing lýðskrumara og grundvallarboðskapur þeirra gengur út á að verja „gleymdu“ þjóðfélagsþegnana og vera andvígir stefnu Finna í Evrópumálum. Kreppan á evrusvæðinu kom flokki Sannra Finna sem kölluð og aðrir stjórnmálaflokkar hafa neyðst til þess að taka tillit til aðstæðna. Tónninn í umræðunum hefur breyst, ríkisstjórnin hefur þurft að berjast fyrir stuðningi við Grikkland og staða Finna í ESB hefur breyst.
Finnar búa nú við ríkisstjórn sex flokka allt frá Einingaflokkunum til Vinstrabandalagsins. Þá pólitísku óeðlilegu samsetningu er aðeins hægt að skýra með því að það var enginn annar valkostur í stöðunni eftir framgang flokks Sannra Finna og fylgishrun Miðflokksins sem fyrir kosningar fór með embætti forsætisráðherra.
Líta má á flokk Sannra Finna sem hægrisinnaða hreyfingu lýðsskrums. Að lýsa flokknum með sem „öfgahægri“ er vandasamara vegna þess að sú lýsing á alls ekki við um leiðtoga flokksins Timo Soini. Af hans hálfu væri hægt að tala um þjóðernishyggju sem kristallast í andstöðu við þá stefnu sem Finnar hafa mótað varðandi ESB.
Samsetningin í flokki Sannra Finna er hins vegar mun flóknari en það. Í þingflokki Sannra Finna eru 39 manns og þar af samtals tíu þingmenn sem fylgja eftir meginstefnu sinni í stjórnmálmum sem felst í andstöðu við innflytjendastefnu Finna, fjölmenningu og pólitík múslima. Meðal þess sem finna má á stefnuskrá þeirra er hugmyndin um að í Finnlandi verði eitt tungumálasvæði.
Forsvarsmaður þess hóps er ekki Soini, heldur Helsinkibúinn Jussi Halla-aho, en skrif hans á Netinu hafa ítrekað vakið undrun fólks. Hann hefur m.a. verið dreginn fyrir dóm fyrir brot á lögum um trúfrelsi og andúð gegn þjóðarbroti. Jussi Halla-aho komst á þing með mörgum atkvæðum og hann varð formaður stjórnsýslunefndar þingsins.
Halla-aho á sér virkan stuðningshóp á Netinu. Mjög vel skipulagður umræðuvettvangur er tengdur honum, og þar er megin umfjöllunarefnið andstaða við innflytjendur, en umræðan getur einnig verið á öðrum sviðum stjórnmálanna. Hefðbundin norræn gildi mega sín ekki mikils á þeim vettvangi. Þegar talið berst að hægri öfgum í Finnlandi er einmitt átt við þennan hóp.
Halla-aho er einstaklingur sem var meðal þeirra sem voru nafngreindir í textum sem Anders Behring Breivik fékk að láni og notaði í stefnuskrá sinni á Netinu. Ekki hefur verið unnt að finna neina tengingu á milli þeirra. Eftir viðburðina í Noregi var hinsvegar grafið fram blogg sem Halla-aho skrifaði árið 2006 um þáverandi stefnu stjórnvalda í Svíþjóð: „Ég á erfitt með að ímynda mér auðvirðilegra skorkvikindi en norrænan jafnaðarmann.“
Þegar þessi grein er rituð hefur Halla-aho verið útilokaður frá þingflokki Sannra Finna í tvær vikur. Á fésbókarsíðu sinni mælti hann með að herforingjastjórn i Grikklandi gæti tekist að leysa vandamálin þar, sem ekki væri hægt að leysa með lýðræðislegum aðferðum. Nær samstundis upphófst mikið fjarðafok og Halla-aho fjarlægði færsluna og reyndi að snúa sig út úr þessu með því að segja að þetta snérist fyrst og fremst um húmor, sem fjölmiðlar ættu erfitt með að skilja.
Timo Soine fannst þetta ekki fyndið og tilkynnti strax að hann myndi útloka Halla-aho frá þingflokknum í einn mánuð. „Mælirinn varð fullur.“ En þegar hópurinn kom saman var ákveðið að útilokunin myndi aðeins gilda í tvær vikur. Með því móti komst Soini hjá því að láta greiða atkvæði og að varpa ljósi á hver hin raunverulegu valdahlutföll væru í flokknum.
Margir aðrir stjórnmálamenn hafa krafist þess af Soini - sem sjálfur telst ekki í hópi þeirra öfgafullu - að hann verði að koma í veg fyrir hverskonar öfga og lítilsvirðingu á lýðræði í flokknum. Hinsvegar er ljóst að hinir flokkarnir reyna að grafa undan velgengni Sannra Finna og vinna ljóst og leynt að því að skapa sundrungu innan flokksins, sem leiðir til hörkulegri tóns frá báðum hliðum.
En í raunveruleikanum breytast kringumstæður bæði í finnskum stjórnmálum sem og í Evrópu gervallri svo ört að vikurnar tvær sem líða frá því að þessi grein er skrifuð og þar til hún verður birt virðast óralangar. Gamli stöðugleikinn er horfinn og hann leystur af hólmi af óblíðum áföllum. Það er vert að veita því athygli að samtímis því að mikill óstöðugleiki blasir við Evrópu við þessar kringumstæður, er kominn fram öflugu hreyfing lýðskrumara í Finnlandi sem virðist vera lítið fyrir málamiðlanir. Slíkur hópur hefur fram til þessa ekki verið til í Finnlandi en hann mun að öllum líkindum vera afar sýnilegur í aðdraganda sveitarstjórnakosninga og forsetakosninga sem fram undan eru.
]]>Járnbrautin frá Helsinki um Tampere og Seinäjoki til Oulu er talin vera megin járnbrautarleið í Finnlandi. Fyrir norðan Tampere eru teinarnir aðeins einfaldir sem veldur því að lestir úr gagnkvæmri átt verða að bíða eftir á eftir hvor annarri á brautarstöð.
Norður af Seinäjoki liggur meira en helmingur leiðarinnar og þar er þörf fyrir bráða úrbætur á járnbrautarteinunum. Vinna við viðgerðir er hafin en hraði framkvæmdanna fer eftir fjármagninu og engin trygging gefin hvorki fyrir umfangi eða áframhaldi þeirra. Í að minnsta kosti tíu ár til viðbótar verða lestirnar að hægja á sér á aðalleiðinni og af og til verða verða farþegarnir að skipta yfir í áætlunarbíla í stað lestanna. Á þessari meginleið eru ekki efni til þess að byggja annað lestarspor vegna viðgerðanna.
Undanfarin ár hafa járnbrautasamgöngur í Finnlandi liðið fyrir vandamál sem hlaðast upp. Ástandið versnar sífellt samtímis því sem lestir VR (finnsku ríkisjárnbrautanna) - þær einu á teinunum, í Finnlandi er engin samkeppni í lestarsamgöngum, - standa ótrúlega oft kyrrar. Þetta á einkum við um Pendolino-hraðlestirnar sem pantaðar voru frá Ítalíu, en erfitt hefur reynst að aðlaga þær finnskum vetrum.
Í Finnlandi eru það einungis lestirnar á höfuðborgarsvæðinu sem gagnast. En þar hafa vandræðin einnig aukist á síðastliðnum árum sérstaklega þegar vetur hafa verið snjóþungir. Ein af ástæðunum fyrir síendurteknum seinkunum er lestarstöðin í Helsinki. Aðaljárnbrautastöð landsins er blindgata sem heldur er ekki hægt að breikka. Til eru áætlanir um spor með slaufum undir Helsinki sem myndu draga úr vandanum, en kostnaður við þau yrðu margir milljarðar og engar ákvarðanir hafa enn verið teknar.
Eins og sakir standa eru aðeins uppi áform um að byggja ein ný lestarspor í Finnlandi: járnbraut til flugvallarins í Helsinki, en þangað hafa ekki verið lestarsamgöngur.
Auðvitað eru líka góðar fréttir af járnbrautunum. Fyrir skömmu var ný hraðlest, Allegro, milli Helsinki og Pétursborgar í í Rússlandi tekin í notkun. Hún fer á milli borganna á minna en fjórum tímum. Samtímis var ferðum á milli borganna fjölgað úr tveimur í fjórar á dag. Með þessu hafa samgöngur á milli Helsinki og Pétursborgar batnað verulega.
En það er einnig hægt að draga ályktanir um efnahag Rússa byggðar á umferðinni í Finnlandi. Þegar allt leikur í lyndi hjá grönnum okkar í austri eru vegirnir í Suður-Finnlandi þétt setnir af vöruflutningabílum og raðirnar við landamærastöðvarnar margir tugir kílómetra.
Í Finnlandi er breiddin á milli lestarteinanna sú sama og í Rússlandi. Það þýðir að járnbrautasamgöngur til Rússlands eru afar mikilvægar fyrir Finna. Í vestur átt er aðeins ein lítið notuð leið á milli Torneå og Haparanda og það eru engar lestarsamgöngur til annarra Norðurlanda. Allar alþjóðlegar lestarsamgöngur í Finnlandi felst í leiðunum í austur átt - og umfang þeirra vex.
Í júní tók ný ríkisstjórn, sex stjórnmálaflokka (Einingaflokkurinn, Jafnaðarmenn, Vinstrabandalagið, Flokkur græningja, Sænski þjóðarflokkurinn og Flokkur kristilegra demókrata) við völdum í Finnlandi. Stjórnarsáttmálinn snýst fyrst og fremst um niðurskurð sökum þess að að gæta verður ítrasta aðhalds í efnahagsmálum þjóðarinnar. Efnahagskreppan sem herjar á Evrópu auðveldar það ekki,
sem einnig endurspeglast í lestarsamgöngunum. Gefin hafa verið loforð um að ljúka við þau verkefni sem þegar eru hafin, en eins og staðan er nú verða engar nýjar fjárfestingar í samgöngum í Finnlandi, hvorki járnbrautum né hraðbrautum. Fyrst á að gera nýja úttekt. Að svo stöddu er hvorki hægt að draga ályktanir um stefnu nýrrar ríkisstjórnar í samgöngumálum né heldur vænta ákvarðana á næstunni.
En þetta er dýrt. Viðhaldið á vögnunum og brautarteinunum er kostnaðarsamt í landi þar sem vegalengdirnar eru miklar og byggðin dreifð. Meginreglan um jafna stöðu landshluta er í heiðri höfð og aðalsamgönguæðarnar úti í byggðarlögunum eru í sæmilegu standi. Verra getur ástandið á minni vegum verið.
Ekki skortir þú framtíðarsýn. Í norðri gerast raddirnar um þörfina á lestarsamgöngum að Íshafinu sífellt háværari, annað hvort til Skíðabotns, Kirkjuness eða Murmansk. Það sem einkum mælir með nýjum járnbrautum í norðri er námuvinnsla og þróun alþjóðamála, eða opnun nýrra norðlægra skipaleiða þegar ísinn á Norðurskautssvæðinu bráðnar. En þetta heyrir flest framtíðinni til. Nýju námurnar sem á að opna auka óhjákvæmilega á þrýstinginn um ákvarðanatöku um nýjar járnbrautaleiðir í norðri. Íshafið er ennþá í órafjarlægð.
Í Suður-Finnlandi velta menn fyrir sér byggingu járnbrautaganga undir Finnsku víkina frá Helsinki til Tallin sem myndu opna nýja leið til Mið-Evrópu. En enn sem komið er er ekki verið að leggja neitt við botn Finnsku víkurinnar nema rússnesk - þýsku gasleiðsluna.
Samkvæmt skipulagi landshlutanna skiptist það í Miðnorðurspilduna, Barentsspilduna, Austurbotnsspilduna og Íshafsspilduna. Auðvelt er að teikna nýja, og mikilvæga alþjóðlega samgöngu æð. Að gera hana að veruleika er allt önnur Ella.
Nýlega var vissulega tekin ákvörðun um áþreifanlegt skref í samgöngum norðursins. Ákveðið hefur verið að landamærabæirnir Tornå og Haparanda byggi sameiginlega umferðamiðstöð. Umferðamiðstöðin í Torneå flytur yfir landamærin til Svíþjóðar. Næsti draumur snýst um að taka aftur upp lestarsamgöngur fyrir farþega.
Sú staðreynd að landið er eiginlega eyja þar sem strandir leggur á veturna, hefur afgerandi áhrif á stefnu finnskra stjórnvalda í samgöngumálum. Nyrst við Austurbotn eru mikilvæg útflutningsfyrirtæki (i Kemi og Torneå) og þar verður að halda samgönguleiðum opnum. Ísbrjótarnir ganga smám saman úr sér og fyrr en varir verður að endurnýja flotann. Með öðrum orðum enn eitt svið þar sem þörf er fyrir miklar fjárfestingar á tímum þrenginga.
Stjórnmálamenn í Finnlandi eru oft sakaðir um að þora ekki að taka djarfar ákvarðanir. Samgöngukerfinu verður haldið við og gert verður við það eftir þörfum. Margar athugasemdir hafa verið gerðar um að aðgerðir í samgöngumálum og loftslagsmálum verði að haldast í hendur en í langan tíma hefur engin langtíma stefna verið mótuð í samgöngumálum. Engar ákvarðanir hafa verið teknar til þess að gera megin járnbrautina hraðskreiðari, eða auka afkastagetuna, vandamál þeirra sem ferðast daglega með lestunum til og frá vinnu á höfuðborgarsvæðinu hafa ekki verið leyst, ekki hefurunnið við teina í öðrum borgum en Helsinki, og ekki járnbrautarleiðunum hefur ekki verið beint í áttina að Íshafinu. Hvorki vegtollum né hleðslustöðvum fyrir rafbíla hefur verið komið á laggirnar. Stefna stjórnmálamanna hefur um árabil verið í sömu sporum og ekkert útlit er fyrir breytingar þrátt fyrir nýjan stjórnarsáttmála.
]]>Í byrjun júní sigldu fyrstu viðræðurnar í strand. Stærsti flokkurinn, Einingaflokkurinn og vinstri flokkarnir, flokkur Jafnaðarmanna og Vinstribandalagið, gátu ekki komið sér saman um skattamálin og formaður Einingaflokksins, Jyrki Katainen sem heldur ríkisstjórninni saman vék Vinstrabandalaginu frá stjórnunarmyndunarviðræðunum. Eftir það var engum ljóst hvert framhaldið yrði.
Þegar Analys Norden verður gefið út, getur verið að viðræðurnar haldi áfram, en væntanlega með annarri stefnu. Ljóst þykir að myndun nýrrar ríkisstjórnar í Finnlandi mun ekki ljúka fyrr en nokkuð er liðið á júní. Með öðrum orðum þá kljást Finnar nú við óvenjulega kreppu í innanríkismálum og eftir því sem tíminn líður verða raddir um nýjar kosningar æ háværari. Eftir kosningarnar í apríl hefur framvindan í engu verið samkvæmt hefðbundinni forskrift.
Kosningasigur flokks Sannra Finna var mikill í sögulegu samhengi og flokkurinn ætti að áliti flestra að vera með í ríkisstjórn til þess að axla ábyrgð. En viðhorf flokks Sannra Finna til þess að veita löndunum, sem hafa orðið hvað harðast úti í kreppunni á evru-svæðinu, er svo neikvætt að ljóst var að ómögulegt væri að aðlaga það skoðunum hinna flokkanna á málinu. Formaður flokks Sannra Finna, Timo Soini gaf sjálfur skýr skilaboð um að hann myndi halda áfram í stjórnarandstöðu, öðrum til nokkurs léttis. Þar með varð hjá því komist að hafna blátt áfram þátttöku sigurvega kosninganna.
Nú í byrjun júní standa því öll tækifæri aftur opin og stjórnmálamennirnir hafa dregið sig í hlé í nokkra daga til þess að fá svigrúm til þess að hugsa málið. Þar sem ekki reynist kleift að gera grein fyrir kringumstæðum eins og þær eru í þessu tölublaði af Analys Norden mæli ég með því að fylgjast grannt með fréttum frá Finnlandi.
Þrátt fyrir að enn liggi ekki fyrir vitneskja um skipan nýrrar ríkistjórnar í Finnlandi og ennþá minna sé vitað um markmið hennar, verður að teljast eðlilegt að áhugi Finna á Norðurskautssvæðinu aukist. Þetta málefni hefur ekki tengst flokkspólitík og því ætti að vera hægt að tryggja stjórnskipulega samfellu. Skipuð hefur verið nefnd, með fulltrúum ólíkra hagsmunaaðila undir forystu ráðherrans, sem mun halda áfram störfum óháð því hvernig ríkisstjórnin skipast.
Þrátt fyrir þetta eru fleiri þættir sem miklu máli skipta. Alexander Stubb, utanríkisráðherra hefur persónulegan áhuga á málefnum Norðurskautsins og hefur átt frumkvæði á því sviði sem hefur hraðað þróun mála bæði innan utanríkisráðuneytisins og annarra ráðuneyta. Hvort sem Stubb heldur stöðu sinni sem ráðherra eða ekki mun áhugi hans á Norðurskautinu sennilega haldast óbreyttur. Skipi einhver annar stöðu utanríkisráðherra verður athyglisvert að fylgjast með þróun málsins.
Fyrr á tímum unnu Finnar af mikilli elju að málefnum Norðurskautsins. Söguleg ræða Michail Gorbatjovs í Murmansk árið 1987 batt enda á kalda stríðið á Norðurskautssvæðinu. Finnar gripu tækifærði og hófust handa við að undirbúa samstarf um umhverfismál Norðurskautsins. Það leiddi til fyrsta sameiginlega fundar ráðherranna árið 1991 og hins svokallaða Rovaniemi-ferlis, sem aftur leiddi til stofnunar Norðurskautsráðsins.
Norðmenn áttu frumkvæðið að samstarfinu á Barentssvæðinu 1993, en Finnar unnu frá upphafi ötullega að útvíkkun samstarfsins til þess að Karelska lýðveldið í Rússlandi og Oulu í Finnlandi gætu einnig orðið aðilar að ráðinu. Þróun Norrænnar víddar Evrópusambandsins hófst 1997 að frumkvæði þáverandi forsætisráðherra Finna Paavo Lipponens og árið 2001 var lagður grunnur að samstarfi Háskóla Norðurskautsins og háskólanna í Rovaniemi (University of the Arctic).
Frá upphafi tuttugustu aldarinnar hefur ekkert annað gerst í stefnu finnskra stjórnvalda í málefnum Norðurskautsins og Barentssvæðisins en að skyldubundnum vanaverkum er sinnt. Segja má að eiginlega hafi alltaf verið dregið fyrir glugga norrænu víddarinnar.
Fyrir nokkrum árum skiptu Finnar um skoðun eða um svipað leiti og áhugi alþjóðasamfélagsins á Norðurskautssvæðinu færðist verulega í aukana. Hnattvæðingin, loftslagsbreytingarnar, nýjar samgönguleiðir auk þess sem samspilið á milli eftirspurnar eftir orku og hráefni hefur beint sjónum flestra í átt til norðursins. Meira að segja í Finnlandi veittu menn því athygli að alþjóðlegir hagsmunir voru í húfi og að Finnar gætu beitt áhrifum sínum í auknum mæli. Stefna Finna í málefnum Norðurskautsins var birt sumarið 2010.
Síðan Finnar töpuðu Petsamo til Sovétríkjanna í stríðinu hafa engin strandsvæði á Norðurskautinu tilheyrt Finnum. Það hefur í för með sér að Finnar eiga hvorki þátt í umræðum um hafsvæði Norðurskautsins né stjórnun auðlinda þar. Hins vegar hafa Finnar engan áhuga á að halda uppi vörnum á svæðinu sem gerir þeim kleift að vera nokkurnveginn hlutlausir milligöngumenn.
Á þeim forsendum hafa Finnar reynt að efla Norðurskautsráðið sem allar þjóðir á svæðinu eiga aðild að. Finnar hafa lagt mikla áherslu á að fá framkvæmdastjórn ESB í ráðið sem fastan áheyrnaraðila en á fundinum í Nuuk tókst ekki að ná samkomulagi um það. Hið sama gildir um áhuga annarra aðila, eins og t.d. Kína, á því að hafa áheyrnaraðild að ráðinu. Það hefur reynst ótrúlega erfitt að höndla það á farsælan hátt.
Veru ESB gætir þegar á Norðurskautssvæðinu, í Lapplandi og Norðurbotni og framkvæmdastjórnin er meðal stofnaðila að Heimskautaráði Evrópuhluta Barentsvæðisins. Þrátt fyrir þetta hefur ESB ekki enn verið falið langþráð hlutverk áheyrnaraðildar. Kringumstæður hafa gjörbreyst, fyrir tíu árum síðan hefði ESB auðveldlega fengið aðild að Norðurskautráðinu og þá reyndu Finnar einnig að fá ESB með, en á þeim tíma var enginn áhugi á því fyrir hendi.
Meðal markmiða Finna er að stofna til upplýsingamiðstöðvar um Norðurskautið fyrir ESB í Rovaniemi í tengslum við Norðurskautsmiðstöðina við Háskólann í Lapplandi. Þetta er að frumkvæði samstarfsnets evrópskra rannsóknastofnana, en fram til þessa hefur framkvæmdastjórn ESB ekki tekið afstöðu til málsins og engar ákvarðanir tekið.
Síðastliðið sumar gerði Alexander Stubb tilraun til þess að halda fyrsta fund leiðtoga landanna á Norðurskautssvæðinu í Rovaniemi. Verkefnið er enn í gangi en engar ákvarðanir hafa verið teknar um framhaldið. Þátttaka utanríkisráðherra Bandaríkjanna og Rússlands á fundi Norðurskautráðsins í Nuuk veitti tækifæri til óformlegra viðræðna, en sökum aðstæðna í stjórnarmyndunarviðræðum gat Stubb ekki tekið þátt í þeim og fulltrúar Finna voru embættismenn úr utanríkisráðuneytinu.
Þótt Finnar eigi engin strandsvæði á Norðurskautinu er þekking og áhugi á siglingum fyrir hendi meðal þjóðarinnar. Þar að auki er þörf fyrir nýjar flutningaleiðir til og frá námunum sem til stendur að opna í norðri. Allt þetta gerir það að verkum að áhuga atvinnulífsins í Finnlandi verður án vafa við haldið. Þegar hafa verið lögð drög að nýjum járnbrautum á landakortinu, í áttina að Skipabotni og Kirkjunesi í Noregi og Kantalahti í Rússlandi. Meginmarkmiðið er að auðvelda aðgengi að Íshafinu. Þó eru alls engar líkur á því að þessar gríðarlegu samgönguáætlanir verði að veruleika.
Ríkisstjórnin sem lagði grundvöllinn að styrkri stefnu Finna í málefnum Norðurskautsins er að fara frá völdum. Það gefst þó engin trygging fyrir því að stefnunni verði framfylgt fyrr en ný ríkisstjórn fer að taka á sig einhverja mynd, með aðgerðum og pólitískri stefnu.
]]>Samhengið á milli skoðanakannana og raunveruleikans er vandleyst gáta, en augljóst þykir að Sannir Finnar muni á einn eða annan hátt fara með afgerandi sigur af hólmi. Þá dregur fyrst og fremst úr fylgi hinna hefðbundnu þriggja stóru flokkanna, Miðflokksins, Einingaflokksins og Jafnaðarmannaflokksins. Fyrir kosningarnar á sunnudaginn lítur út fyrir að það séu fjórir stjórnmálaflokkar í Finnlandi sem allir njóta stuðning um 20 prósenta kjósenda.
Á síðastliðnum fjórum árum hefur borgaraleg ríkisstjórn, tveggja stóru (Miðflokksins og Einingaflokksins) og tveggja minni flokkanna (Flokks græningja og Sænska þjóðarflokksins) verið við völd í Finnlandi. Í fyrrasumar var skipt um forsætisráðherra, Mari Kiviniemi tók við af Matti Vanhanen vegna átaka innan Miðflokksins.
Leiða má líkum að því að flokkur Sannra Finna muni eiga sæti í nýrri ríkisstjórn. En flokkurinn gæti einnig endað í stjórnarandstöðu. Undir eðlilegum kringumstæðum myndu tveir af aðalflokkunum þremur mynda kjarna ríkisstjórnarinnar. Þegar þetta er ritað er afar erfitt að segja fyrir um niðurstöður kosninganna. Í finnskum stjórnmálum eru engar óyfirstíganlegar hindranir á milli blokka, heldur hafa allir flokkar í grundvallaratriðum getað starfað í ríkisstjórn hver með öðrum.
Það sem skilur flokkana að hefur fyrst og fremst snúist um stefnu ESB og viðhorf á stuðningi við þjóðirnar sem hvað harðast hafa orðið úti í kreppunni. Fyrst Grikkir, þá Írar og nú rétt fyrir kosningar Portúgalar: Allar þjóðirnar hafa reynst Sönnum Finnum sem gjöf frá himnum.
Vert er að kanna hvaða ástæður liggja að baki aukinna vinsælda Sannra Finna.
Hreyfingin er síður en svo ný af nálinni. Rætur lýðskrums í Finnlandi ná aftur allt til sjötta áratugarins, þegar landsbyggðaflokkurinn í Finnlandi undir stjórn Veikko Vennamo varð til upp úr mótmælum við breytingum á skipulagi á landsbyggðinni. Á blómatíma flokksins, á árunum á milli 1960 og 1970, naut hann fylgis um það bil tíu prósenta kjósenda.
Eftir Vennamo komst flokkurinn í ríkisstjórn, en hreyfingin leystist fljótlega upp og hvarf næstum. Úr rústum Landsbyggðaflokksins reis flokkur Sannra Finna og leiðtogi flokksins Timo Soini viðurkennir að hann líti á Vennamo sem lærifaðir sinn. Samkvæmt bókum Soinis er lýðskrum tæki fólksins til þess að láta í ljósi vilja sinn án þess að gefa gaum að einvalaliði skriffinnskusérfræðinga.
Soini á að baki langan feril í stjórnmálum og hefur meira að segja boðið sig fram sem forseta. Í mörg ár var hann helst þekktur fyrir að vera frekar meinlaus grínisti, tjáði sig fjálglega með fjölbreyttum myndlíkingum allt öðruvísi en aðrir flokksleiðtogar.
Það var ekki fyrr en við síðustu kosningar til Evrópuþingsins að hreyfing komst á hefðbundna stöðu flokkanna. Soini sem er afar gagnrýninn á ESB dró að sér fylgi og náði sæti í Brussel. Síðan hefur hann gengist upp í hlutverki sínu við að storka „gömlu“ flokkunum og unnið sér sess sem sýnilegasti leiðtogi stjórnarandstöðunnar, þrátt fyrir að vinstri andstöðuflokkarnir séu fjölmennari á þinginu.
Boðskapur Soinis fellur í kramið hjá kjósendum sem eru svekktir og þreyttir á stjórnmálum.
Á undanförnum árum hefur hvert hneykslismálið rekið annað í stjórnmálalífinu í Finnlandi. Margir stjórnmálamenn, einkum úr röðum Miðflokks og Einingaflokks, hafa notið vafasams fjárstuðnings frá grunsamlegum aðilum úr viðskiptalífinu. Flókin kvennamál hafa haft nöturlega umfjöllun um bæði fyrrverandi forsætisráðherra, Matta Vanhanen (Miðflokknum) og fyrrverandi utanríkisráðherra Ilkka Kanerva (Samstöðuflokknum) í för með sér. Þekktir stjórnmálamenn hafa verið viðriðnir allskyns dómsmál.
Álit almennings á stjórnmálamönnum hefur beðið hnekki. Á sama tíma hafa stjórnmálamenn þurft að taka afdrifaríkar ákvarðanir um hlut Finna í aðstoð við þær þjóðir Evrópu sem orðið hafa hvað harðast út í kreppunni. Milljarðar hafa flogið fyrir í fréttunum og aðeins eitt er alveg ljóst í þessari illskiljanlegu þvælu: Peningarnir eru á leið frá Finnlandi. Útskýringarnar á nauðsyn styrkjanna hafa verið á flóknar og þeim hefur verið andmælt á einföldu máli.
Þekking á stjórnmálum er óvenju lítil og það hefur verið erfitt að koma auga á hvað skilur flokkana að. Samkvæmt nýrri könnun er aðeins 31 prósent Finna færir um að telja upp flokkana sem eiga sæti í ríkisstjórninni. Þriðjungur Finna heldur að stærsti stjórnarandstöðuflokkurinn, Jafnaðarmenn sitji í ríkisstjórn.
Næstum allir leiðtogar stjórnmálaflokka í Finnlandi eru nútímalegir og glæsilegir, menn og konur á fimmtugsaldri sem hafa stjórnmálahugtök á hraðbergi.
Það sama á ekki við um Soini: Hann er annarrar gerðar, á einstaklega auðvelt með að þjappa saman og einfalda pólitísk skilaboð. Á sama tíma hefur flokkur Sannra Finna byggt flokksmaskínuna úr grasrótinni í landinu öllu. Flokkurinn hefur náð til fólks sem aðrir flokkar hafa tapað.
Árangurinn lætur ekki á sér standa. Soini er orðinn miðdepill, sem allar stjórnmálaumræður snúast um. En jafnframt hefur kosningabaráttan verið á höndum eins manns, vegna þess að flokkurinn hefur ekki öðrum nöfnum að flagga í landsmálapólitíkinni. Það eru auðvitað aðrir frambjóðendur á sviði sveitarstjórna, en slagurinn stendur og fellur með sýningu eins manns.
Frambjóðendur flokksins eru sundurleitur hópur og meðal þeirra er greinileg andstaða við innflytjendur. Staða sænskunnar og sænskukennslunnar í Finnlandi nýtur ekki mikils skilnings meðal stjórnenda flokksins. Heldur ekki þróunaraðstoð, loftslagsmál og svo mætti lengi telja. Megin baráttumálin lúta að afar íhaldssömum gildum og aukinni þjóðerniskennd. Í Finnlandi er orðið öfgahægri ekki notað. Framtíðar skipan flokksins ræðst þó á því hvaða frambjóðendur ná sæti á þinginu. Kosningar í Finnlandi eru hlutfallskosningar.
Meginþemað í málflutningi Soinis er gagnrýni á ESB. „Þar sem ESB kemur við sögu ríkja vandræði“. Þetta viðhorf gæti nægt til þess að koma í veg fyrir að Soini hljóti sæti í ríkisstjórninni þrátt fyrir að hann vinni sigur í kosningunum.
En eftir að kreppan skall á í Portúgal hafa pólitískar umræður orðið mun flóknari. Leiðtogi Jafnaðarmanna Jutta Urpilainen hefur sett skilyrði fyrir því að Finnar leggi fram tryggingar. Að áliti forsætisráðherra Mari Kiviniemi og fjármálaráðherra Jyrki Katainen er algerlega óhugsandi að setja slík skilyrði fram innan ESB. Allt útlit er fyrir að meðal fyrstu verka nýs þings, sem að líkindum verður gagnrýnna á ESB, verði að taka afstöðu til stuðnings við Portúgala áður en tekist hefur að mynda nýja ríkisstjórn.
Andinn í kosningunum hefur verið óvenjulegur, á tímum bitur. Ekki skortir kosningamál: ESB, eftirlaun, skattar, Líbýa, kjarnorka, staða sænskukennslu, umönnun eldri borgara og svo framvegis. Enginn minnist lengur á aðild að Nató, það málefni er gersamlega horfið af dagskrá.
Það sem hefur úrslita áhrifin verður hvort kosningarnar muni snúast um mótmæli. Í fyrsta skipti um langa hríð hefur áhugi á stjórnmálum aukist. Dregið hefur úr þátttöku í kosningum í Finnlandi og hefur hún hrapað niður í 70 prósent. En í aðdraganda þessara kosninga hefur alls staðar verið rætt um pólitík.
Þetta gætu orðið afdrifaríkar kosningar í Finnlandi, þar sem niðurstaðan fer eftir því hvort áherslan er á innanríkis- eða utanríkismál. Meginspurningin snýst um hve sterkri fótfestu þjóðernissinnuð og íhaldssöm gildi lýðskrums hafa náð í Finnlandi og hvaða áhrif það kann hafa á stefnu þjóðarinnar í ESB málefnum sem og öðrum.
]]>Áhrifa þessa eina fyrirtækis gætti í öllum hagvaxtartölum í Finnlandi, tölum um verga þjóðarframleiðslu, sem og tölfræði um rannsóknir og vöruþróun.
Nú á Nokia erfiðara uppdráttar. Fyrirtækið hefur hafið samstarf við Microsoft og tilkynnt um talsverða fækkun starfsfólks. Þetta á við um starfsemi fyrirtækisins um gervallt Finnland: Helsinki og nágrenni, Tampere, Salo, Oulu. Reyndar vantar eitt smáatriði. Enn hafa ekki borist upplýsingar um hve mörgum starfmönnum verður sagt upp.
Loforð hafa verið gefin um að það verði upplýst fyrir Valborgarmessu, þann 1. maí. Menn geta velt tímsetningunni fyrir sér. Hún er um það bil viku eftir að þingkosningarnar í Finnlandi.
Þannig er hægt að kjósa án þess að þurfa að taka afstöðu til skilaboðanna frá Nokia. Hins vegar skella uppsagnirnar í Nokia einmitt á í miðjum stjórnarmyndunarumræðum, sem menn vænta að verði óvenju erfiðar.
Þegar á heildina er litið er allt útlit fyrir að vorið hafi í för með sér ákveðin umskipti í Finnlandi. Í pólitíkinni virka gömlu spilareglurnar ekki lengur, þökk sé auknum vinsældum flokks Sannra Finna. Útlit er fyrir að hið sama gildi um efnahag þjóðarinnar. Hið fyrirheitna land upplýsingatækninnar mun að öllum líkindum þurfa að horfast í augu við að atvinnutækifærum fækkar í stað þess að fjölga, alla vega um tíma. Framleiðsla í geiranum var mestmegnis flutt úr landi fyrir mörgum árum.
Hagtölur sýna ekki nein merki um að neitt óvenjulegt sé á seiði. Þegar öllu var á botninn hvolft fóru Finnar frekar auðveldlega í gegnum efnahagslægðina. Samkvæmt nýjustu tölum stefnir framleiðslan og hagvöxturinn aftur upp á við og það dregur úr atvinnuleysi.
Í Finnlandi leita menn logandi ljósi að lyklum að framtíðinni. Íbúarnir eldast, kostnaðurinn eykst og hagvexti verður að viðhalda til þess að samfélagsjafnan gangi upp. Sjónir æ fleiri beinast að þeim auðlindum sem ekki er hægt að flytja úr landinu. Um er að ræða skóga, vatnsföll og málma og markmiðið er að skapa eitthvað nýtt úr þessum auðlindum.
Fjárlög ríkisstjórnarinnar fyrir árið 2011 eru skínandi dæmi um þetta, en Mari Kivininiemi, forsætisráðherra lagði þau fram í ágúst. Í fjárlögunum var markmiðið „sjálfbært hagkerfi sem tekur tillit til umhverfisins“ og forsætisráðherrann viðhafði eftirfarandi að ummæli um þau:
„Stefna á grænt hagkerfi lóðsar Finnum yfir komandi áratugi í hreinna landi sem mengar minna. Þekking okkar og náttúruauðlindir munu lyfta okkur efst á lista alþjóðlegrar þróunar. Græn efnahagstefna opnar okkur tækifæri til að ná árangri á þeim mörkuðum.“ sagði hún skýrt.
Þetta er opinbera stefnan í hnotskurn. Ný umhverfistækni grundvölluð á finnskri þekkingu sem opnar nýja markaði og skapar vöxt í landinu - grænan vöxt.
Fyrir kosningarnar í apríl hefur ekki verið mikið rætt um grænt hagkerfi. Flokkur Sannra Finna hafa rekið herferð á móti umhverfissköttum, vegna þess að þeir leiði til aukins kostnaðar í Finnlandi. Í aðdraganda kosninga hafa umræðurnar snúist um allt önnur málefni en sjálfbæra þróun hagkerfisins - að frátöldum umræðum sem hafa átt sér stað um kjarnorku.
Hamfarirnar í Japan ollu því að kjarnorkan varð einnig að kosningamáli og stjórnmálamennirnir gæta orða sinna. Enn er of snemmt að segja fyrir um hver áhrif áfallið í Japan mun að endingu hafa á stefnu Finna í orkumálum, þar sem kjarnorka hefur leikið veigamikið hlutverk.
Í Finnlandi er meira rætt um náttúruauðlindir en gert hefur verið um alllangan tíma, og í þetta skipti er það í tengslum við sjálfbært efnahagskerfi. Hinn þýðingarmikli fjárfestingasjóður fyrirtækja og nýsköpunar, Tekes (þróunarmiðstöð tækni og nýsköpunar) hefur einmitt sett þessi mál (náttúruauðlindir og sjálfbært efnahagskerfi) í brennidepil. Stefnt er að betri orku- og hráefnisnýtingu, endurnýjanlegum orkugjöfum, nýjum lausnum fyrir skóg og lífrænt eldsneyti, nýtingu málma og lausnum fyrir sjálfbæra nýtingu vatns.
Nú er leitað eftir nýjum fyrirtækjum á þessum sviðum. Sjálfbær þróun er talinn jákvæður samkeppnisþáttur. Það er ekki lengur litið á timbur með augum pappírs- og sellulósaiðnaðar, heldur sem hluta af ímynd og endurnýjanlega náttúruauðlind. Aukin áhersla hefur beinst að „Cleantech“ iðnaði, hreinni umhverfis- og orkutækni sem nýjum framtíðargeira.
Ríkið beinir um þessar mundir í auknum mæli áherslu og styrkjum í þá átt, í þeirri von, að atvinnulífið fylgi og að til verði ný fyrirtæki. Og árangurinn lætur ekki á sér standa. Þegar eru dæmi um mörg fyrirtæki sem hafa skapað sér tækifæri innan cleantech-iðnaðar. Þrátt fyrir að vegferðin sé aðeins um það bil að hefjast.
Þó í Finnlandi sé nóg af vatni, og það er mikill skortur á því í veröldinni í dag. Nýting vatns, vatnsvernd og þekking á vatni eru svið sem æskilegt þykir að gera sér mat úr. Þar með talið er tilraun til þess að gera hreint vatn að einum mikilvægasta hornsteini „vörumerkisins Finnland“.
Allt tengist þetta því markmiði sem Finnar hafa sett sér ásamt ESB um að auka til muna hlut endurnýjanlegra orkugjafa, einkum lífræns eldsneytis. Óskandi væri að færri ljón væru á veginum að umhverfismarkmiðunum. Innleiðingin á nýju E 10- bensíni með etanóli lukkaðist vægast sagt illa og leiddi fremur til aukinna efasemda en umhverfismeðvitundar meðal ökumanna.
En Finnar ráða ekki öllu. Aukin áhersla er lögð á aðgengi að málmum, en finnsk námufyrirtæki voru nánast þurrkuð út af kortunum á tímabili þar sem allt útlit var fyrir að námuvinnsla ætti ekki framtíð fyrir sér í Finnlandi. Nú bregður hinsvegar svo við að eftirfarandi fréttatilkynningar berast frá atvinnu- og iðnaðarráðuneytinu: „Finnland hefur mikið aðdráttarafl sem land aukinnar námuvinnslu“.
Nánast öll virk námufyrirtæki í Finnlandi um þessar mundir eru erlend. Þetta hefur leitt til umræðu um hvort málið snúist um einhverskonar millibilshagkerfi - einkum ef hráefnið kemur einungis úr námum í Finnlandi en öll úrvinnsla fer fram annars staðar. Í Lapplandi, hefur til dæmis norska fyrirtækið Yara uppi áform um námavinnslu á fosfati til þess að flytja það yfir landamærin til Rússlands. Umræður um þetta hafa verið heitar á svæðinu.
Ríkisstjórnin hefur velt fyrir sér þörfinni á að stofna nýtt námafyrirtæki í ríkiseign. Hvað sem því líður hefur tekist að koma á laggirnar mikilsverðu námafyrirtæki: Stóru nikkelnámunni í Talvivaara i Kajanlandi. Þetta fyrirtæki býr sig undir að hagnýta nýja aukaafurð, nánar tiltekið úran.
„Sökum þess að notkun úrans eykst um víða veröld telur stjórn Talvivaaras að úran geti reynst varanleg tekjulind fyrir fyrirtækið“ stóð í fréttatilkynningu frá fyrirtækinu í febrúar.
]]>Finnar samþykktu við upphaf sumars 2010 tvær mikilvægar áætlanir varðandi orkumál. Sú fyrri fékk heitið „sprekapakkinn“ (kvistpaketet). Samkvæmt henni á að auka umtalsvert hlut innlendra endurnýjanlegra orkulinda, einkum eldivið í orkuframleiðslu í Finnlandi. Í kjölfarið fylgdi viðbótarákvörðun, víðtæk rammaákvörðun, áætlun um frekari kjarnorku.
Fyrir báðum ákvörðunum voru færð svipuð rök: loftslagsmálin og það að vera sjálfir sér nægir hvað varðar orku og atvinnu. Hvoru tveggja eru lausnir sem snúast um sérstöðu Finna, ólíkt því sem gerist og gengur á öðrum Norðurlöndum.
Lausnarorðið er einmitt sjálfsþurftarbúskapur. Óháð markaðnum fyrir raforku á Norðurlöndunum og fríverslun, hafa Finnar leitað lausna til þess að halda orkuframleiðslunni að mestu leiti innan eigin landamæra. Varað hefur verið við því að Finnar verði háðir orku frá Rússlandi. Gas hefur verið flutt inn frá Rússlandi en í takmörkuðu magni, og ein helsta ástæða fyrir byggingu flestra kjarnorkuvera í Finnlandi hefur verið sú að þar með verði Finnar ekki jafn háðir orku frá rússneskum kjarnorkuverum. Finnar kaupa hluta raforku sinnar frá grönnum sínum úr austri.
Reiknað hefur verið með að byggja þyrfti nýtt kjarnorkuver. Þrjár umsóknir um leyfi hafa borist, og ríkisstjórnin og þjóðþingið hafa ákveðið að veita leyfi fyrir tveimur. Um þetta voru engin stórpólitísk átök. Græningjunum höfðu frá upphafi leyfi til að greiða atkvæði gegn kjarnorkunni en halda samt áfram ríkisstjórnarsamstarfinu.
Annað hinna tveggja nýju kjarnorkuvera mun, þegar réttur tími rennur upp, verða byggt á vesturströndinni í Olkiluoto, þar sem þegar eru fyrir tveir virkir kjarnakljúfar. Það þriðja hefur verið lengi í byggingu en með talsverðum örðugleikum. Bygging kjarnorkuversins sem pantað var frá franska fyrirtækinu Areva, hefur dregist um mörg ár, með tilheyrandi aukakostnaði sem nemur fjárhæðum sem enginn getur gert sér í hugarlund.
Vinnan við byggingu þriðja kjarnakljúfsins í Olkiluotos hófst 2005. Nú gera opinberar áætlanir ráð fyrir að raforkuframleiðsla þar hefjist árið 2012. Þetta nýja kjarnorkuver sem er það fyrsta sinnar tegundar pantað af Vestur-Evrópuþjóð um langt árabil, hefur fengið á sig vafasamt orðspor vegna seinkana. Mun fleiri ljón hafa verið á veginum en búist var við. Síðast í byrjun febrúar komu fram nýjar upplýsingar um frekari seinkanir: Afgerandi galli á mælingu á suðu á samskeytum, skeikaði næstum því heilum millimetra.
Þessi vandræði hafa þó ekki dregið úr trú Finna á kjarnorku. Fram að þessu hafa verið fjögur kjarnorkuver í landinu: Tvö Oikoluoto og tvö í Lovisa. Þau síðarnefndu ættuð frá Sovétríkjunum en Finnar hafa endurnýjað þau algerlega.
Nú hefur alveg nýr aðili komið fram á sjónarsviðið sem blandar sér í leikinn á milli hinna hefðbundnu kjarnorkuvera, fyrirtækið Fennovoima. Að baki því standa finnsk orkufyrirtæki og risar í finnskum málmiðnaði á borð við Outokumpu og Rautaruukki. En fleira kemur til, þriðji hluti fyrirtækisins er í eigu þýski fyrirtækjasamsteypunnar E.ON. Við hlið finnsku aðilanna skýtur alþjóðleg fjárfestingaraðili upp kollinum.
Önnur nýjung felst í því að fyrirtækið fór að leita að nýrri staðsetningu fyrir kjarnorkuverið og leitin barst til Norður-Finnlands. Þetta á sér tvær skýringar. Í fyrsta lagi eru aðalstöðvar finnska málmiðnaðarins við Austurbotn. Stálverksmiðja Outokumpus er stærsti raforkukaupandi á Norðurlöndunum og Rautaruukki er einnig risaverksmiðja í Brahestad við Austurbotn.
Þar að auki hefur fyrirtækið einnig haft rétt fyrir sér þegar stjórnendur reiknuðu með áhrifum byggðastefnu og það hefur fært þeim meðbyr. Kjarnorkuver hefur í för með sér fjölmörg ný störf og fjárfestingar í norðri, sem einnig er svæðið þar sem flokkur forsætisráðherrans, Miðjuflokkurinn, einkum sækir fylgi sitt til.
Eitt vandamál er þó óleyst. Fennovoima hefur ekki getað gert grein fyrir hvernig varðveita á kjarnorkuúrganginn. Í Olkiluoto eru menn í þann mund að útbúa hellakerfi til endanlegrar varðveislu úrgangsins, en kjarnorkufyrirtækin, sem fyrir eru á markaðnum, hafa upplýst að þar sé ekki pláss fyrir úrgang frá öðrum fyrirtækjum. Ekki er útilokað að byggður verði annar staður fyrir kjarnorkuúrgang í Finnlandi. Enn hefur engin ákvörðun verið tekin um það.
Þegar tekin var ákvörðun um framleiðslu kjarnorku þurfti að samþætta marga hagsmuni: þörfina fyrir orku í þungaiðnaði, aðgerðir til að bregðast við loftslagsbreytingum og vanda Finna við að auka umtalsvert eigin framleiðslu af frumorku. Vatnsaflið er takmarkað og möguleikarnir til að hagnýta það hafa nær verið nýttir til fulls. Það sem eftir er af nýtanlegri orku er bundið við gerð uppistöðulóna í Norður-Finnlandi og um þau hefur verið deilt, áratugum saman, vegna umhverfisáhrifa.
Finnar hafa sett sér það markmið að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda um 80 prósent fram til ársins 2050. Í raun miðar núverandi stefnumörkun að því að ná markmiðunum sem ESB hefur sett um hlutdeild endurnýjanlegrar orku. Kjarnorka hefur ekki áhrif þessa viðleitni. Það hefur notkun á mó heldur ekki, en hann er einkum notaður til hitunar og rafmagnsframleiðslu, en sem orkulind er hann skilgreindur sem steinkol. Í raun er að eins um tvo valkosti að ræða; vindorku og lífræna orku, framar öllu skóg. Þar að auki má telja lífeldsneyti á ökutæki og hitadælur með í útreikningana.
ESB hefur ákveðið að að 38 prósent orku Finna skuli vera frá endurnýjanlegum orkulindum árið 2020. Útreikningar ríkisstjórnarinnar sýna að þörf er fyrir nýja orku sem samsvarar 38 terrawatttímum, í viðbót við þá 87 terrawatttíma af endurnýjanlegri orku sem framleiddir voru árið 2005.
Í áætlunum er gert ráð fyrir að helmingur þessarar nýju orku sé viður. Vindorkuna á að auka í 6 terrawatttíma, en hún er því sem næst engin í núverandi orkubúskap Finnlands. Áætlanir um nýjar vindmillur eru á strandsvæðum og til fjalla, þær eru nú fyrst og fremst til á pappírunum. Vandinn hefur verið lítil arðsemi.
Með því að auka notkun viðar í orkubúskapnum vill ríkisstjórnin jafnframt stuðla að fleiri atvinnutækifærum úti á landsbyggðinni, þar sem þörfin fyrir ný störf er viðvarandi. Ríkisstjórnin hafði rétt fyrir sér þegar hún komst að því að heppilegt væri að blanda saman „sprekapakkanum” og kjarnorku bæði efnislega og yfir tíma. En þetta kostar fé: það er þörf fyrir styrki sem meðal annars eru veittir gegnum gjaldskrár. Samkvæmt útreikningum verður um það bil 320 milljónum evra veitt árlega til styrkja við orkuframleiðslu frá árinu 2020.
Þessar áætlanir hafa fram að þessu ekki verið tilefni til stórpólitískrar umræðu. En það kann nú að breytast í aðdraganda kosninganna í apríl. Verð á rafmagni í Finnlandi hefur hækkað umtalsvert, bæði vegna orkuskatta og markaðsaðstæðna raforku á hinum Norðurlöndunum. Þegar nýja kjarnorkuverið verður tilbúið er talið að framboð verði það mikið að það nægi einnig til útflutnings. En það er ekki komið að því. Neytendur hafa fundið fyrir því þegar orkuverðið hækkar í öðrum löndum.
Ekki hefur verið beint deilt um grundvallar atriði í loftslagsstefnu Finna. Lýðsskrumsflokkurinn Sann Finnarnir, sem hefur fengið mikinn byr, setur nú einnig umræður um þetta mál á dagskrá. Flokkurinn krefst þess m.a. að „Finnland tilkynni ESB og Sameinuðu þjóðunum að Finnland taki sér hlé frá loftslagsmálum“.
Haft hefur verið eftir Timo Soini, formanni flokks Sannra Finna, að orku- og loftslagsstefnan ógni samkeppnisstöðu iðnaðarins í Finnlandi og störfum í þessum greinum. Það er talið nærri víst að flokkur Sannra Finna verði sigurvegari kosninganna, og sæti í ríkisstjórn eru í augsýn. Flokkurinn hefur sýnt undrunarverða getu til að stýra stjórnmálaumræðunni í Finnlandi. Hver skoðunarkönnunin á fætur annarri sýnir að stuðningur við flokkinn er að verða jafn mikill og við stóru flokkana. Loftslags- og orkustefnan gæti því breyst við nýjar pólitískar aðstæður.
]]>Aðgerðirnar til bjargar þeim þjóðum Evrópusambandsins sem hvað harðast hafa orðið úti í kreppunni, Grikklandi og Írlandi, hafa reynst Finnum dýrkeyptar og á sviði stjórnmálanna bitna þær hvað harðast á stjórnarflokkunum. Há framlög til útlanda teljast ekki sérlega efnileg kosningaloforð. Harkaleg gagnrýni á ESB er meginboðskapur flokks Sannra Finna.
Ný staða mun óhjákvæmilega setja mark sitt á kosningabaráttuna, en ennþá getur enginn getið sér til um hver áhrifin munu verða í reynd. Fram til þessa er allt útlit fyrir að kosningarnar muni alls ekki snúast um aðild að Nató eins og talið var víst. Það lítur út fyrir að fjarað hafi undan umræðum um aðild Finna að varnarbandalaginu. Í utanríkismálum virðast engin ný verkefni í sjónmáli vegna þess að enn berjast menn við að uppfylla þau markmið sem þegar hafa verið sett.
Hins vegar spyrja Finnar sig - ekki í gamni heldur alvöru - hvor þjóðin muni, þegar allt kemur til alls, verða fyrri til að fá aðild að Nató: Finnar eða Rússar? Ráðandi aðilar í utanríkismálum Finna hafa brosað út að eyrum af stakri ánægju að loknum leiðtogafundinum í Lissabon í nóvember: Bætt samskipti Rússa við Nató og ESB koma Finnum einnig til góða.
Þróunin helst í hendur við að Finnar hafa verið virkari en venju samkvæmt í sambandinu við Rússa. Hver heimsókn æðstu embættismanna hefur fylgt annarri og það lítur út fyrir að persónulegt samband leiðtoga þjóðanna sé á góðum nótum. Viðskiptin blómstra á ný, fjöldi veittra vegabréfaáritana nálgast milljón og bráðlega verður ný hraðlest á milli Helsinki og Pétursborgar tekin í notkun.
Finnar hafa samþykkt fjölda aðgerða til þess að bæta samskipti Evrópusambandsins og Rússa. Mikilvægustu raunverulegu markmiðin fjalla um fríverslun, með öðrum orðum að Rússar verði aðilar að Alþjóðaviðskiptastofnuninni, WTO, og að ekki þurfi lengur að sækja um vegabréfaáritun til þess að ferðast á milli ríkja ESB og Rússlands. Það er einkum Alexander Stubb, utanríkisráðherra sem hefur vakið máls á því að aflétta kröfunni um vegabréfsáritun, en áður en af því verður þarf að leysa fjölda ágreiningsefna.
Hvað utanríkismálin varðar eru þó fjölda mörg mál sem virðast lifa eigin lífi og í aðdraganda kosninga kæra fáir sig um að grípa til róttækra aðgerða. Umræðurnar um að styrkja sanstarf norrænu ríkjanna í varnamálum hafa ekki hlotið neinn sérstakan byr. Enn fjarlægari virðast málefni SÞ þrátt fyrir að Finnar stefni beinlínis að því að verða aðilar að öryggisráðinu á tímabilinu 2013-14.
Umfjöllun Finna um ESB hefur, bæði meðal borgara og stjórnmálamanna, einkennst einna helst af umræðum um ábyrgð Finna og kostnað. Sviðsljósin beinast einkum að þessu vegna þess að Finninn Olli Rehn er framkvæmdastjóri efnahagsmála bandalagsins. Hiti umræðnanna skapast af þrýstingi í innanríkismálum í Finnlandi vegna kosninganna. Áhyggjur af því að ekki verði hægt að stemma stigu við kreppunni á evrusvæðinu hafa að sjálfsögðu líka áhrif.
Upp á síðkastið hefur utanríkisstefna Finna leitað nýrra afgerandi mála í norðri. Það hefur hrundið af stað miklum breytingum á skömmum tíma Stubb, utanríkisráðherra tilkynnti fyrir ári síðan, í september 2009, að Finnar myndu leggja drög að sérstakri stefnu í málefnum Norðurskautsins. Stefnan var fullmótuð í júlí 2010.
Markmiðið er að Finnar verði leiðandi afl innan ESB í málefnum Norðurskautsins. Um leið taka Finnar að sér að gegna hlutverki sem þeim hefur greinilega verið boðið. Sem dæmi um það má nefna að vara talsmaður Evrópuráðsins, hin breska Diana Wallis, sem sýnt hefur málefnum Norðurskautsins sérstakan áhuga, hefur hvatt Finna til þess að vera talsmenn fyrir málefni Norðurskautsins í ESB. Utanríkisráðuneytið hefur tileinkað sér hugmyndina af eldmóði.
Eitt meginmarkmiðið í nýju stefnunni er að efla hlutverk Norðurskautsráðsins, sem átta þjóðir eiga aðild að. Það er í rökréttu samhengi við markmið framkvæmdastjórnar ESB um að eiga fasta áheyrnarfulltrúa í ráðinu. Það hefur reynst erfitt að koma þessu í gegn, vegna þess að þjóðirnar sem nú þegar eiga fulltrúa í ráðinu eru alls ekki sammála þeirri tillögu.
Finnar hafa einnig lagt til að Norðurskautsráðið efni til leiðtogafundar til þess að styrkja sérstöðu ráðsins. Tilgangurinn er að bjóða leiðtogum Bandaríkjanna og Rússa auk leiðtoga Norðurskautþjóðanna. Upphafleg hugmynd Stubb utanríkisráðherra vara að boða til fundarins næsta sumar í Rovaniemi í Lapplandi, en tímasetningunni verður allavega nauðsynlegt að breyta því enn hefur engin ákvörðun verið tekin um málið. Danir gegna formennsku í Norðurskautsráðinu fram á vor og eftir það taka Svíar við næstu tvö árin, en leiðtogafundurinn er að frumkvæði Finna.
Tillagan um að opna upplýsingamiðstöð Evrópusambandsins um Norðurskautið í tengslum við Norðurskautsmiðstöð Háskólans í Lapplandi i Roveniemi hefur veitt áætluninni nýjan byr. Bæði Evrópuþingið og framkvæmdastjórn ESB hafa fjallað hefur um erindið en engin ákvörðun hefur enn verið tekin innan sambandsins.
Samkvæmt þriðju tillögunni í stefnunni á að færa aðalræðismannaskrifstofu Finna til Múrmansk en nú heyrir sú skrifstofa undir aðalræðismannaskrifstofuna í Pétursborg. Tilgangurinn með þessu er að skýra stöðu Finna gagnvart nágrönnunum í Múrmansk, Norðmönnum, og um leið að auðvelda finnskum iðnaðarfyrirtækjum að nýta sér tækifærin sem fyrst og fremst eru á rússneska hluta Barentsvæðisins.
Hnattrænt mikilvægi Norðurskautsins er hraðvaxandi. Strandþjóðirnar á svæðinu leika meginhlutverkin og Finnar eru ekki meðal þeirra. Af þeim sökum reyna Finnar að skipa sér afgerandi stöðu á svæðinu á annan hátt.
Meðal þess sem rætt er um í Finnlandi er hvernig hægt væri að bæta samgöngur til Íshafsins. Lögð hafa verið drög að nýjum járnbrautatengingum við Kolaskagann í átt að Kirkjunesi og Tromsö, en hætt er við að langur tími líði áður en þær hugmyndir verða að veruleika.
Málefni Norðurskautsins skjóta æ oftar upp kollinum í ræðum æðstu embættismanna Finna í utanríkismálum: Forsetinn, forsætisráðherrann og utanríkisráðherrann. Tarja Halonen forseti Finna, stóð í lok nóvember fyrir sérstakri Norðurskautsráðstefnu og þar áttu sér stað opinberar umræður sem nutu mikillar athygli. Stubb utanríkisráðherra hefur lagt fram tillögu um samstarf Finna og Rússa um málefni Norðurskautsins.
Fyrir aðeins ári síðan hefði mátt leita með logandi ljósi að álíka áherslum. Samt sem áður liggja eldri aðgerðir að baki þessarar þróunar. Fyrir rúmlega tíu árum síðan áttu Finnar frumkvæði að því að móta stefnu um Norrænna vídd innan ESB og fyrir um það bil tuttugu árum síðan voru Finnar drifkrafturinn í að koma á samstarfinu sem síðar leiddi til þess að Norðurskautsráðinu var komið á.
]]>Það tók talsverðan tíma að kyngja þessu og vaskir fjölmiðlar lögðu mikið á sig til þess að sýna fram á að vegna villu í útreikningum Newsweek ætti Finnland eiginlega að hafna í öðru sæti á eftir Sviss. Spjallþræðir á netinu voru rauðglóandi vegna fjölda greina um ómögulegt ástandið í Finnlandi.
Opinber umræða er á sömu nótum og fjallar aðallega um hve mikið bæði ríki og sveitarfélög verði að spara á öllum sviðum sökum erfiðrar stöðu í efnahagslífinu. Samt vitna allar vísbendingar úr hagkerfinu um betri tíð. Nú væntir finnski seðlabankinn þess að hagvöxtur verði tvö eða þrjú prósent næstu árin. Útgjöld vegna atvinnuleysisins munu verða mun lægri en óttast hafði verið. Um tíma var útlitið nefnilega verulega slæmt.
Allt árið 2009 var rætt um að atvinnuleysi myndi aukast með ógnarhraða. Í ágúst í fyrra taldi Jyrki Katainen, fjármálaráðherra að atvinnuleysi í Finnlandi myndi ná fjórtán prósentum á næsta ári.
Raunverulegt atvinnuleysi hefur aldrei orðið svo mikið. Samkvæmt nýjustu tölum, sem birtar voru í september, mældist atvinnuleysið 7,3 prósent. Atvinnuleysi meðal ungs fólks hafði minnkað niður fyrir 15 prósent. Samkvæmt öllum spám hefði það átt að vera umtalsvert meira en 20 prósent vegna þess að um tíma gáfu allar tölur til kynna að vænta mætti mikillar niðursveiflu. En upplýsingarnar í skýrslu Seðlabanka Finnlands eru óyggjandi: „Ekki er talið að niðursveiflan hafi gert ungt fólk í auknum mæli að jaðarhópi á vinnumarkaði eins og óttast var“
Þegar allt kemur til alls, hafði kreppan alls ekki jafn alvarleg áhrif í Finnlandi og talið hafði verið, afleiðingar hennar hafa verið mun vægari heldur en raunin var í þeirri djúpu efnahagslægð sem reið yfir í upphafi tíunda áratugar síðustu aldar, áhrifa hennar gætir enn. Stór hluti þeirra sem þá missti atvinnuna hefur þurft að horfast í augu við að fara aldrei aftur út á vinnumarkaðinn. Hagkerfið tók svo sannarlega við sér aftur, en yngri aldurshópar fengu störfin sem urðu til og fórnarlömb kreppunnar voru gersamlega sniðgengin.
Þetta er hluti skýringarinnar á félagslega finnska vítahringnum þar sem litið er á atvinnuleysi sem lífsstíl sem gengur í arf frá kynslóð til kynslóðar. Engar úrlausnir hafa dugað til þess að leysa "rót langtíma atvinnuleysis". Þeir sem misstu störf sín í upphafi tíunda áratugarins eru smám saman að komast á eftirlaun og eru um leið strikaðir út af atvinnuleysisskrá.
Atvinnu- og iðnaðarráðuneytið birti í september niðurstöður rannsóknar, þar sem áhrif kreppunnar í upphafi tíunda áratugar síðustu aldar er borin saman við áhrif núverandi kreppu. Niðurstöðurnar sýna umtalsverðar breytingar á vinnumarkaði, nær öll ný störf sem verða til eru í starfsgreinum sem gera kröfur um góða menntun.
Þetta gerir þeim sem enga menntun hafa erfiðara fyrir. Hið sama á einnig við um unga fólkið.
Þrátt fyrir það er erfitt að túlka tölurnar um atvinnuleysi meðal ungs fólks. Á yfirborðinu líta þær út fyrir að vera alltaf jafn háar. Tölur um atvinnuleysi hafa á tímum kreppunnar verið um og yfir 20 prósent og líta svo sannarlega ekki vel út.
En tölurnar ná einnig til ungs fólks sem skráir sig á atvinnuleysisskrá á milli tímabilum eins og til dæmis að loknu námi í framhaldsskóla, áður en nám í háskóla hefst. Skráning á atvinnuleysisskrá auðveldar einnig fólki að komast inn í styrkjakerfi samfélagsins. Í tengslum við þetta skapa margir sér ímynd sem er allt öðruvísi en þeirra sem eru í leit að atvinnu.
Í skýrslu sem fjármálaráðuneytið lét gera síðastliðið vor, kemur fram að þrátt fyrir hátt hlutfall atvinnuleysis, séu í raun aðeins fimm prósent fólks í yngstu aldurshópunum án atvinnu. Það er ekki frábrugðið því sem gerist og gengur meðal annarra aldurshópa. Samkvæmt þessari reikningsaðferð er atvinnuleysi meðal ungs fólks ekki frábrugðið atvinnuleysi almennt í landinu.
Núverandi ríkisstjórn Finnlands hefur eins og margar ríkisstjórnir á undan henni leitað með logandi ljósi að úrræðum til þess að ráða bót á atvinnuleysi ungs fólks. Undanfarin ár hafa ótal mismunandi aðferðir verið reyndar. Í þeim sem nú er beitt felast meðal annars ráðningarstyrkir, nemasamningar, verkstæði fyrir ungt fólk, tilraunir um útvíkkun á vinnustaðanámi og fjölgun nemaplássa í starfsmenntun.
Hægt væri að telja upp ótal margar aðferðir sem þegar hefur verið beitt við listann. Til þess að draga úr áhrifum kreppunnar hefur ríkisstjórnin, á þessu ári, aukið framlög til atvinnusköpunar fyrir ungt fólk sem og aðgerðir til að fyrirbyggja atvinnuleysi.
Hætt er við að listinn yfir fjölda aðgerða á þessu sviði yrði langur. Þetta sýnir að orsakirnar eru margar og að erfitt er að finna einfaldar og yfirgripsmiklar lausnir til að ráða bug á atvinnuleysi meðal ungs fólks. En lokaniðurstaðan getur virkað skriffinnskuleg fyrir ungt fólk og jafnframt torskilin.
Í Finnlandi eru það venjulega austur og norður hlutar landsins sem atvinnuleysið bitnar verst á, en ástandið er jafnan best á höfuðborgasvæðinu. Þannig er það einnig hjá unga fólkinu. Á landsvæðum þar sem stöðnun ríkir getur verið afar erfitt að fá nokkra vinnu. Á hinn bóginn felst lausnin ekki endilega í því að flytja á svæði þar sem vöxtur er. Mesta atvinnuleysi meðal ungs fólks hefur um hríð verði í Uleå, sem er miðja hagvaxtarsvæðis í Norður Finnlandi og þar sem hlutfall ungs fólks af íbúum er tiltölulega hátt. Þar hefur aðgerðum til þess að skapa atvinnutækifæri fyrir ungt fólk ítrekað verðið beitt um langt árabil, án þess að nokkur umtalsverður árangur hafi náðst.
Ef ekki bjóðast atvinnutækifæri kjósa unglingar að verja meiri tíma í nám þrátt fyrir að í Finnlandi hafi fólk upp á síðkastið fremur verið hvatt til þess að stytta námstímann og lengja um leið starfsævina. Þetta hefur komið sér vel fyrir þá sem hafa fengið nemapláss vegna þess að allar kannanir sýna að með aukinni menntun vaxa líkurnar á því að fá vinnu.
Einstaklega sérstakt vandamál verður til þegar unglingar hverfa að lokinni skólaskyldu - þeir leggja hvorki stund á nám né heldur eru þeir skráðir atvinnulausir. Lendi einhver í slíkum vítahring á aldursbilinu 15–19 ára verður það oftar en ekki til þess að viðkomandi hafni algerlega og langvarandi í jaðarhópum. Allar tölur benda til þess að þetta séu örlög nokkurra prósentuhluta aldurshópsins.
Samkvæmt upplýsingum frá Rauða krossinum í Finnlandi birtist atvinnuleysi meðal ungs fólks einnig í aukinni mistnotkun fíkniefna. Fái maður ekki sumarvinnu getur maður allt eins bara haldið áfram að drekka. Þetta er dæmi um afleiðingar sem atvinnuleysi ungs fólks hefur á samfélagið.
Í Finnlandi er undirbúningur þingkosninga sem eiga að fara fram í apríl 2011hafinn. Fram til þessa hefur ekkert komið fram sem bendir til þess að atvinnuleysi meðal ungs fólks, eða atvinnuleysi almennt verði meðal þeirra mála sem hæst ber í aðdraganda kosninga. Sennilega vegna þess, að allir vita að rætur atvinnuleysisins eru svo langar að eiginlega allir stjórnmálaflokkarnir hafa, hver á fætur öðrum, reynt að ráða bót á vandanum án nokkurs árangurs.
]]>Samkvæmt viðtekinni pólitískri venju mun fulltrúi stærsta flokksins af þessum þremur hljóta forsætisráðherrastólinn og annan hvorn hinna sem samstarfsflokk í ríkisstjórn. Einn flokkurinn verður í stjórnarandstöðu. Þetta er ekki bundið í lög en svona hefur þetta verið eftir undanfarnar kosningar.
Sökum þess að flokkarnir gefa ekki upp nein áform um stjórnarmyndun fyrir kosningar, geta hvaða flokkar sem er, allt eftir niðurstöðum kosninganna tekið upp stjórnarsamstarf. Skilin á milli vinstri og hægri hafa ekki skipt teljandi máli, en samkvæmt ríkjandi valdajafnvægi í Finnlandi eru líkurnar á að samstaða verði um stjórnarmyndun með meirihluta vinstri manna hverfandi. Hafni jafnaðarmenn aftur í stjórnarandstöðu verður til nýtt fyrirbæri í Finnlandi: langt tímabil borgaraflokka við stjórnvölinn.
Löng og áhrifarík saga
Jafnaðarmannaflokkurinn, (socialdemokratiska parti, SDP) á sér rúmlega 110 ára langa, virta hefð sem stjórnmálaafl í Finnlandi. Flokksþingið í Forsa, árið 1903 markaði þáttaskil í sögu finnskra stjórnmála. Á upphafsskeiði verkalýðshreyfingarinnar setti flokkurinn sér afar metnaðarfull markmið, meðal annars átta tíma vinnudag, fundafrelsi, almennan kosningarétt og opinbera heilbrigðis- og sjúkraþjónustu. Flestum þessum markmiðum hefur verið náð og teljast þau nú hornsteinar finnska velferðarsamfélagsins.
Þegar á leið klofnaði verkalýðshreyfingin og skiptist annars vegar í fylkingu byltingasinna og hinsvegar hófsamra. Árið 1918 geisaði í einu Norðurlandanna, Finnlandi, blóðugt og hatrammt stríð á milli rauðliða og hvítliða. Eftir að hvítliðar fóru með sigur af hólmi varð SDP eini löglega viðurkenndi stjórnmálaflokkurinn á vinstri vængnum á meðan að kommúnistar voru beittir þvingunum og hurfu af sjónarsviðinu. Verkalýðshreyfing jafnaðarmana hefur haft gríðarleg áhrif á samstöðu þjóðarinnar sem og á hvernig hún hóf sig úr rústunum og þróaðist í norrænt velferðarríki. Árið 1926, aðeins átta árum eftir borgarastríðið, var tímabært fyrir Finna að koma á fyrstu minnihlutastjórninni með forsætisráðherra úr röðum SDP.
Að lokinni styrjöldinni við Sovétríkin fór SDP enn á ný fyrir hófsamari fylkingu verkalýðshreyfingarinnar og virkaði eins og höggdeyfir gagnvart kommúnistum sem voru orðnir sér meðvitaðir um styrk sinn (en liðu ennþá fyrir innbyrðis klofning) og lýðræðissamtökin. Þetta átti jafnt við um pólitíkina á þjóðþinginu og innan stéttarfélaganna þar sem vinstri flokkarnir kepptust um að ná völdum.
Úr leiðtogahlutverki í stjórnarandstöðu
SDP hefur í áranna rás setið í mismunandi ríkistjórnum. Fjölmargir forsætisráðherrar og aðrir mikilsmetnir stjórnmálamenn hafa komið úr röðum flokksins. Flokkurinn hefur ráðið ríkjum í verkalýðshreyfingunni og hefur frá árinu1982, þegar Urho Kekkonen varð forseti, átt forseta úr sínum röðum (Mauno Koivisto, Martti Ahtisaari, Tarja Halonen). Stöðu flokksins er best lýst með þeirri staðreynd að hann var til skamms tíma kallaður þjóðarleiðtogaflokkurinn.
Frá kosningunum árið 2007 hefur SDP verið í stjórnarandstöðu. Frá sögulegu sjónarhorni er það skammur tími og samstarf borgaraflokkanna í ríkisstjórn og með SDP í stjórnarandstöðu hefur oftar átt sér stað í Finnlandi. Síbreytileg stjórnarmynstur flokkanna teljast dæmigerðar fyrir Finnland.
Þrátt fyrir þetta minnir andrúmsloftið í flokknum um þessar mundir um margt á ögurstund. Annað tímabil í stjórnarandstöðu væri afar óvenjulegt. Leita verður marga áratugi aftur í söguna til þess að finna sambærilegt tímabil.
Nú nýtur flokkurinn fylgis um 20 prósenta kjósenda og deilir stöðunni í öðru eða þriðja sæti með Miðflokknum (Einingarflokkurinn er æ oftar í broddi fylkingar). Þegar litið er til kosninga hefur flokkurinn eiginlega engu tapað enn, en óvissan meðal áhrifamikilla flokksmanna er mikil.
Samanlagður stuðningur við vinstri flokkana er í sögulegu lágmarki, um það bil 30 prósent. Hinn flokkurinn á vinstri vængnum, Vinstrabandalagið hefur færst yfir á pólitískt jaðarsvæði. Þær breytingar sem nú eiga sér stað á finnsku samfélagi, í iðnaðarborgum, sem eru hefðbundið virki SDP, eru flokknum ekki hagfelldar.
Hefðbundinn sterkur iðnaður dregst saman og riðlar styrku faglegu skipulagi stéttarfélaganna. Fylgismennirnir eldast og erfitt er að halda tökum á ungu fólki. Jafnframt birtast lýðskrumararnir í flokki Sannra Finna á fámennum iðnsvæðunum og í ört vaxandi úthverfum borganna og bjóða upp á einfaldar lausnir á flóknum vandamálum
Í átt að stjórnmálastefnu sem byggir á myndum
Allt hefur þetta hefur reynst erfitt fyrir SDP. Ímynd almennings af flokknum hefur breyst, hann er talinn staðnaður og með ógreinilega stefnu. Í seinni tíð hefur verið reynt að breyta þessari ímynd með kjöri á nýjum formönnum. Það er einkum mikilvægt vegna þess að munur á hugmyndafræði stærstu stjórnmálaflokkanna í Finnlandi verður sífellt ógreinilegri og þeir eru orðnir að breiðfylkingum sem allar leita á sömu mið.
Flokksformaður SDP: Paavo Lipponen forsætisráðherra, var óumdeildur kraftaverkamaður á sviði finnskra stjórnmála á tíunda áratug síðustu aldar. Eero Heinäluoma, með bakgrunn úr verkalýðshreyfingunni tók við formennsku í flokknum af Lipponenen. Vegna vonbrigða með lítinn stuðning kjósenda sagði hann af sér. Í hans stað var ung kona, Jutta Urpilainen, sem hafði reynslu af setu á þjóðþinginu en hafði ekki unnið nein önnur pólitísk afrek, fyrir valin til formennsku í flokknum árið 2008. Verkefni hennar fólst fyrst og fremst í því að endurnýja ímynd flokksins.
Urpilainen, einangraðist frá flokknum, allavega til þess að byrja með. Allt leit út fyrir að SDP færi villur vega án þess að hafa nokkrar skýrar hugmyndir. Formaður flokks Sannra Finna, Timo Soini, hefur nýtt sér kringumstæðurnar og tekist að gera sjálfan sig að talsmanni stjórnarandstöðunnar þrátt fyrir langtum minni stuðning frá kjósendum en SDP.
Urpilainen sker sig ekki lengur úr hópi annarra formanna finnskra stjórnmálaflokka. Þegar Matti Vanhanen greindi frá því á vordögum að hann hygðist yfirgefa stól forsætisráðherra var um skeið allt útlit fyrir að Miðflokkurinn væri á barmi örvæntingar, klofinn og þjakaður af hneykslismálum. En á landsfundi flokksins í júní breyttust allar pólitískar áætlanir enn einu sinni. Miðflokkurinn safnaði liði og máði nöfn þeirra sem höfðu valdið gauragangi af kjörseðlunum og kaus, Mari Kiviniemi, nútímalega konu á fimmtugsaldri með óaðfinnanlegan feril sem forsætisráðherra og formann flokksins.
Nær allir formenn finnsku stjórnmálaflokkanna eru nú úr hópi glæsilegra og sjálfsöruggra karla og kvenna á fimmtugsaldri. SDP lagði sitt af mörkum til þess að festa þessa mynd í sessi með því að kjósa í sumar Mikael Jungner, fyrrverandi framkvæmdastjóra finnska útvarpsfélagsins Rundradion, einstakling sem á mjög auðvelt með að koma fram opinberlega og er afar ólíkur hinum hefðbundna verkmanni, sem formann flokksins.
Um þessar mundir má finna krækjur í fésbókina, twitter, youtube, wikipedia, flikr, linkedin auk demari-tv á heimasíðu flokksins. Að hve miklu leiti kjósendur samsama sig þessu er allt annað mál. Mörgum þykir einkennandi fyrir flokkinn að sífellt fleiri erfiðar pólitískar ákvarðanir innan flokksins séu teknar af Eero Heinäluoma, sem nú er formaður þingflokksins. Hann sé sá eini í stjórn flokksins sem hefur hvoru tveggja til að bera: bakgrunn úr verkalýðshreyfingunni og umfangsmikla reynslu af stjórnmálum.
SDP hefur nýlega hafið herferð þar sem Finnar eru beðnir um að koma með tillögu um nöfn á hæfu fólki sem frambjóðendum í kjöri um forseta árið 2012. Á þann hátt vill flokkurinn gefa til kynna að hann sé opinn og standi íbúunum nærri. En það er einnig hægt að túlka herferðina á þann hátt að SDP fari villur vega og skorti sterka félaga og skýrar hugmyndir um framtíðina.
]]>„Drepið Thors“ stóð á kapalskápnum, krotuð skilaboð af þessu tagi hefur ekki getið að líta í borginni áður.
Astrid Thors er sá ráðherra sem ber ábyrgð á málefnum innflytjenda og hún er fulltrúi sænska þjóðarflokksins. Sambland þess að bera ábyrgð á innflytjendamálum og tilheyra tungumálaminnihlutahópi veldur því greinilega að ákveðinn hópur fólks sleppir fram af sér beislinu.
Á vordögum opnaði til dæmis einn einstaklingur, frambjóðandi Sannra Finna i sveitarstjórnakosningunum, Fésbókarhóp með eftirfarandi orðum: „Ég er reiðubúinn til þess að sitja inni í nokkra mánuði fyrir morðið á Astrid Thors.“ Þrátt fyrir að hótanirnar hafi leitt til lögreglurannsókna hefur tónninn ekki breyst sérstaklega mikið. Einnig er auðvelt að finna dæmi um mjög grófa kynþáttafordóma og texta með hótunum á Netinu.
Ein af skýringunum á geysimikilli breytingu sem hefur orðið á viðhorfum Finna til innflytjenda er einmitt að finna á Internetinu, þar sem kynþáttafordómar blómstra á umræðuvettvanginum. Haldi einhver uppi vörnum fyrir innflytjendur undir eigin nafni, verður viðkomandi að vera undir það búinn að fá yfir sig hafsjó af skilaboðum frá ónafngreindum einstaklingum sem innihalda allt frá ærumeiðandi orðum til hótana. Þetta hefur leitt til þess að margir veigra sér við að taka á nokkurn hátt þátt í opinberri umræðu.
Á Netinu getur lítill hópur komið skilaboðum sínum á framfæri ef hann er virkur og áreitinn. Meðal hópanna er einnig skipulagður vettvangur þeirra sem eru á móti innflutningi fólks af erlendu bergi brotið með það að markmiði að hafa áhrif á pólitíkina, þeir koma fram undan nafni og styðja mál sitt hlutlægum rökum.
Í aðdraganda kosninga hafa vinsældir slíkra hreyfinga fram til þessa ekki verið mældar vegna þess að fyrirbærið er nýtt, sérstaklega ef litið er til umfangs. Samt hefur eitthvað breyst í viðhorfi almennings í Finnlandi og opinberar umræður hafa einnig breyst.
Stærsta dagblaðið í Finnlandi, Helsingin Sanomat, birti í mars skoðanakönnun þar sem að fram kom að 60 prósent Finna segjast telja að ekki eigi að fjölga innflytjendum. Þetta er talsvert hærra hlutfall en verið hefur. Fram til þessa hafði tilhneigingin fremur verið í átt vinsamlegra viðhorfa til innflytjenda.
Þjóðþingið hefur einnig brugðist við. Lögum hefur verið breytt til þess að fækka þeim sem sækja um hæli sem pólitískir flóttamenn í Finnlandi, með aldurstakmörkunum auk þess hafa lög, sem kveða á um rétt ættingja til þess að sameinast fjölskyldu sinni hafa verið hert. Fleiri stjórnmálamenn hafa aðlagað yfirlýsingar sínar eftir niðurstöðum síðustu skoðanakannana og hafið andróður gegn innflytjendum.
Alexander Stubb, utanríkisráðherra, vék lengst frá þeirri stefnu í viðtali í Helsingin Sanomat í mars þar sem hann andmælti breytingunni sem átt hafði sér stað á viðhorfum til innflytjenda: „Upp á síðkastið eru þeir allt of fáir sem telja að innflytjendur vinni Finnlandi til góðs.“ var haft eftir honum og hann sagði ennfremur að sér þætti andinn sem ríkti í umræðum um innflytjendamál ógeðfelldur.
Hlutfall íbúa sem eru af erlendu bergi brotnir í Finnlandi er um það bil 2,5 prósent. Þeim hefur fjölgað en hlutfall þeirra er samt talsvert lægra en í Svíþjóð, Noregi og Danmörku. Í umræðum hafa mismunandi aðilar gefið út mótsagnakenndar yfirlýsingar, einkum á tölum um flóttamenn. Astrid Thors, ráðherra fullvissaði þingheim í maí um að umsóknum um pólitískt hæli hefði fækkað umtalsvert á þessu ári og þær séu langtum færri en hjá nágrannaþjóðum í norrænu ríkjunum.
Sennilegustu skýringarinnar á þessari gagnrýnu umræðu er að finna í efnahagskreppunni sem leitt hefur til aukins atvinnuleysis og verið prófsteinn á opinber fjármál. Á tímum uppsveiflunnar sem ríkti fyrir kreppuna þótti þetta málefni ekki skipta jafn miklu. Það er á engan hátt öruggt að málefni innflytjenda verði enn í forgrunni þegar kemur að kosningunum næsta vor: Við sumarkomu var málefnið ekki eins ofarlega á baugi og verði hafði í vetur.
Sá lýðskrumari sem nýtur hvað mestrar hylli í Finnland, er formaður Sannra Finna, Timo Soini, hann gerir ekki sérlega mikið úr stefnu í innflytjendamálum. Hann hefur verðið fremur mótfallinn þeim öfgum sem komið hafa fram á meðal ákveðinna stuðningsmanna flokksins.
Samt hafa einstaklingar, sem ekki liggja á skoðunum sínum í garð innflytjenda, gengið í flokk Sannra Finna og í tengslum við næstu kosningar má ætla að þeir hljóti framgang innan flokksins. Útnefning frambjóðenda þykir bera greinilegt vitni um það. Nema atkvæðin skiptist á milli fleiri flokka vegna þess að nýr hópur, sem segja má að beini öllu afli sínu á móti innflytjendum, hefur komið fram á sjónarsviðið og stefnir að því að bjóða fram eigin lista.
Soini hefur lagt sig fram um að byggja upp pólitískan vettvang sem gæti gert flokki Sannra Finna kleift að færast úr hópi smáflokka í hóp þeirra meðalstóru. Honum hefur borist óvænt aðstoð frá Grikklandi.
Í Finnlandi hefur enginn flokkur lýðskrums skipt verulegu máli síðan í upphafi áttunda áratugar síðust aldar, þegar Landsbyggðaflokkurinn í Finnlandi og leiðtogi hans Veikko Vennamo tókst að koma skilaboðum sínum til skila á bylgju mótmæla þeirra tíma. Flokkurinn leystist upp skömmu síðar og þeir sem eftir stóðu stofnuðu flokk Sannra Finna. Soini hefur dregið nærri horfna hefði aftur fram í sviðsljósið.
Vinsældirnar að undanförnu má að mestu þakka persónuleika Soini: Hann er afar vel máli farinn stjórnmálamaður og ummælum hans er haldið á lofti. Það kemur varla á óvart að hann hefur markvisst sett sig inn skipulag lýðskrumsins.
Stefna Soinis hefur fyrst og fremst einkennst af gagnrýni á ESB og skömmum út í stjórnvöld. Kreppan í Grikklandi og sveiflur á gengi evrunnar hafa reynst flokki Sannra Finna eins og himnasending. Ef fram heldur sem horfir mun lýðskrum í stjórnmálunum í Finnlandi njóta aukinna vinsælda og innan flokksins sameina andstöðuna við ESB, sem Soini er talsmaður fyrir, við sífellt greinilegri andstöðu við innflytjendur.
Um þessar mundir mælast vinsældir flokksins í skoðanakönnunum tæplega tíu prósent. Í síðustu kosningum naut flokkurinn hylli um fjögurra prósenta kjósenda. Eitt helsta vandamál flokksins er að vinsældir hans byggja á persónu formannsins Soini, sem eins og stendur er fulltrúi flokksins á Evrópuþinginu og eyðir miklum tíma erlendis. Að þingkosningunum loknum mun hann snúa aftur í stjórnmálin í Finnlandi.
Enn er of snemmt að segja fyrir um uppstillinguna fyrir þingkosningarnar. Margt getur ennþá gerst á sviði stjórnmálanna, einkum vegna þess að forsætisráðherraskipti eiga eftir að fara fram. Matti Vanhanen mun innan skamms láta af starfi sínu sem formaður Miðflokksins. Að því loknu mun hann víkja úr embætti forsætisráðherra fyrir nýjum formanni flokksins.
Landsfundur Miðflokksins þar sem nýr formaður verður kjörinn verður haldinn 12. júní. Fjórir eru í framboði til formanns og þeir sem njóta mest fylgis virðast vera Mari Kiviniemi ráðherra stjórnsýslu- og byggðamála og Mauri Pekkarinen, atvinnumálaráðherra. En gamla pólitíska kempan Paavo Väyrynen, utanríkisráðherra hefur skipað þriðja sætið í skoðanakönnununum. Valið á milli þessara þriggja, Kiviniemi, Pekkarinen eða Väyrynen stendur einnig á milli þess hvort kjósa á unga konu úr yngri hóp flokksmanna eða eldri karl sem boðar heldur hefðbundnari stefnu.
Hvort þau innri vandamál sem Miðflokkurinn á við að etja, leiða til þess að flokkurinn tapar kosningunum mun ekki verða ljóst fyrr en að loknu hálfs árs starfi nýs formanns í embætti forsætisráðherra. Val nýs formanns mun allavega ná að hafa talsverð áhrif á innanríkismálin.
]]>Þegar samdráttur í vergri þjóðarframleiðslu er svona gríðarlegur má gera ráð fyrir fjölda annarra áfalla í kjölfarið. En raunin hefur orðið allt önnur. Skelfingin hefur ekki skotið jafn djúpum rótum og fyrir 20 árum síðan. Betur hefur tekist að halda atvinnuleysinu í skefjum og í þetta sinn hafa menn ekki þurft að hafa áhyggjur af gengi marksins, vaxtastiginu eða skuldsetningu.
Nú er alls ekkert rætt um örlög bankanna vegna þess að þar er einfaldlega ekkert um að ræða. Tap bankanna hefur verið hverfandi eða minni háttar og ekki valdið neinum áhyggjum opinberlega. Allt tal um óheyrilega skuldsetningu íbúanna vegna hárra íbúðalána heyrir frekar kenningunum til en raunveruleikanum.
Um þessar mundir eru miklu færri bankar í götumyndinni. Undir lok níunda áratugar síðustu aldar voru þeir hver við hliðina á öðrum við aðaltorg allra borga og bæja. Neonskiltin böðuðu í ljósi nöfn og merki sem næstum öll heyra sögunni til. Segja má að nú standi aðeins staðbundnir eða svæðisbundnir samvinnubankar eftir, og þeim var á sínum tíma legið á hálsi fyrir að vera of svifaseinir til breytinga.
Aðrir bankar brugðust fyrr við þeim tækifærum sem opnuðust í lok níunda áratugarins, með þeim afleiðingum að engir þeirra eru lengur til. Hrun bankanna var algert, djúpt og dýrt. Síðar hefur verið reiknað út að það kostaði ríkið óheyrilega mikið, eða 12,8 prósent af vergri þjóðarframleiðslu. Það er mun meira en um var að ræða í Noregi eða Svíþjóð.
Bankarnir féllu ekki beint í faðm ríkisins, þótt hann stæði opinn. Það lét nærri að Finnland endaði undir verndarvæng Alþjóða gjaldeyrissjóðsins, (AGS). Vextirnir voru himinháir, markið peð í leik gjaldeyrisspákaupmanna og bæði stór og smá fyrirtæki hrundu um koll eins og spilaborgir. Tap bankanna vegna útlána var langt umfram það sem bæði íbúarnir og bankastjórarnir höfðu getað ímyndað sér að gæti gerst. Finlands Bank (Seðlabanki Finnlands) og ríkisstjórnin þróuðu björgunaráætlun, sem átti sér engan líkan, um leið og það hrikti í öllum meginstoðum hagkerfisins. Ekkert varir að eilífu, hvorki bankarnir sem höfðu verðið til lengur en elstu menn muna, né heldur ábatasöm viðskipti fjölmargra finnskra fyrirtækja við nágrannann í austri, vegna þess að Sovétríkin höfðu liðast í sundur.
Fyrir bankahruninu voru margar ástæður. Uppsveiflan var kröftug, frelsið í peningamálastjórn hafði aukist, og finnskir bankar stefndu að því að sigra heiminn. Fyrirtæki og íbúar tóku áhyggjulaus gjaldeyrislán. Skyndilega voru Finnar orðnir alþjóðlegir, nútímalegir og uppvaxandi, einmitt þegar allt hafði um langa hríð virst smátt og þjóðlegt. Enginn ljáði viðvörunarmerkjunum eyra vegna þess að allt útlit var fyrir að þróttur og vöxtur yrðu viðvarandi. Mikið að því sem gerðist minnir á fréttirnar sem upp á síðkastið hafa borist frá Íslandi, að því fráskildu, að þrátt fyrir allt tókst með naumindum að halda hagkerfi Finna á floti.
Að endingu gekkst ríkið í ábyrgð fyrir innlánunum. Ein mikilvæg gerð fjármálastofnana, sparisjóðirnir hurfu algerlega. En það var einmitt ótrúlegur vöxtur þeirra sem varð svo dýrkeyptur. Ríkið neyddist til þess að leggja niður þá sem voru í vonlausri stöðu, restinni var skipt á milli hinna bankanna. Mikilvægustu viðskiptabankarnir, sem fram til þessa höfðu verið í harðri samkeppni neyddust að lokum til þess að sameinast vegna þess að það var eina færa leiðin.
Á þeim árum voru látlaust teknar erfiðar ákvarðanir á tímum sífelldra breytinga. Nöfn banka, merki og eignarhald breyttust fram og tilbaka. Miklir fjármunir töpuðust. Skuldabyrði margra fyrirtækja og einstaklinga varð yfirþyrmandi og það hefur tekið óratíma að greiða skuldina niður bæði efnislega og andlega. Innistæður íbúanna voru samt tryggðar allan tímann, og að endingu, þegar ró hafði færst yfir aftur, var unnt að velta fyrir sér hvað hafði eiginlega átt sér stað.
Eigendaform bankakerfisins, sem hafði verið fullkomlega finnskt, fór nú að taka á sig nýja mynd. Finnska leikfléttan var orðin norræn og áhrifa breytinganna gætir ennþá á tuttugustu og fyrstu öldinni þegar Sampo banki var seldur Danske bank. Það eru aðeins bankar með staðbundna, svæðisbundna eða aðra aðgreinda starfsemi sem ennþá eru í eigu innlendra aðila. Þar að auki hafa nokkur tryggingafélög og fyrirtækjasamsteypur útvíkkað starfsemi sína yfir í bankastarfsemi. Hinir finnsku bankarnir, sem töldust stórir, eru annað hvort horfnir eða hafa á einn eða annan hátt orðið norrænir.
Af því leiðir með öðrum orðum að þær hættur sem steðja að erlendis frá á tímum núverandi kreppu hafa miklu minni áhrif á Finna en síðast. Finnskir bankar eru t.d. ekki starfandi í Eistlandi eins og sænskir.
En djúpa bankakreppan í upphafi tíunda áratugarins átti einnig þátt í að Finnar eftir inngöngu í ESB, einir norrænna þjóða, stefndu markvisst að evrusamstarfinu. Allir höfðu fengið nóg af gengisfellingum, gengisspámennsku og breytilegum vöxtum. Það var viðtekin skoðun að Finnum myndi ekki takast að verja eigin gjaldmiðil í kreppuástandi.
Samt sem áður hringdi nýja kreppan viðvörunarbjöllum um leið og fréttir annarsstaðar frá í veröldinni bárust af hruni banka og neyðarfundum stjórnvalda. Í mörgum löndum var miklum fjármunum varið til þess að bjarga bönkum og í Finnlandi bjuggu menn sig líka undir það.
Mikilvægasta aðgerðin í lok árs 2008 var ákvörðunin um ábyrgð finnska ríkisins upp á gríðarlega upphæð, eða um 50 milljarða evra, sem ætlaðar voru til þess að verjast hugsanlegri efnahagskreppu, samkvæmt leiðbeiningum frá ESB. Þar að auki var innstæðutryggingin hækkuð og innstæður viðskiptavina íslenska Kaupþings-bankans í Finnlandi voru tryggðar.
Þetta leiddi ekki til mikilla átaka á sviði stjórnmálanna vegna þess að ábyrgðin virtist frekar fræðileg eins og reyndar kom í ljós.
Meðal þess sem nú er frábrugðið því, sem var í upphafi tíunda áratugarins, er að bæði fyrirtæki og heimili hafa mun betri stjórn á lánum sínum en þá. Enginn hefur tekið óheyrilega áhættu. Þar að auki hefur fasteignamarkaðurinn haldist í ótrúlegu jafnvægi.
Það hefur ekki orðið vart við neina bólu á fasteignamarkaði. Aukið atvinnuleysi og stöðnun hagkerfisins hefur sannarlega valdið lækkun verðs en breytingarnar hafa verið fyrirsjáanlegar og í hófi. Það sem mestu máli skiptir er að útlánsvextir hafa aldrei verið lægri og það hefur auðveldað kringumstæður þeirra sem skulda fasteignalán.
Engu að síður gera ákveðnir áhættuþættir vart við sig. Ef vextirnir hækka munu margir sem skulda há fasteignalán lenda í erfiðleikum. Samt eru kringumstæður aðrar en þær voru fyrir 20 árum síðan, þegar fasteignir lækkuðu umtalsvert á sama tíma og vextir höfðu aldrei verið hærri, gjaldeyrislánin dýr og markið gengisfellt. Evrusvæðið hefur nú verið stuðpúði gagnvart öllu þessu.
Í nýju efnahagskreppunni eru það greinilega bankarnir sem hafa orðið fyrir hvað minnstum áhrifum. Kannski lærðum við eitthvað af því sem gerðist fyrir tuttugu árum.
]]>Eftir marga slydduvetur, skall skyndilega á hefðbundið finnskt vetrarverður með frosti, snjó og ís. Börnin þustu út í brekkurnar, skíðamenn í skíðabrautirnar. Eiginlega var skortur á skíðavörum í búðunum og hillurnar með vatteruðum vetrarbuxum göptu tómar við viðskiptavinum. Í Suður-Finnlandi, þar sem meiri hluti þjóðarinnar býr, höfðu menn vanist þeirri tilhugsun að veturnir hefðu endanlega breyst. Þegar í lok janúar fór fólk að kvarta yfir því að enginn endi yrði á kuldanum og snjókomunni.
Síðan ráðstefnunni í Kaupmannahöfn lauk, hafa kringumaðstæður í Finnlandi í janúar, vægast sagt verið óvenjulegar útfrá umræðum um hlýnun jarðar. Þar að auki hefur umræðunni bókstaflega verið ýtt til hliðar. Frá Kaupmannahöfn komu þreyttir fulltrúar heim til þess að halda jól. Rétt fyrir jólin var varpað sprengju í innanríkismálum Finna, þegar Matti Vanhanen tilkynnti að hann myndi láta af embætti sínu á sumri komanda. Eftir það hafa eiginlega engar aðrar fréttir komist að.
Fulltrúar finnskra fjölmiðla voru margir í Kaupmannahöfn og almenningur virtist hafa mikinn áhuga á því sem fram fór á loftslagsráðstefnunni. Þess vegna urðu margir vonsviknir þegar árangurinn kom í ljós.
Í samanburði við hinar Norðurlandaþjóðirnar fylgdust Finnar með þróun mála af hliðarlínunni. Danir voru gestgjafar fundarins, Svíar gegndu formennsku í ESB og Norðmenn voru afar virkir. Öðru gegndi um opinbert hlutverk Finna: Landið var eitt Norðurlandanna, margra landa í ESB og án nokkurrar sérstöðu sem gæti hafa komið landinu á framfæri eða veitt aukin tækifæri til áhrifa.
Þau Tarja Halonen, forseti og Matti Vanhanen, forsætisráðherra sátu eiginlega furðu lostin í fundarsalnum síðasta föstudaginn þegar taka átti ákvörðun en á næstu hæð sátu fulltrúar landa í lykilstöðu sem börðust ákaft og örvæntingafullt við að komast að einhverskonar samkomulagi. Paula Lehtomäki, umhverfisráðherra Finnlands hafði, sem einn af ráðherrum ESB beðið árangurslaust alla vikuna, reiðubúin til þess að semja, án þess að það bærist eiginlega neitt til þess að semja um.
Þegar langt var liðið á síðustu nóttina slitu finnsku stjórnmálamennirnir sig frá niðurstöðunum og hurfu af vettvangi. Kaupmannahafnarfundinum var lokið. Sökum þess að enginn þeirra hafði neinu sérstöku hlutverki að gegna á fundinum eða þegar lokaniðurstöðurnar voru teknar og því var heldur ekki hægt að kenna þeim um neitt.
Þar að auki höfðu Finnar þegar lagt fram stefnu sína í loftslagsmálum og Kaupmannahafnarfundinn veitti ekki tilefni til þess að hvika frá henni. Á haustdögum hafði finnska þjóðþingið rætt stefnu ríkisstjórnarinnar, en samkvæmt henni settu Finnar sér markmið um að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda um 80 % fram til ársins 2050. Aðgerðum heima fyrir verður haldið áfram í samræmi við þau grundvallaratriði sem samkomulag hafði náðst um. Skilningur almennings á áhrifum loftslagsbreytinga hefur aukist og það endurspeglast í aðgerðum sveitarfélaga, fyrirtækja og einstaklinga.
Finnar hafa skuldbundið sig til að ná markmiðum ESB um að draga úr losun um 20 prósent fram til ársins 2020. Að loknum Kaupmannahafnarfundinum hafa ekki skapast neinar umræður um hvor ESB ætti að setja sér skarpari markmið og draga 30 prósent úr losuninni.
Það getur reynst tímafrekt að komast til botns í málinu og leita nýrra leiða. Í janúar mat Lehtomäki, umhverfisráðherra stöðuna þannig að ekki muni nást neitt bindandi samkomulag um loftslagsmálin á ráðstefnunni í Mexíkó. Að hennar mati átti að gera samkomulag í Kaupmannahöfn og fyrst ekki var hægt að komast að samkomulagi þar muni það heldur ekki gerast annarsstaðar.
Umræður um kjarnorku, sem að hluta tengjast umræðunni um loftslagsmál, halda áfram sem fyrr í Finnlandi. Ríkisstjórninni hafa borist þrjár umsóknir um leyfi til þess að reisa ný kjarnorkuver og líklegt er talið að niðurstöðu sé að vænta á vordögum. Tæpast verður veitt leyfi fyrir öllum þremur en að öllum líkindum verður veitt leyfi fyrir einu veri. Talið að nýjasti aðilinn að málinu, fyrirtækið Fennovoima, standi sterkastur á velli. Fennovoima hefur óskað eftir að reisa kjarnorkuver við norðanverða strönd Helsingjabotns, annað hvort norðan eða sunnan við Uleå.
Umræður um kjarnorkuna verða sífellt líflegri en þær snúast frekar um stefnuna í iðnaði, orku- og sveitarstjórnarmálum en loftslagsmál. En þó má segja að allar umræður í Finnlandi hafi aðeins snúist um eitt mál síðan um jól. Allar stjórnmálaumræður hafa orðið að víkja fyrir spurningunni um það hver tekur við sem formaður Miðjuflokksins.
Miðflokkurinn í Finnlandi nýtur ákveðinnar sérstöðu, á rætur að rekja til gamallar landbúnaðarhreyfingar sem ekki nýtur mikils fylgis í stóru borgunum í Suður-Finnlandi en hefur þvert á allar spár haldið völdum sem stærsti flokkur landsins í síðustu tveimur kosningum. Flokkurinn telur yfir 200.000 félaga, fleiri en allir aðrir flokkar í Finnlandi til samans. Talsmenn flokksins halda því fram að landsfundur þeirra sé sá næst fjölmennasti í heimi, fylgi fast á eftir fundi kommúnistaflokksins í Kína.
Næsti landsfundur verður haldinn í júní. Á fundi rétt fyrir jól lýsti Matti Vanhanen forsætisráðherra því yfir að hann myndi hætta sem formaður flokksins og ef kringumstæður krefðust þess einnig yfirgefa forsætisráðherrastólinn.
Líklegt var talið að keppinautur Vanhanens myndi koma fram á landsfundinum. Þrátt fyrir að Vanhanen hafi verið hrósað fyrir störf sín sem forsætisráðherra þá hefur opinber ímynd hans ítrekað beðið hnekki og það er talið áhættusamt í aðdraganda kosninga. Samt kom sprengjufrétt forsætisráðherrans öllum að óvörum. Ástæðan sem Vanhanen gefur fyrir ákvörðun sinni eru óþægindi sem hann hefur í fótunum og hann þarf að gangast undir aðgerð til að fá bót á.
Undir lok janúar kom í ljós að lögreglan og ríkissaksóknari, rannsaka hlutdeild Vanhanens í máli sem varðar framlög í kosningasjóð. Upplýsingarnar vöktu spurningu margra um hver hin eiginlega ástæða sé fyrir því að hann lætur af störfum.
Hver hún svo sem er neyddust flokksmenn í Miðflokknum skyndilega til þess að hefja umræður innan flokksins um hver á að taka við formennsku í flokkum og einnig stóli forsætisráðherra fram til kosninganna vorið 2011. Ríkisstjórn borgaraflokkanna mun halda velli og því er ekki um neinar aðrar breytingar að ræða.
Í upphafi beindist athyglin að Paula Lehtomäki, umhverfisráðherra, sem strax að loknum Kaupmannahafnarfundinum fékk annað viðfangsefni. Hún er ekki orðin fertug, varaformaður flokksins, öflug til verka, tungumálamanneskja og reyndur stjórnmálamaður af nýju kynslóðinni. Allar vísbendingar voru henni hliðhollar. Hún var greinlega uppáhalds frambjóðandinn.
Lehtomäki hugsaði sig um fram á miðjan janúar og tilkynnti þá að hún ætlaði ekki bjóða sig fram. Ástæðuna sagði hún vera fjölskylduna, hún á tvo syni undir skólaaldri. Það kom engum á óvart að umræður um barneignir og pólitík fylgdu í kjölfarið. Margir ungir stjórnmálamenn, t.d. formaður Einingaflokksins , Jyrki Katainen sem var í feðraorlofi um áramótin, eiga smábörn, en engir þeirra hafa af látið það bitna á pólitískum framahorfum. „Katainen á eiginkonu, en ekki ég,“ var athugasemd Lehtomäki.
Þá afþökkuðu fleiri hugsanlegir frambjóðendur einnig boðið, en einn tók því. Umdeildur ævintýramaður í finnskum stjórnmálum, hinn 63 ára Paavo Väyrynen, utanríkis- og þróunarráðherra tilkynnti skömmu fyrir aldarafmæli föður síns að hann nyti bæði vilja og styrks, og fjölskyldumálin væru honum heldur ekki neinn fjötur um fót.
Málið snýst með öðrum orðum um mann sem þegar á sjöunda áratugnum var formaður og utanríkisráðherra, hefur víðtæka reynslu af stjórnmálum allt frá tímum Kekkonens og Sovétstjórnarinnar, mann sem boðið hefur sig fram til embættis forseta, sem „flúði land“ til Evrópuþingsins á níunda áratugnum og hefur verið andstæðingur aðild Finna að ESB og myntbandalaginu og er að sjálfsögðu einnig á móti aðild að Atlantshafsbandalaginu.
Verði Väyrynen forsætisráðherra verður það bæði sýnilegt og áþreifanlegt í finnskum innanríkis- og utanríkismálum. Fulltrúar flokksins skiptast í tvær fylkingar, hliðholla fylgismenn Väyrynens og ákafa andstæðinga hans. Nafn Väyrynen hefur verið þekkt á vettvangi finnskra stjórnmála í áratugi en enginn átti von á endurkomu hans á þennan hátt.
Annar frambjóðandi kom fram á sjónarsviðið í lok janúar en það er Mari Kiviniemi, ráðherra stjórnsýslu- og sveitarstjórnarmála. Hin fertuga Kiviniemi er fulltrúi hins fágaða og nútímalega vængs Miðflokksins en ferill hennar sem stjórnmálamanns hefur verið sléttur og felldur.
Landsfundur Miðflokksins verður ekki haldinn fyrr en í júní, en víst er, að hann hefur auk fréttanna af einkalífi Vanhanens einkennt hið pólitíska vor í Finnlandi. Engin mál hafa vakið jafn miklar umræður, ekki erfið staða efnahagslífsins, atvinnuleysið, né heldur ekki loftslagsmálin eða annað málefni.
]]>Á næsta ári eru 40 síðan þessu var heitið og frjáls félagsamtök í Finnlandi minna gjarnan á það. Sem stendur eru framlög Finna til þróunaraðstoðar 0,51 prósent af vergri landsframleiðslu, sem er samkvæmt lágmarki, sem eldri aðildarríki Evrópusambandsins verða að hafa náð árið 2010. Stefnt er að því að Finnar nái markmiðum Sameinuðu þjóðanna árið 2015.
Þetta er ekki í fyrsta skipti sem slík tímamörk hafa verið sett. Þegar fyrsta ríkisstjórn núverandi forsætisráðherra, Matti Vanhanens, komst til valda árið 2003 stóð í stjórnarsáttmálanum að takmarkinu um 0,7 prósent framlög ætti að ná árið 2010.
Finnar hafa í áranna rás, á mismunandi vettvangi, lofað að stefna að 0,7 prósenta framlagi. Það er vandræðalegt að ná ekki takmarkinu, einkum þegar Finnar bera sig saman við hin Norðurlöndin. Verkefni og tímasetningar hafa verið uppfærð, og einu sinni árið 1991, náðu Finnar takmarkinu og meira að segja gott betur.
Það gerðist í síðustu efnahagskreppu. Umtalsverður samdráttur varð á vergri landsframleiðslu og áður en hægt var að draga úr framlögum til þróunaraðstoðar fór hlutfall þeirra fram úr takmarki Sameinuðu þjóðanna. Á árunum þar á eftir voru framlög til þróunaraðstoðar skorin svo ört niður að það hlýtur að teljast til heimsmets. Árið 1994 var hlutfallið aðeins 0,3 prósent af vergri landsframleiðslu. Fjárhagsvandi landsins skyggði á alþjóðleg loforð og framlög til samstarfs við þróunaraðstoð voru nánast þurrkuð út.
Það hefur tekið langan tíma að komast upp úr þeirri lægð og nú er aftur skollin á efnahagskreppa. Þegar frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2010 var lagt fram í sumar óttuðust margir að framlög til þróunaraðstoðar yrðu felld niður. Í þetta sinn vógu gefin loforð þó svo þungt að framlögin voru nærri því jafnhá og áður. Starfseminni verður haldið áfram samkvæmt áætlun.
Umræður um þróunaraðstoð Finna hafa fyrst og fremst snúist um hvert hlutfall þeirra er. Í hverju aðstoðin felst hefur hvorki vakið áhuga almennings né stjórnmálamanna. Stofnanirnar sem sinna þessu verkefni hafa heldur ekki staðið fyrir neinum fjöldahreyfingum, sem annars er afar sjaldgæft að frjáls félagsamtök í Finnlandi geri. Samtímis eru teikn á lofti sem benda til vitundarvakningar. Fyrir tíu árum var aðeins hægt að finna vörur merktar sanngirnismerkinu í örfáum sérverslunum, nú eru vörur með slíkum merkjum alls staðar í boði.
Hugmyndafræðin að baki finnsku þróunaraðstoðinni hefur verið breytingum undirorpin í gegnum tíðina. Í upphafi var í raun verið að efla útflutning Finna sjálfra. Þar á eftir fylgdu ótal verkefni sem voru gangrýnd harkalega, t.d. misheppnuð tilraun til að koma á laggirnar traktorsverksmiðju í Tansaníu.
Nú er hugað betur að því í hverju þróunaraðstoðin felst. Aðalmarkmiðið er að draga úr fátækt og stuðla að sjálfbærri þróun. Áhersla er lögð á loftslag og umhverfi, að koma í veg fyrir hættuástand og veita friðaráætlunum stuðning. Þar að auki eru nokkur mikilvæg þemu sem unnið er samkvæmt eins og að bæta stöðu kvenna og stúlkna, stuðla að jafnrétti, barna, fatlaðra, frumbyggja og minnihlutaþjóðflokka auk baráttunnar við eyðni. Listinn yfir þau lönd sem Finnar hafa gagnkvæmt þróunarsamstarf við hefur styst og á honum eru nú aðeins átta lönd. Þau eru Eþíópía, Kenía, Mósambík, Sambía, Tansanía, Víetnam og Níkaragva.
Á undanförnum árum hefur frammistaða Finna í alþjóðamálum, sem hvað mesta athygli hefur vakið, ekki verið á höndum opinberra aðila, heldur aðgerða að frumkvæðis eins manns, Martti Ahtisaari. Aðgerðir hans (í Namibíu, Kosovo, Norður-Írlandi, Indónesíu, Írak o.s.frv.) munu skipa sérstakan sess í sögu Finnlands á alþjóðavettvangi.
Ahtisaari átti farsælan feril sem diplómat í Afríku og tók síðan til við ýmis verkefni á vegum Sameinuðu þjóðanna. Í heimalandi sínu hefur hann löngum verið talinn einstakur og það átti sinn þátt í að hann var kjörinn forseti árið 1994, þegar Finnar voru orðnir þreyttir á stjórnmálaflokkum og voru frekar í leit að nýju andliti í stað þess að kjósa enn einn nauðbeygðan pólitíkusinn. En með því að vera utan flokka skorti hann sterkt stuðningsafl í Finnlandi. Vinsældir hans dvínuðu og Jafnaðarmenn studdu nýtt forsetaefni sitt Törju Halonen.
Tími Ahtisaari á stóli forseta nýttist honum samt sem stökkbretti á alþjóðlegri framabraut, sérstaklega þegar ferill hans reis sem hæst og hann varð sáttasemjari í Kosovo. Hann setti á fót stofnunina Crisis Management Initiative, CMI, sem er með aðalskrifstofur sínar í Helsinki. Stofnunin er sá aðili, sem fyrir utan opinberar stofnanir, vinnur ötullegast að því að efla hæfni alþjóðasamfélagsins til að bregðast við hættuástandi og leysa deilur. CMI vinnur bæði að sérstökum friðarmiðlunarverkefnum og öðrum verkefnum sem ekki eru jafn sýnileg eins og að þróa nýtingu á upplýsinga- og samskiptatækni í friðargæslu.
Eftir að Ahtisaari hlaut Friðarverðlaun Nóbels á síðasta ári nýtur hann enn meiri mannvirðingar meðal Finna. Óhætt er að fullyrða að skilningur Finna á hnattrænni ábyrgð væri ekki jafn útbreiddur og hann er nema fyrir tilhlutan Ahtisaari. Jafnvel þrátt fyrir að CMI hafi aldrei sóst eftir mikilli opinberri umfjöllum í Finnlandi.
Fyrir mörgum áratugum spratt sú goðsögn fram í Finnlandi að landið væri „stórveldi á svið friðargæslu“. Það hófst með virkri þátttöku í friðargæsluaðgerðum Sameinuðu þjóðanna á Kýpur, Súez, og annars staðar. Hefðinni hefur verðið viðhaldið: Finnar eru nú með liðsafla t.d. i Kosovo, Tsjad og Afganistan. Flesta hermenn, eða um það bil 400, hafa Finnar átt í Kosovo.
Slíkt veitir varnarliðinu eftirsótta reynslu á sviði alþjóðamála. Meginverkefni hersins felst samt sem áður í hefðbundnum varnaraðgerðum. Það eru sjálfboðaliðar sem halda út í heim, ekki atvinnumenn á sviði friðargæslu.
Það veldur Finnum nokkrum erfiðleikum að deilurnar verða sífellt flóknari og af og til skapast kringumstæður þar sem þörf er á hernaðaraðgerðum. Finnar eru ekki aðilar að Atlantshafsbandalaginu, en eiga gott samstarf við bandalagið. Samstarf Norðurlanda þykir hér sjálfsagt, einkum samstarf við Svía og Norðmenn. Skilyrðin eru alls staðar þau að starfa í umboði Sameinuðu þjóðanna og taka alls ekki þátt í sóknarðagerðum. Hægt er að beita ofbeldi í sjálfsvörn og þess hefur gerst þörf í Afganistan en ekki annars staðar.
Finnar leggja með öðrum orðum aðaláherslu á að veita borgaralega aðstoð í hættuástandi og leggja sitt af mörkum við að koma fótunum aftur undir samfélagið. Verkefnin eru lýsandi dæmi um markmið Finna um þróunaraðstoð, viðbrögð við hættuástandi og þeirri vinnu sem stofnun Ahtisaaris ynnir af hendi með það að leiðarljósi að endurreisa sundurtætt samfélög.
Nú, í desember fór Atlantshafsbandalagið þess á leit við Finna að þeir sendu fleiri hermenn til Afganistan. Þar eru þegar um það bil 120 finnskir hermenn en þeim mun að öllum líkindum ekki fjölga mikið. Stjórnmálamennirnir eru sammála um að veran í Afganistan sé mikilvæg en þeir hika við að ákveða að efla liðsstyrkinn þar. Þar að auki lítur út fyrir að ekki séu svo margir sem eru reiðubúnir til þess að fara þangað sjálfviljugir.
Umtalsverður hluti af aðgerðum Finna á alþjóðlegum vettvangi fer fram á grannsvæðunum. Eftir fall Sovétríkjanna var markmiðið að rétta Eystrasaltsríkjunum hjálparhönd við að komast á réttan kjöl og greiða úr félagslegum vandamálum og umhverfisvandamálum í Norðvestur-Rússlandi, nálægt landamærum Finnlands. Ekki er lengur þörf fyrir aðstoð í Eystrasaltsríkjunum og starfsemin í Rússlandi hefur meira að segja breyst. Í stað þróunaraðstoðar er lögð áhersla á fjölþjóðlegt samstarf sem Rússar hafa einnig verið aðilar að.
Með aðstoð frá Norræna fjárfestingabankanum hefur nú skapast fjárhagslegur grundvöllur fyrir samstarf í umhverfismálum innan Norrænu víddarinnar innan ESB. Stefnt er að því að koma á sambærilegu samstarfi á sviði samgöngu- og flutningamála einnig innan norrænu víddarinnar. Markmiðið er að ráða bót á umhverfisvandamálum á svæðinu og uppfæra samgönguæðarnar.
Norræna víddin varð á sínum tíma til að frumkvæði Finna. Það eru einnig helst finnskir aðilar sem hafa reynt að halda aðgerðunum gangandi með því að veita þeim nýtt innihald. Samstarfið um umhverfismál hefur gengið vel, þökk sé fjárhagslegum stuðningi, gott dæmi um slíkt er bygging hreinsunarstöðvarinnar við Pétursborg.
Samtímis vaxa áhyggjurnar af ástandi Eystrasaltsins. Í desember juku Finnar fjárárframlög sín umtalsvert til aðgerða sem tengjast Eystrasaltsáætluninni.
Á þessu sviði er Norræni umhverfisfjárfestingasjóðurinn, NEFCO, einnig starfandi og fram til þessa hafa kraftar hans einkum beinst að Norðvestur-Rússlandi, Eystrasaltsríkjunum, Úkraínu og Hvíta-Rússlandi. Nú vinnur NEFCO í samstarfi við Norræna þróunarsjóðinn (NDF) að fjármögnun aðgerða í loftslagsmálum í fátækustu þróunarlöndunum.
Þessar þrjár stofnanir, allar með aðalstöðvar sínar í Helsinki, vinna á afar sérhæfðum sviðum. Þær hafa ekki haft teljandi áhrif á samfélagsumræður í Finnlandi en það eru heldur ekki margir utanaðkomandi sem vita um tilvist þeirra.
]]>