Debatten om de to partiets kursskift har i folkemunde givet regeringen øgenavnet ”løftebrudsregeringen” og ført til tilbageslag for S og SF i meningsmålingerne.
Når historikerne engang skal fælde deres dom, kan det dog vise sig, at farven på regeringen snarere vil blive malet grøn. For i klima- og energipolitikken kan kritikerne ikke komme med anklager om løftebrud. Tværtimod synes alle tre regeringspartier fast besluttet på at leve op til valgkampens løfter og skrive sig ind i historien med en storstilet grøn omstilling.
At ambitionerne var høje, blev klart ved præsentationen af regeringsgrundlaget - ”Et Danmark, der står sammen” - som blev fremlagt i begyndelsen af oktober. (Find dokumentet på www.stm.dk).
Fra første dag var Socialdemokraterne, Socialistisk Folkeparti og Det Radikale Venstre stålsatte i troen på, at Danmark skal tage et kvantespring for at blive et grønt foregangsland. I regeringsdokumentet blev det slået fast, at Danmark skal frigøre sig fra fossile brændsler, satse stort på udbygning af vedvarende energi og sikre høj energieffektivitet.
Fredag den 25. november blev ambitionerne konkretiseret. Her præsenterede klima-, energi- og bygningsminister Martin Lidegaard udspillet - "Vores Energi" - som mere detaljeret anviser vejen mod en grøn vækstøkonomi og en fundamental omstilling af energisystemet til 100 procent vedvarende energi i 2050.
Udspillet ligger i forlængelse af den tidligere borgerlige regerings udspil: ”Energistrategi 2050”. Men ambitionsniveauet er hævet mærkbart.
Målet er, at initiativerne allerede i 2020 skal føre til massive energibesparelser og resultere i, at halvdelen af Danmarks traditionelle elforbrug er dækket af vindkraft. Samtidig skal Danmark være stærkt på vej mod at udfase kul fra danske kraftværker i 2030 og dække el- og varmeforsyningen med vedvarende energi i 2035.
Ved præsentationen fastslog Martin Lidegaard, at regeringen med sit udspil vil være med til at løse tre af verdens store kriser – nemlig den økonomiske krise, klimakrisen og ressourcekrisen, som betyder, at bland andet den store efterspørgsel på olie kan ramme dansk økonomi hårdt om få år – hvis der ikke sker en omstilling.
Ministeren slog på, at investeringer i en grøn omstilling kan give Danmark mulighed for at få et globalt forspring på klimavenlig teknologi. Udnytter dansk erhvervsliv chancen, kan det samlede regnskab blive en stor gevinst for samfundet, fastslog han.
Endelig mindede han om, at Det Internationale Energiagentur netop har udsendt en rapport, som viser, at hvis verden ikke skifter kurs, vil den globale temperatur stige seks grader inden udgangen af dette århundrede. Hvilket vil få dramatiske konsekvenser for kloden.
- Initiativerne i regeringens udspil vil reducere udledningen af Danmarks drivhusgasser med 35 pct. i 2020 i forhold til 1990. Det vil sende et stærkt signal til resten af verden om at et grønt energisystem er realistisk og kan betale sig, udtaler Lidegaard i sin pressemeddelelse fra lanceringen af den nye energistrategi.
På pressemødet måtte ministeren dog erkende, at det koster at omstille til grøn økonomi. Men den pris sammenlignede han med at betale en forsikringspolice.
- Det er investeringer, der koster ekstra, men i forhold til det, vi forsikrer os imod, er det en relativt mindre udgift, som vil være rigtig godt givet ud, hvis energipriserne stiger mere end vi forventer i dag, hvilket der er betydelig risiko for, sagde ministeren.
Samlet indebærer udspillet udgifter på 5,6 mia. kr. i 2020. Nye afgifter skal blandt andet dække investeringer i øgede energieffektiviseringer og udbygning af vedvarende energi. Hertil kommer virksomheder og husholdningers milliardstore investeringer i vedvarende energi og nyt og mere energieffektivt udstyr.
Skiftet skal til gengæld betyde lavere løbende omkostninger til brændsler på grund af et lavere energiforbrug. Besparelsen på energiforbruget skønnes at være 6,9 mia. kr. i 2020, men kan blive højere, hvis prisen på fossile brændsler stiger.
Endelig ventes udspillet at skabe 900 ekstra job i 2012 og 5.500 ekstra arbejdspladser i 2013. (Læs mere om udspillet på Klima-, Energi- og Bygningsministeriets hjemmeside www.kemin.dk samt Energistyrelsens hjemmeside www.ens.dk)
På baggrund af udspillet har regeringen inviteret Folketingets partier til forhandlinger om en ny energiaftale, som skal løbe frem til 2020. Blandt partierne er der enighed om retningen – men der bliver slagsmål om udgifterne til omstillingen.
I forvejen er regeringen under pres for at have forhøjet afgifter på blandt andet usunde og fedtholdige madvarer, cigaretter, spiritus. Og selv om danske vælgere generelt er ”grønne”, kradser krisen, og mange vil være skeptiske over, at det bliver endnu dyrere at tænde lyset og skrue op for radiatoren.
For de danske husholdninger vil ekstraregningen ifølge beregningerne i udspillet blive på gennemsnitligt 1.700 kroner i 2020, og netop debatten om de øgede udgifter vil genere regeringen. Derudover frygter erhvervslivet for øgede omkostninger.
Danmarks største erhvervsorganisation, Dansk Industri, er i udgangspunktet positiv overfor udspillet, for DI finder den grønne omstilling nødvendig og ser et stort vækstpotentiale. Men direktør Tine Roed fra DI understreger, at de høje ambitioner skal gå hånd i hånd med hensynet til Danmarks konkurrenceevne.
- Vi er nødt til at finde en kurs, som ikke svækker konkurrenceevnen yderligere og dermed koster vækst og arbejdspladser i Danmark,” lyder det fra DI.
For erhvervslivet er det afgørende, at der kommer en bred politisk aftale, som skaber langsigtede rammer. Men forhandlingerne bliver komplekse. Blandt de borgerlige oppositionspartier frygter man, at omstillingen bliver for dyr.
- Vi er ikke parat til flere afgifter, så det bliver et slagsmål om penge, siger Thomas Danielsen fra det største borgerlige oppositionsparti, Venstre. ´
Hos Liberal Alliance er energiordfører Villum Christensen endnu mere kritisk.
- Regeringen har i sin plan opstillet dyre fantast-mål. De føles rare og politisk korrekte, men de hjælper ikke klodens klima en dyt og giver en konkurrencefordel til udlandet.
Trods modstanden vil regeringen ikke fravige den nye linje, som på samme tid peger tilbage og frem. Tilbage til tiden, da den markante socialdemokratiske miljø- og energiminister Svend Auken satte Danmark på landkortet som grøn nation og frem mod en tid, hvor verdens lande vil konkurrere benhårdt om ny grøn teknologi.
]]>Hryðjuverkamenn hafa skipulagt árásir á Jótlandspóstinn og hafa haft áætlanir um að skjóta eins marga starfsmenn og þeir geta en í hvert skipti hefur leyniþjónustan ljóstrað upp um aðgerðirnar.
Danski forsætisráðherrann gat áður farið frjáls ferða sinna um götur en nú er hans gætt af sérþjálfuðum lögreglumönnum og fylgst er með heimili hans allan sólarhringinn.
Í stuttu máli, jafnvel þótt ekki séu daglega fréttir af hryðjuverkamönnum sem skipuleggja árásir er flestum Dönum þó orðið ljóst að landið er skotmark hryðjuverkamanna. Þátttaka í stríðsrekstri í Írak, Afganistan og nú síðast í Líbíu, ásamt teikningunum af Múhameð spámanni í Jótlandspóstinum, hafa fært Danmörku í skotlínu íslamskra hryðjuverkamanna.
Fyrst þegar óljósar fréttir bárust af sprengingunum í Ósló voru viðbrögð danskra sérfræðinga þau að um árás íslamskra hryðjuverkahópa hlyti að vera að ræða.
Flestir áttu bágt með að trúa þegar í ljós kom að árásarmaðurinn var ljóshærður Norðmaður að nafni Anders. Fæstir gátu sett sig inn í hugsanagang ungs Norðmanns sem var svona fullur haturs gagnvart innflytjendum og fannst þjóðkjörnir menn hafa svikið þjóðina þvílíkt – fyrir að hafa leyft þessu fólki að flytja til landsins – að hann var tilbúinn að sprengja upp stjórnarbyggingar og skjóta tugi saklausra unglinga. En allt í einu opnuðust augu manna fyrir hægriöfgum sem nærast á þjóðernislegum og andíslömskum viðhorfum.
Í Danmörku fékk það fjölmiðla til að spyrja: Getur það sama gerst hér? Og á sama andartaki spurðu fjölmiðlamenn hvort yfirvöld hefðu vanmetið ógnina frá hægriofstækismönnum eftir að hafa haft íslömsk hryðjuverk yfir höfði sér í áratug?
Svörin eru ekki einhlít, en í Danmörku gera menn enn ráð fyrir því að ógnin sé mest frá íslömskum hryðjuverkasamtökum, einkum vegna Múhameðsteikninganna, og sú ógn hefur leitt til talsverðs vígbúnaðar leyniþjónustunnar.
Hvað viðkemur hægriöfgum vísa margir til mats Europol sem varar við því að hægri öfgamenn séu stöðugt að sækja í sig veðrið við að framleiða fjandsamlegan áróður gegn innflytjendum og gyðingum á netinu. Í greiningu frá Europol segir:
„Þótt yfirvofandi ógn frá hægriöfgamönnum virðist fara minnkandi, og fá glæpamál hafi verið höfðuð gegn hægriöfgamönnum, sýnir fagmennska þeirra bæði í áróðri og skipulagningu að hópar hægriöfgamanna vilja vaxa og breiða út hugmyndafræði sína og af þeim stafar því enn ógn í löndum Evrópusambandsins“.
Af sömu ástæðum hefur leyniþjónusta lögreglunnar (PET) árum saman haft auga með fólki yst til hægri og ekki leikur vafi á því að árásin í Noregi muni skerpa athygli leyniþjónustunnar. Jakob Scarf, æðsti yfirmaður PET fullyrti strax eftir árásina í Noregi að PET hefði eflt eftirlitið á mikilvægum stöðum til að koma í veg fyrir starfsemi sem gæti þróast í áttina að því að ógna öryggi þjóðarinnar. Danskir fjölmiðlar afhjúpuðu fljótlega að einhvers staðar lægi fiskur undir steini.
Fyrst kom upp mál um 43 ára gamlan hægriöfgamann sem hafði í fórum sínum efnablöndur sem hægt var að nota til sprengjugerðar. Dagblöðin sögðu frá því að rússneskir nýnasistar hefðu samband við hægriöfgamenn í Danmarks Nationale Front og að danskir þjóðernissinnar hefðu fengið þjálfun í vopnaburði hjá hægriöfgamönnum í Rússlandi. PET þekkir til atburðarásarinnar og lýsti í síðustu ársskýrslu sinni hvernig sum hægriöfgasamtök vinna að því að stofna til sambanda við ofbeldisfull öfgasamtök erlendis.
Harmleikurinn í Noregi varpaði ljósi á nýjar ógnir en auk þess fór umræðan einkum að snúast um að hve miklu leyti stjórnmálaflokkar, sem að miklu leyti hafa haft málefni útlendinga ofarlega á blaði, hafi átt þátt í að skapa andrúmsloft sem kveikir í mönnum eins og Anders Breivik.
Gagnrýnendur ásökuðu einkum stjórnmálamenn úr Danska þjóðarflokknum fyrir að hafa komið fram með hatursfullar árásir á útlendinga og margir gáfu í skyn að Danski þjóðarflokkurinn bæri ásamt öðrum óbeina ábyrgð á því að hvetja róttæka hægriöfgamenn til pólitísks ofbeldis.
Pia Kjærsgaard formaður Danska þjóðarflokksins vísaði gagnrýninni eindregið á bug. Í staðinn fann hún að því við gagnrýnendur að þeir greindu málið rangt. Hún varaði við því að þagga niður umræðu þar sem talað er opinskátt um neikvæðar afleiðingar af flutningi útlendinga til landsins, og hún lýsti sig eindregið ósammála Siv Jensen, formanni norska Framfaraflokksins, sem í kjölfar hryðjuverkaárásarinnar lýsti eftir hófsemi í umræðunni um málefni útlendinga.
- Danmörk er frjálst og opið þjóðfélag og því fær fjöldamorðingi ekki breyta. Það er einmitt það sem gerist þegar norskir stjórnmálamenn fara að líta í eigin barm þrátt fyrir að ekki sé við neinn að sakast nema þenna eina mann – fjöldamorðingjann – sagði Pia Kjærsgaard.
Sama rökstuðningi beitti hún reyndar gegn boðskap í kjallaragrein sóknarprestsins Sørine Gotfredsen sem hvatti til þess að harmleikurinn í Noregi yrði notaður til að skilja hættuna við fjölmenningarsamfélagið.
- Því er ég alls ekki sammála. Ég held að fjöldamorðingi eigi ekki skilið að maður reyni að setja sig inn í hvers vegna hann hefur gert þetta, sagði Pia Kjærsgaard.
Eftir hina hörmulegu árás á Noreg hefur umræðan í Danmörku tekið nýja og óvænta stefnu.
Í máli sem vakti mikla athygli var fimm ungum mönnum stefnt samkvæmt hryðjuverkalögum vegna íkveikjuárása, sem ýmist voru framkvæmdar eða skipulagðar og beindust gegn allt frá loðfeldafyrirtækjum til stjórnmálastofnana og lögreglu. Málið afhjúpaði nýja ósveigjanlega og ofbeldisfulla vinstriöfgastefnu.
Í sambandi við þingkosningar í Danmörku hinn 15. september, þar sem vinstriflokkurinn Einingarlistinn náði mjög góðum árangri, beindist kastljósið að vinstriróttækni á ný. Ýmsir fjölmiðlar beindu athyglinni að sambandi Einingarlistans við öfgavinstrivænginn. Jótlandspósturinn sagði frá því að ýmsir þingmenn flokksins hefðu stutt hreyfingar sem eru á hryðjuverkalista ESB. Önnur blöð sögðu frá því að einn þessara fimm ungu manna, sem var stefnt samkvæmt hryðjuverkalögum fyrir að undirbúa íkveikjuárásir, hefði verið félagar í æskulýðssamtökum flokksins, Socialistisk Ungdomsfront, allt til ársins 2009.
Í þetta sinn var röðin komin að Einingarlistanum að mótmæla. Frank Aaen, sem er þaulreyndur stjórnmálamaður af vinstri vængnum, vísaði öllum ásökunum á bug um að Einingarlistinn tengdist á nokkurn hátt herskáum hópum.
- Allir þingmenn úr flokki okkar eru á móti hryðjuverkum og ofbeldi. Taki einhverjir innan flokks okkar þátt í ofbeldi eða segi sig samþykka ofbeldi, þá verða þeir gerðir brottrækir, sagði Frank Aaen.
Í heildina hef athyglin aukist á róttækni til hægri og vinstri. En sé hlustað eftir merki frá leyniþjónustunni stendur Danmörku enn sem fyrr mest ógn utan frá af íslömskum hryðjuverkasamtökum.
]]>If the trend in the opinion polls holds true, the leader of the Social Democrats, Helle Thorning-Schmidt, will be the new Danish prime minister on Thursday evening, when all the votes have been counted after an intense and hectic election campaign.
That will be the end of an unusual decade in Danish politics where tight immigration policies, the crisis of the controversial cartoons of the prophet Muhammed in the newspaper Morgenavisen Jyllands-Posten, and involvement in the wars in Iraq, Afghanistan and Libya have changed the outside world's opinion of Denmark.
In this decade, a Liberal/Conservative government, led first by Anders Fogh Rasmussen and later by Lars Løkke Rasmussen, has been in power. Supported by the Danish People's Party, which has acted as the government's loyal support party and been rewarded by being invited right into the powerhouse by Anders Fogh Rasmussen.
If Helle Thorning-Schmidt becomes head of government on Thursday evening - after she has been in the lead for a long time in the opinion polls - a new and different era will begin. But what one?
It goes without saying that Thorning will be celebrated as a heroine by her supporters on election night if the Social Democrats succeed in capturing the Prime Minister's office.
For 10 long years the party has been kept out of the corridors of power and been relegated to the hard opposition benches. So it will be a triumph for her fellow party members to see their leader become prime minister - and their enthusiasm will be none the less as Thorning will be able to write Danish history as the nation's first woman head of government.
It will presumably quickly be seen to be harder to keep power than it was to win it. Thorning can hope that, in her first period as prime minister, she will be surrounded by so much positive media interest that the Danes will look more kindly towards her than today and have more confidence in her skills.
If that happens, she will grow with the challenge, and she will have the chance to surprise many with her leadership. She has many of the qualities required to make a good prime minister. She has an unusually robust personality, can make decisions, she is good at communicating and likes to be "on" in the media, she is systematic, a quick learner and will work well together with all the officials in the central administration, who are ready to help her with the formulation of policy and technical solutions.
When Denmark takes over the Presidency of the EU in the new year, it will be a good guess that the surrounding world will take notice of a dynamic head of government who will do everything possible to run a professional presidency, and who, also, can talk to the other heads of state and government in perfect English. The latter is due in no small part to the fact that she is married to Stephen Kinnock - son of the former Labour leader Neil Kinnock.
Having said that, Thorning will need all her energy and resolution if she is to be successful as prime minister, because she will face colossal challenges and she does not have an overwhelming amount of experience.
In her six years as leader of the Social Democrats she has indeed proven that she can accomplish a great deal. She took over a party at a historic low point where her fellow party members were divided into factions that were often more concerned with fighting each other than defeating the government. Thorning has managed to establish a ceasefire, which has effectively put an end to the old disputes.
Next, she has entered into a close alliance with the Socialist People's Party (SF) a bit further out to the left, which has been crucial to the possibility that there could be a real alternative in the eyes of the electorate. These two parties have been able to present proposals, for example, in judicial and immigration policies as well as taxation policies and general economic policy.
Along the way the Social Democrats and SF have jointly implemented a marked swing to the right in value policies - as they say in Denmark. That means that S and SF by a long stretch have usurped the government’s and the Danish People's Party's tight immigration policy. In this way the two parties have effectively closed their former open flanks towards to the Liberal/Conservative parties and the Danish People's Party. For the Social Democrats this shift towards a tighter immigration policy has meant that the party has come more in tune with the majority of its voters.
And yet, it will be a completely different challenge to take over the government and lead a country.
A sober analyse is that Thorning has probably mostly won as the result of a rejection of a government that has been in power for 10 years and less as the result of a straight choice for a new government.
One of the paradoxes of the election campaign is that on Thursday evening Thorning could be celebrated as Denmark's first woman prime minister and at the same time stand out as the Social Democratic leader who has delivered the worst election results in history. Polls show that the Social Democrats only stand to win about 25 per cent of the votes and that is the same low level as the dreadful election result of 2007.
One of the reasons is that the Danes have considerable doubt about Thorning and are concerned about whether she has the skills needed to lead Denmark through the economic crisis. This is probably because Thorning - and the majority of her team - have no experience of being members of a government.
Then it is clear that it is not only the Social Democrats who are weakened. Thorning's closest co-operation and alliance partner, the Socialist People's Party led by Villy Søvndal, is very far from top form after several years with steep growth curves.
Today SF has slid far down the slope compared to the record polls in 2010 and there is a risk that the party will have a worse election result than in 2007. The explanation is that Villy Søvndal has damaged the party by making so many compromises with Thorning that, in the eyes of the voters, it has almost become a branch or subsection of the Social Democrats.
Among SF's support base there is clear frustration over the new centrist line and, although gaining power will provoke great jubilation, Villy Søvndal has the problem that his party has peaked before the hard work of government kicks in.
It's a good guess that SF's voters will react with disappointment and anger when it dawns on them that Søvndal as a new minister will have to make tough and unpopular decisions. A party like the Social Democrats can deal with that because it is in the party's DNA to bear responsibility and because the leading politicians realise that there is a price to pay for power. SFs have never tried this before and the SF leadership has both before and during the election campaign made promises which will be impossible to fulfil.
The fact of the matter is that neither Thorning nor Søvndal have managed to move their parties forward in the election campaign and so they will be strongly dependent on the election campaign’s more successful parties in red blue - namely the centrist Social-Liberal Party (Det Radikale Venstre) and the Red-Green Alliance (Enhedslisten) on the extreme left-wing.
It is obviously lucky for Thorning that these two parties have done so well because otherwise she would find herself a long way from the Prime Minister's office today. On the other hand, it is a serious problem that the Social-Liberal Party and the Red-Green Alliance are in direct confrontation in economic policy.
While the Red-Green Alliance reject, amongst other things, increased working hours, reduced early retirement benefit and higher retirement age - which all economists consider crucial to protect the Danish economy - the Social-Liberal Party stands for a definite reform agenda. The two parties are like fire and water in taxation policy too.
The two are, however, in agreement in immigration policy - they both believe that the strict rules should be slackened considerably - but here, on the other hand, they are in open conflict with the Social Democrats and SF.
In other words, Thorning risks being caught in a dangerous cross pressure if she doesn't manage to expand her power base and establish co-operation across the middle with the liberal/conservative parties, especially in economic policy.
She will be forced to accept the Social-Liberal's demands in economic policy, and even though the S leader hasn't said as much publicly, she will be forced to take over a number of the reforms - including the retirement reform with reduced early retirement pension and higher retirement age - which the government has implemented and which she has thundered against. If Thorning says no, the Social-Liberals will not join a government with S and SF. And without the Social-Liberals Thorning will be extremely vulnerable as prime minister.
There are difficult economic challenges ahead, which the election campaign has very clearly illustrated. A few years ago the politicians were all fighting about how to divide the money. During this current election they have first and foremost debated how they are even going to find the money for welfare.
In the first week of the election it was made clear that Denmark is not - luckily - in a recession as the preliminary economic figures earlier in the summer had suggested. But the economy is fragile. And the downturn in the world economy has further increased the pressure on Denmark.
The cost of the welfare that most Danes want to form a circle around will increase when the large older generations retire from the labour force and fewer young people are ready to produce prosperity. In addition, Denmark - just like the other Nordic countries - is being squeezed by steady fiercer competition from the new successful winner economies.
The election campaign has clearly shown that the Danes are worried about the economy and the figures are so dismal that former prime minister, NATO's Secretary General Anders Fogh Rasmussen's old agendas have been pushed into the background. Gone is the talk of value politics and culture fights.
Gone is the emotional debate on immigration policy which took up so much of the elections in 2001, 2005 and 2007. However, do not misjudge the attitude of the voters. What is new in this election is that the Danes are no longer demanding tightening of immigration laws, but on the other hand, nor do they want the immigration laws to be rolled back.
In other words, Thorning can make probably make adjustments but not make a showdown with the immigration policy that Anders Fogh Rasmussen introduced in 2001.
If she tries to do that she will quickly push the voters back to the blue block. For the same reason, the Danish People's Party cannot be written off. They will continue to play the role of the most stalwart and uncompromising defender of tight immigration policy.
All in all, the task for the country's new prime minister is monumental, regardless of party affiliations.
If the polls are correct Thorning will get the chance in a few days to show what she can do with this task. If it turns out that prime minister Lars Løkke Rasmussen, against all odds, manages to turn the election campaign in the last 24 hours, the story will come to a sudden end for Thorning.
If she loses on Thursday, she will soon be writing former party leader on her business card.
]]>Birtist her tollvarða og lögregluþjóna sem heimta að fá að sjá vegabréf og krefjast þess að fá að róta í bílnum áður en leiðin inn í litla kóngsríkið liggur opin?
Ónei, í raun fer aksturinn yfir landamærin alveg átakalaust fram. En þegar litið er til þeirrar alþjóðlegu athygli sem hert landamæraeftirlit Dana hefur fengið er ekki hægt að lá ferðamönnum að þeir beri nokkurn kvíðboða fyrir komunni til landsins.
Að nýtilkomið hert eftirlit hefur hlotið svo mikið umtal í fjölmiðlum heims - og verið gagnrýnt svo mjög erlendis - má kenna ferli sem fór úr böndunum hjá Lars Løkke Rasmussen forsætisráðherra og ríkisstjórn hans. Og svo þversagnakennt sem það hljómar er skýringuna á vanda forsætisráðherra að finna í hrossakaupum þar sem vandinn snerist um allt annað.
Í vor barðist Lars Løkke Rasmussen fyrir því að koma í gegn umbótum sem felast í niðurskurði. Hugmyndina kynnti hann í nýársræðu sinni til þjóðarinnar 1. janúar og hann fékk óðara stuðning hagfræðinga og sérfræðinga sem lengi hafa bent á nauðsyn þess að Danir fari fyrr á vinnumarkaðinn og séu þar lengur.
Frá fyrsta degi var þó ljóst að forsætisráherrann mundi mæta heiftugri andstöðu frá Sósíaldemókrataflokknum og Sósíalska þjóðarflokknum. Launþegasamtökin tóku undir gagnrýnina og settu upp auglýsingar þar sem þau skutu föstum skotum að forsætisráðherranum og vöruðu við því að niðurskurður á hinum vinsæla sérstaka lífeyri, sem fólki á aldrinum 60-67 ára sem lætur af störfum að eigin ósk er greiddur, kæmi einkum niður á verkamönnum sem væru líkamlega slitnir eftir langa veru á vinnumarkaðnum.
Ef Lars Løkke Rasmussen ætlaði að koma umbótum sínum í gegn yrði hann að sækja stuðning til bandamanna sinna frá árinu 2001, Piu Kjærsgaard og Danska þjóðarflokksins.
Stjórn Danska þjóðarflokksins gerði sér grein fyrir því frá upphafi að allur stuðningur við umbæturnar væri varasamar vegna þess að margir kjósendur flokksins yrðu á móti þeim.
Pia Kjærsgaard lét þó sannfærast þar sem umbæturnar skila miklum ágóða sem ríkissjóður Dana þarf á að halda eftir að fjármálakreppan olli því að traustur hagnaður breyttist í alvarlegan halla og íþyngjandi gjaldaliði. Pia Kjærsgaard óskaði hins vegar eftir einhverju á móti - nokkurs konar gjaldi - sem átti að sýna fram á að flokkurinn hefði unnið að mikilvægu máli. Forysta Danska þjóðarflokksins dró því upp kröfuna um hert landamæraeftirlit í stórpólitískar umræður um að tryggja danskt efnahagslíf til ársins 2020 og fallast á umbætur sem felast í niðurskurði.
Tillaga flokksins um aukið landamæraeftirlit var í beinu framhaldi af því að nokkrir fjölmiðlar höfðu áður skýrt frá grófum ránum austurevrópskra glæpagengja á heimilum fólks. En leiðtogi Danska þjóðarflokksins notaði einmitt mál glæpagengjanna sem rök fyrir því að herða þyrfti eftirlitið við landamærin jafnframt því sem hún benti á að aukið eftirlit yrði vörn gegn eiturlyfjasmyglurum og mansölum.
Fyrir forystu Danska þjóðarflokksins var þetta gott og gilt mál. Það kom líka fullkomlega heim og saman við pólitíska stefnu flokksins. Því að frá stofnun haustið 1995 hefur Danski þjóðarflokkurinn haft í frammi harða réttindapólitík.
Í ríkisstjórnarflokkunum, Vinstriflokknum og Íhaldsflokknum voru menn einnig sáttir. Að hluta til var það léttir að krafa Danska þjóðarflokksins virtist svo viðráðanleg og ódýr. Að sumu leyti átti það ljómandi vel við að gjaldið til Danska þjóðarflokksins tengdist „réttindapólitík“, því að þar eygðu herstjórnarfræðingarnir í ríkisstjórninni góða möguleika á að komast upp á kant við stjórnarandstöðuna.
Skoðanakannanir sýndu líka að Danir vildu hert eftirlit við landamærin. Enginn hlustaði á sérfræðinga sem sögðu áhrifameira að eltast við glæpamenn gegnum eflt samstarf við ESB – til dæmis með því að Danir gæfu upp fyrirvara sína og gengju að fullu í réttindapólitískt samstarf ESB.
Hinn 10. maí ræddu forystumenn Danska þjóðarflokksins við ríkisstjórnina um fjölda tollvarða, lögregluþjóna, bílaskanna, röntgenskanna, myndbandsupptakna og nýbygginga við landamærin.
Allir þóttust vera með unnið mál í höndunum og enginn hafði ímyndunarafl til að sjá fyrir sér að niðurstaðan mundi leiða alþjóðlegt fárviðri yfir Danmörku.
Hinn 11. maí var samkomulagið kynnt undir furðulegri fyrirsögn; „Stöðugt tolleftirlit í Danmörku (hert landamæraeftirlit)“. Enginn veitti því sérstaka athygli að ráðherrar og embættismenn þyrftu að nota sviga í fyrirsögninni en brátt kom í ljós að samkomulagið dró að sér athygli umheimsins.
Einkum og sér í lagi innan ESB höfðu menn brennandi áhuga á því hvort Danir væru að rjúfa Schengen-samstarfið. Tortryggnin nærðist á því að Pia Kjærsgaard gaf dönsku þjóðinni í skyn að samkomulagið yrði til þess að snúið yrði aftur til sömu stöðu og áður en Danmörk kom inn í Schengen-samstarfið og áður en hætt var við landamærabómur og tollstöðvar.
Þjóðverjar voru hvað harðastir í árásum sínum á Dani og í ESB voru menn ekki heldur ýkja sáttir. Þvert á móti varaði José Manuel Barroso formaður framkvæmdastjórnarinnar við því að landamæraeftirlitið yrði gert „öflugt og stöðugt“ eins og pólitíska samkomulagið við Danska þjóðarflokkinn gerði ráð fyrir.
Með forsætisráðherrann í fararbroddi reyndu danskir ráðherrar að sefa starfsbræður sína í öðrum löndum og jafnframt reyndi Lars Løkke Rasmussen að gera lítið úr málinu. Hann lagði áherslu á að samkomulagið væri í samræmi við reglur Schengen og lét á sér skilja að pressan hefði túlkað samkomulagið rangt.
En átökin um landamærin héldu áfram. Fyrir því lágu fleiri ástæður. Fyrst og fremst fylgdist og fylgist framkvæmdastjórn ESB afar vel með því að sameiginlegar reglur séu ekki brotnar. Fyrir framkvæmdastjórnina skiptir öllu máli að ekki séu brotnar reglur sem tengjast kjarnanum í ESB-samstarfinu og innra markaðnum, reglur sem snúast um frjálsar ferðir fólks, varnings og þjónustu. Eða eins og þýski kanslarinn Angela Merkel sagði á leiðtogafundi ESB: - Ferðafrelsi evrópskra borgara gegnum Schengen er stórkostleg framför sem ekki má stofna í hættu vegna þjóðernislegrar ofurviðkvæmni.
Að auki var - og er - vaxandi ótti við að þjóðernisflokkar sem efast um ágæti ESB, svo sem eins og Danski þjóðarflokkurinn, setji upp nýjar fyrirstöður fyrir evrópskt samstarf.
Á meðan á þessu stóð sendi ESB sendinefnd til Danmerkur til að rannsaka danska toll- og landamæraeftirlitið og aftur varð Danmörk fyrir gagnrýni. Það væri „á engan hátt hægt að réttlæta“ aukið eftirlit í Danmörku, skrifaði Ceciliu Malmström, sænskur fulltrúi í innri málefnum ESB, en hún varaði við því að sendinefndin myndi ekki hika við að beita öllum brögðum til að tryggja frjálsa för fólks, varnings og þjónustu og tryggja þar með að lögum ESB væri framfylgt.
Í raun var verið að gefa í skyn að Danmörk ætti á hættu að verða stefnt fyrir Evrópudómstólinn.
Seint og um síðir tókst ríkisstjórninni þó – með allt of síðbúinni stórsókn – að koma á vopnahléi við önnur lönd og ESB. Ítrekað fullyrtu danskir ráðherrar og starfsmenn utanríkisþjónustunnar að af hálfu Dana yrði ekki aðhafst neitt það sem stríddi gegn lögum ESB. Þær staðhæfingar tók ESB góðar og gildar en ákvað jafnframt að fylgjast með uppbyggingu Dana á landamæraeftirlitinu. Og þannig standa mál í dag.
Hvort óróinn blossar upp að nýju fer eftir framkvæmd samkomulagsins.
Danskir sérfræðingar í málefnum ESB hafa bent á að vandinn við samkomulagið hafi nú þegar afhjúpast í klúðurslegri fyrirsögn „Stöðugt tolleftirlit í Danmörku“ og næst á eftir innan sviga „hert landamæraeftirlit“.
Eins og kunnugt er var persónulegt eftirlit á landamærum afnumið með Schengen-samstarfinu í ESB og það er ekki hægt að koma á stöðugu tolleftirliti, eða eins og Peter L. Vesterdorf sérfræðingur í málum ESB orðar það: „Það er almennt þekkt í lögum ESB að kerfisbundið eftirlit er bannað. Að sjálfsögðu eru möguleikar á tolleftirliti en það má ekki vera kerfisbundið og stöðugt. Og stöðugt slembieftirlit er fráleitt. Það er allt að því þversögn.“
En textinn er eitt. Framkvæmdin er annað.
Danski utanríkisráðherrann Lene Espersen undirstrikaði á fundi með þýskum starfsbróður sínum að Danir myndu ekki brjóta lög ESB og Schengen-samkomulagið. Hún fullyrti að samkomulagið snerist ekki um gamaldags landamæraeftirlit heldur um tolleftirlit á varningi á leið til Danmerkur - og aðeins með slembieftirliti. Hún sagði:
- Það er afar mikilvægt fyrir mig að koma því til skila að þetta samkomulag hefur ekkert með persónur og vegabréf að gera. Við erum fullkomlega með það á hreinu að ESB er eftir sem áður opið bandalag og að Evrópubúar geta ferðast frjálst. Danmörk verður eftir sem áður með opin landamæri.
Að sögn utanríkisráðherra verður ekki um að ræða eftirlit með ferðamönnum til Danmerkur og frá, og venjulegir ferðamenn þurfa ekki að sýna vegabréf.
Svar þýska utanríkisráðherranns hljóðaði svo:
- Áhyggjur mínar eru að nokkru leyti úr sögunni, þ.e. að ekki verði neitt stöðugt persónu- og vegabréfaeftirlit við landamærin. Það er líka góð frétt fyrir þá mörgu ferðamenn sem ætla frá Þýskalandi til Danmerkur í leyfum eða í viðskiptaerindum.
Þar með dró úr orðaskakinu.
Eftir stendur að menn þurfa yfirleitt ekki að óttast dönsk landamæri. En mál sem átti að vinnast á heimavelli tapaðist á alþjóðavelli.
]]>Skyndilega fjölmenntu utanríkisráðherrar stóru landanna - Bandaríkjanna, Kanada og Rússlands - í fámenna grænlenska bæinn og sýndu með veru sinni þar fram á að það er um mikla hagsmuni að ræða á Norðurskautinu.
Það var ekki hægt að útvega eitt einasta hótelherbergi þegar stjórnmálamenn og embættismenn streymdu til Nuuk en þeim fylgdi óvenju stór skari fjölmiðlafólks. Það varð að taka í notkun skip til að útvega pláss fyrir sendinefnd Bandaríkjanna sem fylgdi Hillary Clinton utanríkisráðherra og Ken Salazar innanríkisráðherra.
Allir fóru þeir í pílagrímsferð á leiðtogafundinn í Norðurskautsráðinu til að búa sig undir framtíð þar sem loftlagsbreytingarnar bræða ísinn í slíkum mæli að nýjar siglingaleiðir geta opnast um sumarmánuðina og olíufyrirtækin geta leitað að olíu og gasi.
Horfurnar á að marga mánuði ársins verði hægt að sigla norð-vestur siglingaleiðina norðan Kanada og norð-austur siglingaleiðina norðan við Rússland opna fyrir nýjar framtíðarhorfur fyrir siglingar en hugsanlegt er að þannig verðihægt að koma á beinum áætlunarferðum milli mikilvægra heimsmarkaða.
En refskákin um Norðurskautið snýst þó fyrst og fremst um möguleikann á því að vinna olíu og gas. Talið er að allt að 25% af olíuforða heimsins sem enn er ekki búið að uppgötva sé að finna norðan heimskautabaugs svo það er um að ræða gífurlega viðskiptalega hagsmuni.
Vegna ríkissambandsins við Grænland er Danmörk með í Norðurskautsráðinu og á komandi árum mun Danmörk í náinni samvinnu við Grænland reyna að skipa sér eins góðan sess og hægt er til að fá hlutdeild í því sem Norðurskautið mun gefa af sér.
Embættismenn í utanríkisráðuneytinu hafa lengi unnið að því að orða framtíðarstefna ríkissambandsins í málefnum Norðurskautsins.
Blaðið sagði frá því að með stefnunni kæmi Danmörk á fullum krafti í baráttuna um eignarétt á Norðurpólnum:
„Reiknað er með að konungsríkið geri kröfu til landgrunnsins á fimm svæðum í kringum Færeyjar og Grænland, þar á meðal á sjálfan Norðurpólinn.“ Þannig hljóðaði ein af meginframsetningunum í uppkasti að stefnu landsins sem lekið hefur verið og blaðið Information skýrði frá.
Mikil leynd hefur hvílt yfir þessari vinnu en um miðjan maí var uppkasti lekið til blaðanna og gert opinbert í Information.
Opinber umræða í Danmörku fékk Lene Espersen utanríkisráðherra til að bregðast við og hún upplýsti í yfirlýsingu að heilstæð stefna myndi vera tilbúin um miðjan júní. Hún lagði áherslu á að það væri engin frétt að Danmörk gerði kröfu um yfirráð á Norðurpólnum.
- Við fylgjum öllum sameiginlegum alþjóðlegum leikreglum og sendum auðvitað inn allar kröfum sem við teljum að við getum fært sönnur á að séu okkar. Það sama gera raunar önnur lönd á Norðurskautinu. Búist er við að Danmörk muni geta fært sönnur á kröfur um svæði sem meðal annars nær yfir hafsbotninn við Norðurpólinn. En Norðurpóllinn er ekki takmark í sjálfu sér segir ráðherrann.
Utanríkisráðherrann upplýsti jafnframt að kröfur Danmerkur og Grænlands á landgrunn utan 200 sjómílna verði lagðar fyrir alþjóðlegu landgrunnsnefndina í síðasta lagi árið 2014 í samræmi við hafréttarsamning SÞ.
- Að endingu munu kröfur á Norður-Íshafinu sem skarast verða leystar í samningum milli hlutaðeigandi aðila, sagði Lene Espersen.
Uppkasti að Norðurskautstefnu ríkisstjórnarinnar sem var lekið,
var lesið gaumgæfilega utan landamæra Danmerkur en innanlands urðu orðin ekki til að æsa upp stjórnarandstöðuþingmenn. Það er þvert á móti breið samstaða um að það sé eðlilegt að Danmörk haldi kröfum sínum á lofti. Því það muni allir aðrir alveg örugglega gera.
John Nordbo sem fæst við greiningu hjá alþjóðlegu umhverfisverndarsamtökunum WWF hitti þess vegna naglann á höfuðið þegar hann hélt því fram í blaðinu Information að „menn gera bara kröfu til eins stórs svæðis og mögulegt er.“ Með öðrum orðum þá taldi hann að danska ríkisstjórnin fylgdi gamaldags kaupmennsku og sígildri samningatækni sem fælist í því að gera miklar kröfur í byrjun til að hafa eitthvað til að versla með síðar meir.
Frá sjónarhóli umhverfisverndarsinna er þessi þróun hins vegar dapurleg og veldur áhyggjum. Í umhverfisverndarsamtökum óttast sérfræðingar að hætta sé á að einstöku dýralífi og viðkvæmum vistkerfum á Norðurskautinu verði fórnað á altari eltingarleiks við auðlindir svæðisins.
Mads Christensen framkvæmdastjóri Greenpeace tók áhyggjurnar saman með þessum orðum:
- Með þessari stefnu skráir ríkissambandið sig fyrir alvöru inn í kapphlaupið um að sölsa undir sig eins mikið af landi og mögulegt er. Framsýn Norðurskautstefna fælistí því að vinna að sameiginlegri lausn sem tryggir að Norðurskautið fái þá vernd sem bæði umhverfi svæðisins og loftslag heimsins þarf nauðsynlega á að halda.
Einn dönsku blaðamannanna sem fylgst hefur hvað mest með refskákinni um Norðurskautið - sérstaklega með tilliti til stöðu Danmerkur - er þáttarstjórnandinn og rithöfundurinn Martin Breum hjá Útvarpi Danmerkur (DR).
Hann skrifaði bókina „Þegar ísinn hverfur - Danmörk sem stórveldi á Norðurskautinu, olían í Grænlandi og baráttan um Norðurpólinn.“ Í einni greiningunni slær hann því föstu að Danmörk hafi með fullum þunga hafið þátttöku sína í baráttunni um Norðurskautið með stefnu sinni um að flækja Norðurpólnum í ríkissambandið .
Martin Breum telur jafnframt að Danmörk muni hér eftir fylgja ákveðið þeirri stefnu eftir að úrvinnslu olíu og gass í Grænlandi eigi fyrst og fremst að framkvæma með hliðsjón af vilja Grænlendinga og að í stórum dráttum eigi grænlenska ríkisstjórnin sjálf að ákveða hvaða umhverfiskröfur eigi að gilda við olíu- og gasvinnslu.
Samkvæmt Martin Breum er það mikill sigur fyrir Grænlendinga sem hafa þrýst á að breytt sé um áherslur og að jafnframt sé tekið tillit til mannfólksins á Norðurskautssvæðinu og ekki einungis til „umhverfis, ísbjarna og loftlagsbreytinga“.
Vissulega mun danska stefnan leggja áherslu á að olíu- og gasvinnslan muni fara fram samkvæmt ströngustu öryggisráðstöfunum en Martin Breum telur að það verði lögð sífellt meiri áhersla á þörf Grænlands fyrir efnahagslegri þróun. Sem er í beinu samhengi við metnaðarfullar olíuáætlanir sem Grænlendingar eru komnir á fullt með að leggja drög að í samstarfi við alþjóðleg olíufyrirtæki.
Hvernig svæðunum á Norðurskautinu verður skipt þegar þar að kemur - og hversu stórt svæði fellur Danmörku og Grænlandi í vil - er að sjálfsögðu óljóst.
Liður í viðleitni Danmerkur til að gera yfirráðakröfuna eins öfluga og mögulegt er verður meðal annars að efnt verður til nýrra könnunarleiðangra til að renna stöðum undir vísindalegan grundvöll kröfunnar um Norðurpólinn.
Kanada, Danmörk, Noregur, Rússland og Bandaríkin sem öll eiga landamæri að Norðurpólnum eru sammála um að landamærin á Norðurskautinu verði útkljáð í samræmi við Hafréttarsamning SÞ. Það þýðir að hlutlausar, vísindalegar sannanir muni að miklu leyti skera úr um hver getur gert kröfu um Norðurpólinn og ekki tilkomumiklar aðgerðir þar sem einstök lönd planta fána á ísinn eða djúpt á sjávarbotni Íshafsins.
Danski könnunarleiðangurinn á að slá því föstu hvaða meginlandi neðansjávarfjallgarðurinn - Lomonosovhryggurinn - tilheyrir. Fjallgarðurinn liggur undir Norðurpólnum og er hugsanlega framlenging á Grænlandi og Kanada en jafnframt af Rússlandi og þess vegna er fylgst náið með vísindastarfinu í öllum löndunum. Danskir vísindamenn segja að fljótt á litið sé það kostur fyrir Danmörku að Grænland að hið síðarnefnda liggur næst Norðurpólnum.
Á meðan vísindamennirnir undirbúa nýja könnunarleiðangra er herinn fyrir löngu byrjaður á sinni skipulagningu því að öryggismála- og herstjórnarfræðingar hafa lengi séð í hvað stefndi þegar að framtíð Norðurskautsins kemur.
Í skýrslu frá Varnarmálanefndinni var kafli lagður undir umfjöllun um Norðuskautssvæðin og þar er því haldið fram að Norðurskautið muni fá sífellt meiri alþjóðlega athygli fram til ársins 2025. Því er jafnframt slegið á föstu að aukin umsvif á Norðurskautinu sem búist er við muni fela í sér að Danmörk þurfi í auknum mæli að taka að sér að framfylgja fullveldinu, vera til staðar á svæðinu og sjá um eftirlit.
Þegar Norðurskautsstefnan mun liggja fyrir í endanlegri mynd mun hún leggja áherslu á þörfina fyrir öflugri hernaðarlegri áherslu Danmerkur varðandi Norðurskautið. Dönsk herskip annast nú þegar öflugri gæslu á norðlægustu siglingaleiðunum.
Eins og áður var komið inn á þá hafa þátttakendur í Norðurskautsráðinu sannfært hvern annan um að ákvörðunina um landamærin sem brátt þarf að taka verði ákveðinn á siðmenntaðan hátt við fundarborð - samkvæmt alþjóðlegum reglum - en það getur enginn velkst í vafa um að refskákin um Norðurskautið er á leið inn í afgerandi áfanga þar sem notast er við pólitísk tól, vísindamenn og herinn.
Fundurinn í Nuuk var vísbending um það sem koma skal: Það verður brátt þröng á þingi í Íshafinu.
]]>Emma Mærsk heitir skipið og eins og önnur skip í flota þessa heimsþekkta danska skipafélags á það að læra að sigla á umhverfisvænni hátt en hingað til. Í fréttatilkynningu frá höfuðstöðvum skipaútgerðarinnar á Esplanaden í Kaupmannahöfn sagði einn æðsti stjórnandi félagsins, Eivind Kolding, frá því að bónusgreiðslur til hans yrðu framvegis háðar því að hann geti skorið umtalsvert niður koltvísýringslosun.
Bæði hann og aðrir starfsmenn skipaútgerðarinnar lögðu áherslu á að þeir gerðu ráð fyrir að geta sparað á því að fara þessa leið og að þeir stefndu auk þess að því að laða til sín fleiri viðskiptavinum sem í auknum mæli vilja kaupa þjónustu af fyrirtækjum sem vinna að því á virkan hátt að auka sjálfbærni.
Næst var klippt yfir á fulltrúa stórra umhverfissamtaka sem fagnaði tilkynningunni frá A.P. Møller – Mærsk.
Fögnuður umhverfissinna er skiljanleg. Fyrir aðeins fáum árum hefðu fæstir getað ímyndað sér að hið fræga bláa skipafélag ætti eftir að blómstra sem grænt fyrirtæki, en umskiptin hjá A.P. Møller – Mærsk-samsteypunnar eru langt frá því að vera tilviljun. Skipafélagið hefur gagngert kosið að gangast inn á nýju umhverfis- og loftslagsdagskipunina sem mikill hluti fyrirtækja heimsins fer eftir í dag.
Nils Smedegaard Andersen, sem er æðsti yfirmaður A.P. Møller – Mærsk, notaði mestallan tíma sinn á ársfundi Alþjóðaefnahagsráðsins (World Economic Forum) í svissneska fjallabænum Davos í janúarlok í að tala um sjálfbærni. Hið sama gerðu fjölmargir stjórnendur stærstu fyrirtækja heims og iðnaðar og saman sögðu þeir frá því að tímamótaumskipti ættu sér stað.
Án þess að hreykja sér um of er hægt að fullyrða að margir brautryðjendanna eru frá Norðurlöndum þar sem hugmyndin um sjálfbærni sló fyrst í gegn og hefur fest dýpstar rætur, jafnt hjá fyrirtækjum og stjórnmálamönnum.
Á öllum Norðurlöndum vinna þingmenn markvisst að því að setja fram markmið um hvernig baráttan gegn loftslagsbreytingunum, aðgerðir fyrir betra umhverfi og mótun trausts viðskiptaumhverfis geti samræmst sem best. Takist það geta Norðurlönd bæði staðið við og styrkt samkeppnishæfa kosti í nýja græna efnahagslífinu í framtíðinni.
Í Danmörku er þróunin undirstrikuð af því að ríkisstjórn borgaralegra og frjálslyndra undir forystu Lars Løkke Rasmussen forsætisráðherra hefur á undanförnum mánuðum kynnt tvær stórar og mikilvægar áætlanir sem snúast að mestu um sjálfbærni og grænt efnahagslíf.
Fyrr í vor birti ríkisstjórnin skjalið – Orkustefnu 2050 – en í því er meðal annars það markmið að Danmörk verði ekki háð jarðefnaeldsneyti og að orkuaðföngum verði skipt yfir í græna orku.
Í stefnnuni er lýst ýmsum aðferðum til að gera Danmörku að sjálfbæru þjóðfélagi með traust orkuaðföng. Aðeins fram til ársins 2020 á notkun jarðefnaeldsneytis í orkugeiranum að minnka um 33% miðað við árið 2009 og endurnýjanleg orka á að koma í staðinn fyrir jarðefnaeldsneytið. Við þetta bætist að heildarorkunotkunin árið 2020 á að hafa minnkað um 6% miðað við árið 2006 vegna áherslu á betri orkunýtingu.
Um leið og Lykke Friis loftslags- og orkuráðherra leggur áherslu á stefnu stjórnarinnar bendir hún einnig á að ríkisstjórnin hafi þrýst á m.a. Evrópusambandið að gera meiri kröfur um að dregið verði úr koltvísýringslosun bíla, skipa og flugvéla. Og hún sér fram á að rafbílar muni leika aðalhlutverk um leið og rafhlöðutæknin hefur verið bætt en gerir það jafnframt ljóst að nokkur tími muni líða áður en rafbílar hafi lagað sig að orkukerfinu á arðbæran hátt.
Lykke Friis segir mörg sterk rök hníga að því að árið 2050 verði Danmörk laus við notkun jarðefnaeldsneytis:
Aðlögunin gagnast auðvitað loftslaginu. Við aðlögunina verður Danmörk minna háð þeim löndum sem hafa yfir að ráða olíu og gasi og þannig öðlast Danmörk meira viðskiptafrelsi og verður síður háð vafasömum og óstöðugum harðstjórnum.
Að síðustu mun aðlögunin virka sem vörn gegn gífurlegum verðhækkunum á jarðefnaorku sem búast má við eftir því sem vaxandi fólksfjöldi jarðar sækist eftir meiri orku.
Lykke Friis vísar í því sambandi til talna frá Connie Hedegaard, fulltrúa Dana í framkvæmdastjórn Evrópusambandsins, sem hefur upplýst að orkureikningur Evrópusambandslanda vegna innfluttrar olíu eingöngu hafi árið 2010 hækkað um 400 milljarða danskra króna.
Í stefnunni er ekki að finna fullkomna áætlun til að vinna eftir til 2050 og það hefur kallað fram gagnrýni frá stjórnarandstöðunni Stjórnmálamenn í stjórnarandstöðu telja að ríkisstjórnin hefði átt að vísa nákvæmar á leiðir að því takmarki að verða ekki lengur háður jarðefnaeldsneyti. Gagnrýnendur átelja ríkisstjórnina einnig fyrir að hafa ekki sett fram nógu metnaðarfullt markmið um aukinn orkusparnað.
Af hálfu ríkisstjórnarinnar hefur Lykke Friis fært fram þau rök að gera verði ráð fyrir að menn finni betri ráð á leið að markmiðinu og þess vegna sé út í bláinn að setja fram nákvæma áætlun til ársins 2050.
Ráðherrann leggur áherslu á að orkusparnaðurinn verði að koma á þeim hraða að bæði húseigendur og fyrirtæki hafi ráðrúm til að aðlaga sig. Og hún nefnir að best sé að draga úr kostnaði með því að velja nýjar orkusparnaðarlausnir þegar hvort sem er þarf að skipta um búnað eða endurnýja byggingar. Sé hraðinn aukinn sé hætta á að búnaður sem virkar vel verði rifinn og það myndi gera aðlögunina óþarflega dýra.
Að lokum stendur hún fast á því að allt frumkvæði verði fjármagnað, að tekið verði tillit til samkeppnishæfni fyrirtækjanna og að aðlögunin megi ekki vera of íþyngjandi fyrir ríkissjóð.
Átökin milli ríkisstjórnar og stjórnarandstöðu geta þó ekki dregið dul á að svo til allir þingmenn eru sammála um að stefna beri markvisst að því að Danmörk verði minna háð jarðefnaeldsneyti og verði sjálfbær í framtíðinni.
Nýtt útspil frá ríkisstjórninni sýnir að sjálfbærni er löngu hætt að vera eingöngu á dagskrá síðhærðra hippa og umhverfisruglukolla. Útspilið sýnir að einstök lönd eru nú þegar komin með sjálfbærni á vaxtarstefnu sína.
Nýverið gaf Vaxtarráð ríkisstjórnarinnar út skýrslu þar sem fram koma hugmyndir um nýja vaxtarstefnu fyrir Danmörku. Þeir sem sitja í Vaxtarráðinu – allt frá æðstu yfirmönnum í stærstu fyrirtækjum landsins – mæla með því að stjórnmálamenn fari eftir tíu aðalráðleggingum.
Atriðin tíu eru um „arðbæran grænan vöxt“ og meðal áþreifanlegra tillagna er að nýta skuli betur forskot Danmerkur á orkusviði, og að enn frekar verði stuðlað að því að tryggja afkastameiri orkunotkun.
Í skýrslunni eru endurtekin nokkur atriði frá Orkustefnu 2050 um að með því að hætta að nota jarðefnaeldsneyti og nota í þess stað endurnýjanlega orku verði unnið gegn hnattrænum loftslagsbreytingum og öryggi um aðföng aukist.
Auk þess er því slegið föstu að virkari orkunýting dragi úr hlut orkukostnaðar af þjóðarframleiðslu og muni treysta danskan efnahag gagnvart hækkun og sveiflum orkuverðs.
Meðal áþreifanlegra ráða frá Vaxtarráðinu er meðal annars þetta:
Íhugað verði að leggja skatt á orku. Það getur meðal annars átt þátt í að stuðla að minnkandi notkun jarðefnaeldsneytis, tryggja meira þjóðhagslega virkni, heilbrigð opinber fjármál, styrkja samkeppnishæfni og átt þátt í að auka endurnýjanlega orku og tryggja áframhaldandi hvata til að auka orkuafköstin.
Í nýjum skýrslum gefur á að líta skýra mynd af tímamótaumskiptum sem einnig hafa leitt til þess að tröllaukin og mengandi gámaskip á heimshöfunum taka nýja stefnu. Ef til vill eru menn ekki sammála um hraðann. En græna stefnan er föst.
]]>Og þetta fagra markmið sameinar aldrei þessu vant þingmennina í Christiansborg, þvert á flokka, en aðalspurningin er auðvitað: Hve hratt á það að komast í verk? Og hvernig á að fara að því?
Haustið 2010 komu nokkur svör. Þá lögðu tíu hlutlausir sérfræðingar úr Loftslagsnefndinni – sem ríkisstjórnin setti á fót árið 2008 – fram tillögu sína um algjör umskipti frá olíu, gasi og kolum yfir í hreinræktaða umhverfisvæna orku.
Í kjölfarið var Lykke Friis loftslags- og orkumálaráðherra full fyrirheita:
„Það lítur út fyrir að við höfum nú fengið verkfærakassa með ýmsum verkfærum sem við höfum not fyrir“, sagði ráðherrann sem sagðist mundu koma mörgum tillögum nefndarinnar til skila inn í orkustefnu ríkisstjórnarinnar.
Markmiðið að sleppa því að nota mengandi jarðefnaeldsneyti gefur vitaskuld góð fyrirheit. En umskiptin verða erfið. Eða eins og Lykke Friis sagði eftir að hún hafði kynnt skýrslu Loftslagsnefndarinnar: „Þetta verður engin skemmtiganga í lystigarðinum.“
Að stjórnmálamenn úr svo að segja öllum flokkum skuli samt vera fúsir að fylgja málinu eftir og flýta umskiptunum eins og kostur er, er í stuttu máli vegna þess að í rauninni er ekki annarra kosta völ.
Í áætluninni sem kemur ofan frá hefur orkustefnan í sífellt fleiri vestrænum löndum, þ.á.m. í Danmörku, fengið nýja og mikilvæga öryggispólitíska vídd. Alþjóðlegir sérfræðingar benda á með réttu að vopnakapphlaup fyrri tíma sé í þann mund að víkja fyrir orkukapphlaupi.
Greinendur öryggismála í varnarmálaráðuneytum og hugmyndabönkum um öll Vesturlönd beina sjónum sínum í auknum mæli að þeirri staðreynd að olíuframleiðsla í heiminum muni minnka og á Vesturlöndum vex óttinn við að menn verði svo háðir síðustu dýru dropunum að farið verði að fórna athafnafrelsinu í of miklum mæli gagnvart olíuframleiðslulöndunum, t.d. Miðausturlöndum.
Vegna þessa hefur það komið æ skýrar fram á Vesturlöndum að menn vilja komast hjá að eiga í olíuviðskiptum við þau lönd og svæði sem þeir vilja ekki vera of háðir.
Því er þeim mun meiri ástæða fyrir Vesturlönd að bregðast við að fólkinu fjölgar í framtíðinni en minna verður verðu af olíu.
Frá því í upphafi síðustu aldar hefur fólki fjölgað í heiminum úr 1,5 milljarði upp í 6 milljarða og fyrir miðja þessa öld mun fólksfjöldinn að öllum líkindum vera orðinn 9 milljarðar.
Hundruð milljóna manna munu alast upp við þær kröfur að vilja búa vel, aka bíl og ferðast eins og við Vesturlandabúar höfum átt kost á áratugum saman. Orkuþörfin mun því aukast leifturhratt og á áhrifamikinn hátt. Það mun aftur leiða til að verðið hækkar og verður óstöðugt og það getur valdið þrýstingi á efnahag vestrænna landa.
Danmörk hefur – eins og Noregur – árum saman verið vel sett með olíu og gas í jörðu.
Danir eiga þó ekki yfir að ráða nærri því eins miklum forða og Norðmenn sem hafa sýnt þá fyrirhyggju að stofna gríðarstóran olíusjóð. Danir mun þvert á móti þurfa að takast á við þá staðreynd að olíu- og gasframleiðslan í Norðursjó hefur náð hámarki, en það þýðir að Danir munu þurfa að flytja meira inn en þeir flytja út af jarðefnaeldsneyti.
Danskir þingmenn standa því frammi fyrir meginspurningunni: Á Danmörk að fjárfesta í þróun nýrrar umhverfisvænnar orku og fjölga vinnustöðum í Danmörku? Eða eigum við í stað þess að senda féð til einhverra olíu- og gasframleiðslulanda þar sem við eigum jafnvel ekki neinna gagnkvæmra hagsmuna að gæta?
Svarið er auðvitað augljóst og þess vegna er breið pólitísk eining um nauðsyn þess að þjóðin verði ekki lengur háð öðrum um kol, gas og olíu. Bensínið skuli því burt úr bílunum, gasið úr húsunum, kolin úr varmaveitunum – allt til þess að fá í staðinn hreint umhverfisvænt rafmagn sem verði framleitt af vindmyllum og lífmassa.
Eigi það að takast krefst það m.a. þess að áfram verði bætt við hinum risastóru hafvindmyllugörðum fjölgað ásamt því að treysta á lífmassa til að sjá um orkuframleiðsluna þegar vindmyllurnar eru kyrrar.
Því næst eigi Danir – sem nú þegar heyra til þeirra þjóða í heiminum sem fá hvað mest úr þeirri orku sem þeir nota – að eyða minni orku. Eða eins og Lykke Friis orðar það: „Þegar til kastanna kemur er ódýrasta orkan auðvitað sú orka sem við notum ekki!“ Og þann kjarna málsins styðja allir flokkar.
Rétt eins og annars staðar á Norðurlöndum er löngu búið að innleiða í Danmörku orkusparandi glugga, einangrun í þaki, hitastilla og sparperur.
En að áliti Loftslagsnefndarinnar er hægt að gera miklu meira. Nefndarmenn telja að orkuneysluna sé hægt að minnka um 25% miðað við neysluna nú – og það muni bæta efnahag þjóðarinnar svo um muni.
Loftslagsnefndin talar fyrir því að þróað verið sjálfvirkt orkukerfi, því að með því að nota orkuna á skynsamari hátt, sparist bæði orka og peningar. Í framtíðinni eigi sjálfvirkir rafmagnsmælar að aðstoða dönsk heimili við að nota orkuna þegar hún er ódýrust og sama regla eigi að gagnsýra umhverfisvænt orkukerfi framtíðarinnar sem geti skilað jafn stöðugri orku og kolakynt orkuver.
Og hér er ekki aðeins um að ræða innanlandskerfi því að kerfið á að vera tengt öðrum löndum svo að hægt sé að koma á fót evrópskum – og norrænum – orkuleiðum sem geta flutt rafmagn þvert á landamæri.
Gert er ráð fyrir því að í þessum umfangsmiklu umskiptum yfir í umhverfisvæna orkuöflun taki fyrirtækin þátt í að laga sig að varanlegri orku, og hver neytandi verði sömuleiðis hvattur til að velja umhverfisvænt.
En umskiptin eiga að fara fram án þess að skaða vöxt, atvinnu og samkeppnishæfni. Og einmitt sú jafnvægislist er sérlega brýn á sama tíma og Danir – og danskt atvinnulíf – berjast við afleiðingar efnahagskreppunnar.
Stjórnmálamenn eru almennt sammála um að Danir skuli vera meðal þeirra þjóða heims sem verða fararbroddi við að koma á umskiptum í orkumálum sem valda kaflaskiptum í sögunni, því að þeir vita að nú þegar er hafið kapphlaup í heiminum um að verða fyrstur og bestur í að „brjóta græna kóðann“.
Þau lönd sem eru framsæknust og fremst í því að taka upp nýbreytni munu komast hjá því að borga hækkandi verð fyrir jarðefnaeldsneyti og geta auk þess fengið forskot í samkeppninni í nýju umhverfisvænu efnahagsmálunum. Danskir þingmenn vilja einmitt að Danir fari með sigur af hólmi í þessu máli.
Fyrirfram lofa lausnir í orkumálum góðu fyrir talsverðan hluta vöruútflutnings Dana, og danskir stjórnmálamenn gera sér vonir um að dönsk fyrirtæki geti haslað sér enn frekari völl gangi umskiptin yfir í nýjar umhverfisvænar orkulausnir fljótt fyrir sig.
Ekki er því að neita að aðlögunin mun kosta sitt.
Stjórnmálamönnum finnst áhugavert og lofa góðu að Loftslagsnefndin – sem með réttu hefði átt að heita loftslags- og orkunefndin – bendir á að ekki lítur út fyrir að mikill aukakostnaður fylgi umhverfisvænu aðlöguninni og nefndin bendir einnig á að í framtíðinni muni hún gefa vel af sér.
En vandinn er að fjármagna verkefnið nú þegar dönsku efnahagslífi hefur hrakað mjög í kjölfar efnahagskreppunnar.
Einnig hvað þetta mál snertir hefur efnahagskreppan reynst dýrkeypt.
]]>Fólksfjöldi í heiminum er nú um sjö milljarðar en á næsta áratug mun fólki fjölga upp í tæpa átta milljarða – það auðveldar ekki beinlínis litlu landi með aðeins 5,5 milljón íbúa að láta til sín taka í heiminum.
Engu að síður er það tilgangurinn með tillögunni og á það er bent með nokkru sjálfsöryggi varðandi utanríkismál að Danir láti nú þegar til sín taka í Afganistan, í baráttu við sjóræningja við strendur Sómalíu, í þeim þróunarlöndum þar sem Danir hafa hjálpað þúsundum frá fátækt og með því að starfa í alþjóðlegum samtökum eins og Evrópusambandinu, Sameinuðu þjóðunum, Alþjóðaviðskiptastofnuninni og Atlantshafsbandalaginu.
Kjarni málsins er þó að framvegis verður erfiðara að berjast fyrir dönskum hagsmunum í heimi sem er mótaður af átakamiklum valdatilfærslum. Eða eins og það er orðað:
„Þátttakendum fjölgar. Keppnin um alþjóðleg áhrif harðnar – einnig innan ESB eftir því sem aðildarþjóðum fjölgar. Vandamálin verða sífellt flóknari og ófyrirsjáanlegri. Við erum á leið inn í áratug þar sem Danmörk verður æ minni fiskur í sífellt stærra hafi.“
Samkvæmt tillögunni er um að ræða sex alþjóðleg grunnverkefni sem danskri utanríkis- og öryggismálastefnu er ætlað að takast á við:
Í samræmi við þær leikreglur sem nú gilda í utanríkis- og öryggismálastefnu Danmerkur beinist nýja tillagan að því að ESB verði einnig aðalmálið framvegis.
„Í heimi breytinga og engrar ákveðinnar stefnu er ESB mikilvægara fyrir Danmörku en nokkru sinni og er nú mikilvægasta stefnumörkunin við framkvæmd danskrar utanríkisstefnu.“
Af sömu ástæðu skiptir sköpum að ESB sýni nauðsynlegan myndugleika framvegis.
„Sú mynd má ekki festast í sessi að Evrópa sé dekrað og veruleikafirrt meginland, heft af gömlum hefðum, kraftleysi, fólksfækkun og standandi vörð um hefðbundin forréttindi,“ segir í skjalinu.
Forsendurnar fyrir því að breyta þessari mynd er að ESB fari nú að koma fram sem einn aðili að alþjóðasamfélaginu og tali einni röddu. Þetta á við í fjölþjóðlegum stofnunum, fyrst og fremst Sameinuðu þjóðunum þar sem þörf er á sterkri evrópskri rödd þegar um er að ræða hvernig takast skuli á við loftslagsbreytingar, baráttu gegn fátækt og baráttu fyrir allsherjarréttindum.
Auk þess verður ESB að tryggja sér áhrif í nýjum alþjóðlegum valdamiðstöðvum og -klúbbum, svo sem G20, sem er hópur 20 fjármálaráðherra og seðlabankastjóra, en í þeim hópi var mikill hluti alþjóðlegrar samvinnu um efnahagskreppuna samræmdur.
Innan ESB verður Danmörk að búa sig undir framtíð með meira en 30 aðildarlöndum í ESB árið 2020 þar sem ákvarðanir verða æ oftar teknar óformlega. Samkvæmt tillögunni á dönsk hagsmunagæsla því að vera sívirk, tvíhliða og í hverju máli fyrir sig.
Meðal þess sem kemur fram í tillögunni er þessi fullyrðing: „Við verðum að leita og nýta sameiginlega hagsmuni sem munu koma upp þvers og kruss í evrópsku samstarfi sem verður stöðugt fjölbreyttara. Það krefst þekkingar á stöðu hvers ESB-lands fyrir sig og skilningi á gæslu allra hagsmuna ESB.“
En því aðeins tekst þetta að Danmörku takist að eiga áfram bandalag við hefðbundin bandamenn, m.a. í samstarfi Norðurlanda sem árið 2020 gætu hugsanlega verið búin að „ná saman“ í ESB, eins og stendur í plagginu. Auk þess verður Danmörk að sjálfsögðu að eiga áfram bandalag með ESB-ríkjum í Mið-Evrópu og ríkjum á Eystrasaltssvæðinu, en það ásamt öðru mun krefjast aukins samstarfs milli Norðurlanda og Eystrasaltslanda.
Aðalmálið er að norrænt samstarf verði ekki aðalatriðið í utanríkis- og öryggismálastefnu Danmerkur. Það er eftirtektarvert að í plagginu sér Lene Espersen fyrir sér norrænt samstarf sem raunverulegt og nothæft tæki fyrir Danmörku við að gæta hagsmuna utanríkis- og öryggismálastefnu sinnar framvegis.
Þar með er hægt að rekja þráðinn í fjölda greininga og skýrslna sem á síðari árum hafa verið gefnar út um möguleika á að auka alþjóðlegan slagkraft Norðurlanda með nánara samstarfi innbyrðis.
Søren Gade, fyrrverandi varnarmálaráðherra Dana, var einn þeirra sem skrifaði í sumar nýja skýrslu sem benti á kostina við aukið samstarf milli Norðurlanda og Eystrasaltslanda. Hann færði rök fyrir því að Norðurlönd og Eystrasaltslöndin gætu fengið meiri áhrif og áhrifamátt með því að standa saman svæðisbundið.
Skýrslan kom út í tengslum við fund utanríkisráðherra Norðurlanda og Eystrasaltslanda og á þeim fundi var almenn samstaða um að aukin samvinna væri nauðsynleg til að standa vörð um hagsmuni svæðisins.
- Við sjáum fyrir okkur að nýtt heimsskipulag verði til þar sem nýir aðilar sem búa á sama svæði hagnist mikið á því að standa saman, sagði Lene Espersen og hinir norrænu utanríkisráðherrarnir tóku í sama streng.
Margir leggja til að það sé vel til fundið að Norðurlönd og Eystrasaltslöndin styrki samstarfið frekar árið 2011 þegar Eystrasaltslönd fagna 20 ára sjálfstæðisafmæli.
Danski utanríkisráðherrann sér einnig góð tækifæri í að efla samstarf Norðurlanda varðandi Norðurskautssvæðið. Danir hafa nýlega gert samkomulag við Grænlendinga og Færeyinga um að vinna að sameiginlegri áætlun um framfylgd yfirráðaréttar á Norðurskautssvæðinu, björgunaraðgerðir á hafi, skipaumferð og forvarnir gegn olíuslysum.
Mat Lene Espersen er að þessa áætlun eigi að efla með auknu alþjóðlegu samstarfi, m.a. með hinum norrænu löndunum. Hún bendir jafnframt á að einmitt samstarfið um öryggi á Norðurskautssvæðinu sé einn meginþátturinn í skýrslu Thorvalds Stoltenberg frá árinu 2009.
Skýrslan, sem er orðin lykilskjal í norrænu samstarfi, mælir með efldu norrænu samstarfi í utanríkis- og öryggismálum.
Með öðrum orðum er nú hægt að koma auga á hreyfingu í umræðunni frá skálaræðum í átt að áþreifanlegum framkvæmdum sem geta breitt úr sér á ýmsum sviðum.
Í árbók Norrænu Ráðherranefndarinnar „Einn fyrir alla og allir fyrir einn – nýtt norrænt varnarsamstarf?“ beindi Uffe Ellemann-Jensen, fyrrverandi utanríkisráðherra, athyglinni að brýnum verkefnum varðandi Norðurskautssvæðið og benti á að þetta svæði yrði mikilvægt í framtíðinni.
Með öflugu starfi í styrktu Norðurskautsráði mun Danmörk ekki aðeins geta eflt samstarfið við hin norrænu löndin heldur mun einnig geta unnið náið með sterkum Atlantshafsbandalagsríkjum sem eiga sameiginlegra hagsmuna að gæta eins og Bandaríkjunum og Kanada, jafnframt því sem hægt verður að rækja tengslin við Rússland.
Frá hinum virta fyrrverandi ráðherra í utanríkismálum kemur almenn hvatning til Norðurlanda að taka höndum saman, en alltaf innan ramma evrópskrar samvinnu og NATO.
Hin nýja tillaga Lene Espersen um utanríkis- og öryggismálastefnu Dana í framtíðinni inniheldur sama hugsanagang og fetar í sömu spor.
]]>Lars Løkke Rasmussen forsætisráðherra gerði grein fyrir helstu verkefnum sem ríkisstjórn hans ætlar að beita sér fyrir í opnunarræðu sinni fyrir þingheimi sem lítur út fyrir að verða einhver erfiðasti í mörg ár.
Allir búast við að á meðan á þessu þingi stendur verði efnt til kosninga.
Þingið í Christiansborg er því nú þegar í miðri stöðugri kosningabaráttu þar sem mætast stálin stinn. Annars vegar stendur ríkisstjórn Vinstriflokksins og Íhaldsflokksins ásamt Danska þjóðarflokknum og Frjálslynda bandalaginu. Hins vegar bíður Sósíaldemókrataflokkurinn, Sósíalski þjóðarflokkurinn, Róttæki Vinstriflokkurinn og Einingarlistinn eftir því að komast til valda.
Flokksleiðtogar og stjórnmálaskýrendur eiga fæstir von á að það takist að skapa breiða samstöðu í þessu pólitíska andrúmslofti.
Ýmsir sem standa framarlega í atvinnulífinu – þar á meðal Lars Rebien Sørensen frá lyfjafyrirtækinu Novo Nordisk – hafa opinberlega lýst vantrú sinni á þessar stöðnuðu fylkingar og bent á nauðsyn samvinnu á tímum kreppu í dönsku efnahagslífi.
En af henni verður ekki. Ekki einu sinni þó að bæði Lars Løkke Rasmussen forsætisráðherra og áskorandinn Helle Thorning-Schmidt leiðtogi Sósíaldemókrataflokksins séu í fjölmörgum atriðum sammála í greiningu sinni á þeim brýnu verkefnum sem Danir eiga fyrir höndum að kljást við.
Eitt þessara verkefna er að koma í veg fyrir að ungt fólk verði atvinnulaust og á nýju þingi mun þetta málefni verða ofarlega á baugi.
Þarna er sýnilega vandi á ferðum.
Ný athugun á atvinnuleysi ungs fólks á Norðurlöndum, sem ráðgjafafyrirtækið Rambøll Management hefur gert, sýnir að atvinnuleysi meðal ungs fólks hefur aukist í kjölfarið á alvarlegri efnahagskreppu í heiminum á undanförnum árum.
Skýrslan sýnir einnig að Danir verða að takast á við fleiri alvarleg mál sem fyrst og fremst snúast um að fá ungt menntað fólk sem fyrst í störf – til þess að það verði ekki atvinnulaust til langframa – ásamt því að fá fleira ungt ómenntað fólk til að afla sér menntunar.
Að síðustu þarf í auknum mæli að koma í veg fyrir að svo margir hverfi úr námi.
Eitt vandamálið í sambandi við svo mikið brottfall nemenda úr námi tengist því beint að ungmennum gengur iðulega illa að komast að sem lærlingar og í starfsþjálfun. Vegna kreppunnar hafa fyrirtæki dregið saman seglin og meðal annars skorið niður lærlingsstörf og starfsþjálfun sem þegar var of lítið framboð af.
Í aðalatriðum sýnir skýrslan að Danir reyna að fylgja einfaldri hugmyndafræði um að betri menntun muni fækka atvinnulausum ungmennum og þar með fækka ungu fólki á opinberu framfæri.
En eins og allir vita er það hægara ort en gjört.
Á nýju þingi hefur Lars Løkke Rasmussen gert það eitt af sínum helstu stefnumálum að vinna að því að efla gæði grunnskólans í Danmörku.
Það er síður en svo að það sé í fyrsta sinn sem þetta gerist. Strax í upphafi ferils ríkisstjórnarinnar árið 2001 var ljóst að nýja borgaralega stjórnin myndi stefna markvisst að því að efla fagmennsku í grunnskólanum.
Fjöldi alþjóðlegra rannsókna, þar sem færni nemenda var borin saman milli landa, sýndi að danskir nemendur stóðu sig furðu illa.
Þetta voru engin gleðitíðindi, einkum með tilliti til að Danir voru yfirleitt sannfærðir um að Danmörk hefði einkaleyfi á „besta grunnskóla í heimi“.
Alþjóðlega námsmatið – svokallaðar PISA-kannanir – færði ótvírætt og miskunnarlaust sönnur á að sú var ekki raunin.
Síðan hafa meðal annars verið teknar upp nemendaáætlanir og stöðluð próf til að hægt sé að mæla faglega kunnáttu nemenda og kröfur hafa verið auknar bæði í dönsku og stærðfræði. Það hefur skilað sér í því að fagmennskan hefur eflst en ekki nóg.
Frá því um áramót hefur forsætisráðherra því verið arkitektinn að svokallaðri 360 gráða athugun á grunnskólanum.
Síðan þá hefur sérstakur hópur farið vítt og breitt um grunnskólana og safnað hugmyndum til að styrkja kennsluna, auk þess sem unnið hefur verið markvisst að því að styrkja þá nemendur sem hætta í grunnskóla án þess að að hafa öðlast undirstöðuþekkingu í grunngreinum.
Án nauðsynlegrar hæfni og þekkingar er framhaldsskólanám nánast ógerlegt og það hefur, auk skorts á starfsþjálfunarstöðum, oftar en ekki orðið til þess að of fáir hefji og ljúki námi í framhaldsskóla.
Í stærri bæjum, einkum í Kaupmannahöfn, hafa piltar úr fjölskyldum innflytjenda einkum átt erfitt uppdráttar. Allt of oft hætta þeir í skóla áður en þeir hafa náð nauðsynlegri færni.
Forsætisráðherra vonast til að nýjar umbætur á grunnskólanum breyti þessari mynd.
Til viðbótar hefur forsætisráðherra boðað breytingu örorkulífeyriskerfinu en það rímar við eitt atriðið sem kemur fram í nýju skýrslunni sem Rambøll hefur unnið fyrir Norrænu ráðherranefndina.
Skýrslan nefnir sérstaklega að þegar horft sé til skorts á vinnuafli í framtíðinni eigi Danir við sérstakan vanda að etja vegna þess hve margt ungt fólk er á örorkulífeyri.
Á síðari árum hefur líka orðið ískyggileg fjölgun örorkulífeyrisþega meðal ungs fólks, meðal annars vegna þess að ungu fólki með geðræn vandamál sem kemur inn í örorkulífeyriskerfið hefur fjölgað.
Enn er á huldu hvernig endurbæturnar á örorkulífeyriskerfinu muni verða. En stefnan er ljós. Annars vegar á að tryggja að færra ungt fólk komist yfirleitt inn í kerfið. Hins vegar á að búa til nýjar leiðir út úr kerfinu.
Nú hefur farið vaxandi að viðurkennt sé að sum ungmenni endi með því að festast í kerfinu. Þegar sumpart er um að ræða geðrænan sjúkleika hjá ungu fólki getur sjúkdómurinn gert það óhæft til að nema eða starfa um tíma. En mörgum batnar sjúkdómurinn sem betur fer – eða þeir læra að hafa stjórn á honum.
Umbæturnar eiga að tryggja að ungmenni festist ekki varanlega í kerfinu. Þau verði að eiga kost á að komast út úr kerfinu eða til dæmis að að fá nýjan bráðabirgðastyrk sem veiti ró og stöðugleika meðan þau eru sjúk.
Þetta geti einnig átt við um ungar konur sem þjást af átröskun sem gerir þeim ókleift að sinna vinnu tímabundið. En seinna muni sumar geta farið í nám og fengið vinnu.
Áður en þing kom saman bauð forsætisráðherra stjórnarandstöðunni að taka þátt í vinnunni. Formaður Sósíaldemókrataflokksins lét sömuleiðis í ljós ósk um víðtækt samstarf. En úr því verður tæpast!
Fyrst svo tiltölulega skammt er til næstu kosninga – kosningarnar eiga að fara fram ekki síðar en haustið 2011 – munu bláa og rauða blokkin stöðugt halda áfram kosningabaráttu sinni.
Helle Thorning-Schmidt boðaði einnig í ræðu á þingi Sósíaldemókrataflokksins í lok september að sósíaldemókratar vilji mynda bandalag með ungu fólki um að tryggja þeim meiri og betri menntun.
Í sömu andrá gagnrýndi hún ríkisstjórnina fyrir að hafa brugðist algerlega. Hún fullyrti að aðeins í tveimur 34 Vesturlanda hafi færra ungt fólk – ekki fleiri – lokið námi á síðasta áratug.
„Annað þessara landa er Danmörk,“ sagði formaður Sósíaldemókrataflokksins, og bætti við: „Sjáið fyrir ykkur 100 ungmenni. Af þessum 100 eiga 95 að menntast. Það viljum við miða við. Það vil ég miða við.“
Sósíaldemókratar vilja ásamt Sósíalska þjóðarflokknum hrinda í framkvæmd umbótum í grunnskólanum og meðal annars koma á tveggja kennara fyrirkomulagi í yngstu bekkjunum.
Flokkarnir tveir vilja einnig tryggja fleirum kost á menntun, tryggja að nemendur eigi kost á starfsþjálfun og fjárfesta í háskólunum.
Góður vilji er augljóslega fyrir hendi. Vandinn er aðeins sá að danskt efnahagslíf er svo illa statt að fé til fjárfestinga verður torfundið. Og að auki er valdabaráttan svo skuggaleg að líkurnar á samstöðu dvína.
]]>Helle Thorning-Schmidt var kokhraust og vongóð þegar hún lét þessi orð sér um munn fara við flokksfélaga sína vorið 2005 og hún lét í veðri vaka að með hana í fylkingarbrjósti yrði leikur einn fyrir Sósíaldemókrataflokkinn að ryðja brautina að endurkomu flokksins til valda í ríkisstjórn.
Flokksfélagarnir kusu að trúa orðum hennar. Og þar með áttu sér stað ein furðulegustu og óvæntustu leiðtogaskipti í langri sögu Sósíaldemókrataflokksins.
Helle Thorning-Schmidt var ung að árum og svo til óþekkt í dönskum stjórnmálum þegar hún lýsti yfir framboði sínu.
Hún hafði setið á Evrópuþinginu án þess að hafa látið mikið að sér kveða og þegar hún sóttist eftir formennsku í flokki sínum var hún nýkosin á þing og hafði ekki einu sinni haldið jómfrúrræðu sína þar.
Þekking hennar á dönskum innanríkisstjórnmálum var í heildina takmörkuð og hún þekkti ekki starfshætti þingsins svo heitið gæti.
Thorning náði samt sem áður kosningu um formannsembættið og var það vegna þess að flokksfélagana þyrsti í að fá nýja persónu til leiks.
Með Anders Fogh Rasmussen í fylkingarbrjósti höfðu borgaraflokkarnir í Danmörku – sem samanstóðu af Vinstriflokknum, Íhaldssama þjóðarflokknum og Danska þjóðarflokknum – unnið sögulegan kosningasigur árið 2001. Í þeim kosningum missti Sósíaldemókrataflokkurinn stöðu sína sem stærsti flokkur landsins.
Poul Nyrup Rasmussen, formaður sósíaldemókrata og forsætisráðherra, var búinn að vera og tapaði ekki aðeins ríkisstjórnarvöldum. Fljótlega varð hann einnig að yfirgefa formannsembættið í Sósíaldemókrataflokknum og gamall bandamaður hans Mogens Lykketoft tók við.
Í kosningunum 2005 galt Mogens Lykketoft gífurlegt afhroð og hann tók þann kost þegar á kosninganóttina – með áhrifamikilli ræðu – að lýsa því yfir að hann stigi til baka vegna ósigursins og að flokkurinn yrði að fá nýjan formann.
Á þeim tíma var flokkurinn sundraður í tvær fylkingar sem klufu þingflokkinn og flokksstjórnina.
Annar hópurinn átti rót sína að rekja til Svends Auken, fyrrverandi formanns sem Poul Nyrup Rasmussen velti úr sessi í vægðarlausu uppgjöri árið 1992. Frá þessum fylkingararmi bauð reyndur þingmaður, Frank Jensen, sig fram. Frá hinum fylkingararminum endaði með því að Helle Thorning-Schmidt bauð sig fram eftir að vanari og líklegri frambjóðendur ákváðu að draga sig í hlé.
Undir venjulegum kringumstæðum hefði Helle Thorning-Schmidt ekki átt neinn möguleika en í flokknum ríkti svo greinileg örvænting og svo útbreidd þreyta vegna innri valdabaráttu, og þar af leiðandi þrá eftir að fá nýjan flekklausan formann, að Thorning hlaut kosningu.
„Ég get sigrað Anders Fogh Rasmussen,“ sagði hún og áheyrendur klöppuðu sem óðir væru því að þeir áttu þá ósk heitasta að stöðva hinn reynda Fogh.
Eins og kunnugt er tókst það ekki.
Fogh vann enn afgerandi kosningasigur árið 2007 en Thorning hlaut enn verri útreið en Mogens Lykketoft í kosningunum 2005.
Thorning varð lítið sem ekkert ágengt við að hækka gengi Sósíaldemókrataflokksins í skoðanakönnunum en það var áfram á svipuðu róli og léleg kosningaúrslitin á árunum 2005 og 2007.
Í rauninni fékk Thorning tækifærið þegar Fogh ákvað snemma vors 2009 að segja skilið við dönsk stjórnmál og fara til Brussel þar sem hann tók við embætti aðalritara NATO.
Eftirmaður hans sem forsætisráðherra, Lars Løkke Rasmussen, fékk mörg geysierfið pólitísk og efnahagsleg mál við að stríða allt frá fyrsta degi í embætti.
Fogh yfirgaf embættið einmitt þegar þurfti að fara að fást við bullandi alþjóðlega efnahagskreppu.
Kreppan markaði stefnubreytingu því að fljótt kom í ljós að losaraleg stjórn Foghs á opinberum útgjöldum gat ekki haldið áfram og að það var orðin þörf á algerri stefnubreytingu í efnahagsmálum.
Á sama tíma fékk Løkke aðeins lítinn fyrirvara til að undirbúa leiðtogafundinn um loftslagsmál í desember 2009 sem misheppnaðist gjörsamlega. Miðað við hinn slétta og fellda Fogh virkaði Løkke fljótlega úfinn og óöruggur forsætisráðherra.
Fyrir Thorning boðaði þetta upphaf vaxandi gengis í skoðanakönnunum.
Þrátt fyrir marga afturkippi og mistök hafði hún jafnframt náð mikilvægum árangri í ýmsu allt frá því að hún tók við formennsku aftur árið 2005.
Henni hafði tekist að koma á innri valddreifingu sem batt enda á gamlar ýfingar milli fylkinga í flokknum og þar stóð hún sig vel. Hún kom á nánu samstarfi við Sósíalska þjóðarflokkinn sem naut mikillar velgengni. Þannig var í fyrsta skipti í sjónmáli raunhæf mynd af annarri ríkisstjórn. Og henni tókst að snúa pólitískri stefnu flokksins á mikilvægum sviðum.
Í samstarfi við Sósíalska þjóðarflokkinn færðist Sósíaldemókrataflokkurinn til hægri í verðmætapólitík – lesist: stefnu í málefnum útlendinga og réttarfari. En um leið sveigði hún stefnu flokksins í efnahagsmálum lengra til vinstri. Þannig hefur hún ásamt stjórn Sósíalska þjóðarflokksins lagt stöðuga áherslu á að fjárfest verði í meira mæli í velferð.
Á móti ríkisstjórn, sem var undir þrýstingi í varnarstöðu við að ná stjórn á kreppunni og var hrjáð af ótal málum, fóru tölurnar í skoðanakönnunum fyrir alvöru að rjúka upp vorið 2010 þegar Sósíaldemókrataflokknum og Sósíalska þjóðarflokknum kynntu stórfenglega efnahagsáætlun, „sanngjarna lausn“, undir grípandi slagorði: „Hafirðu 12 mínútur þá höfum við lausn“.
Hugmyndin í áætluninni var sú að mörg efnahagsvandamál Danmerkur mætti leysa ef hver og einn Dani ynni aðeins 12 mínum lengur á degi hverjum eða klukkutíma lengur á viku.
Þegar þingmenn fóru í sumarfrí í júní sýndu allar skoðanakannanir ótvírætt að Thorning yrði fyrsta konan í forsætisráðherraembætti í Danmörku.
Í dag – í upphafi á nýju þingtímabili – er allt breytt.
Áætlunin um 12 mínúturnar er pólitískt runnin út í sandinn.
Allir hagfræðingar eru sammála um að stefna beri að því að Danir vinni meira til að tryggja vinnuframboðið þegar stórir árgangar aldraðra fara á eftirlaun og færri starfandi hendur taka við til að sjá fyrir velmegun og velferð.
Sá mikli annmarki er á áætluninni hjá Sósíalistaflokknum og Sósíalska þjóðarflokknum að þeir láta undir höfuð leggjast að benda á hvernig þeir hugsi sér að fá Dani til að vinna meira, og bandamenn þeirra – formenn stéttarfélaganna – eru farnir að draga í land.
Því næst bendir allt til að ískyggileg innri deila rísi um stefnu í innflytjendamálum, einkum í Sósíalska þjóðarflokknum. Flokksforystan hefur valið flokknum stað nær hinni ströngu stefnu sem borgaraflokkarnir hafa fylgt frá kerfisbreytingunni 2001 en í þingflokki SÞ og baklandinu verða æ fleiri flokksmenn SÞ tortryggnari gagnvart þeirri stífu stefnu.
Ekkert jafnast þó á við afleiðingarnar af geysimikilli fjölmiðlaumfjöllun um skattamál í kringum Helle Thorning-Schmidt og breskan eiginmann hennar Stephen Kinnock.
Mánuðum og árum saman hefur Thorning barist gegn „andfélagslegum og ófjármögnuðum skattaívilnunum handa hinum ríku“. Hún hefur ráðist ákveðið gegn ríkisstjórninni vegna skattastefnu hennar og hún hefur talað fyrir því að tekinn verði upp sérstakur „auðkýfingaskattur“.
Það kemur því illa í bakið á henni að hún þarf nú að horfast í augu við mál þar sem um er að ræða hvort eiginmaður hennar Stephen Kinnock eigi að borga skatt í Danmörku eða Sviss.
Fyrst í stað vísaði Thorning því ákveðið á bug að eiginmaður hennar ætti að borga skatt í Danmörku af launum sem hann þiggur sem forstjóri í hinum heimsþekkta hugmyndabanka, Alþjóðaefnahagsráðinu (World Economic Forum).
Síðan sneri hún við blaðinu og hjónin sendu dönskum skattyfirvöldum skattaframtal.
Eftir þetta hefur trúverðugleiki Thorning minnkað enn frekar vegna þess að hún hefur gefið misvísandi upplýsingar um hversu oft maður hennar dvelur í Danmörku.
Í tengslum við skattamálið upplýsti Thorning að Stephen Kinnock dveldist eingöngu heima um helgar og í leyfum. Í erindi til dómsmálaráðuneytisins þar sem hún óskaði eftir að eiginmaðurinn yrði skráður meðeigandi að húsi fjölskyldunnar var skýringin hins vegar sú að eiginmaðurinn dveldist mun oftar í Danmörku.
Enginn veit hvernig lögfræðingar danskra skattyfirvalda munu greiða úr málinu – en eftir þeirri niðurstöðu bíða nú stjórnmálamenn.
En víst er að hið yfirgripsmikla skattamál hefur grafið undan trausti á Thorning og málið hefur einnig spillt fyrir möguleikum hennar á að nota skattastefnuna sem vopn gegn rískisstjórninni.
Í besta falli verður Thorning að finna sér nýja pólitíska baráttuaðferð sem byggð er á einhverju öðru. Í versta falli hrynur gengi hennar svo að sögunni lýkur með því að henni tekst ekki að sigra Lars Løkke Rasmussen.
Ekki aðeins Helle Thorning-Schmidt heldur gjörvallur Sósíaldemókrataflokkurinn vega salt á fjallsegg.
]]>Að sögn forsætisráðherra tryggir áætlunin að Danmörk geti staðist kröfur evrópskra samþykkta um að skuldir Evrópusambandsríkja megi ekki fara yfir 3% þjóðarframleiðslu.
Lars Løkke Rasmussen lagði einnig á það áherslu á fjölmiðlafundinum að ýmsar endurbætur sem koma til framkvæmda muni tryggja að halli á fjárlögum minnki fljótlega og einnig að fjármögnun velferðarsamfélagsins styrkist þegar til lengdar lætur.
Yfirlit frá Fjármálaráðuneytinu sýna að áætlunin muni bæta fjárhag hins opinbera um 24 milljarða danskra króna árið 2013 og 26 milljarða árið 2015 og framboð á störfum muni aukast um nálægt 11.000.
Niðurstaða Fjármálaráðuneytisins er þessi: „Þannig mun danskt efnahagslíf styrkjast eftir hina erfiðu kreppu sem hefur riðið yfir mestallan heiminn.“
Meðal mikilvægra ákvarðana er frestun skattalækkana sem verið hafa í bígerð. Auk þess verður dagpeningatímabilið skorið niður um helming, úr 4 í 2 ár, og þak verður sett á frádrátt fyrir fagfélagsgjöldum – en það hefur orðið til þess að stéttarfélögin sjá rautt.
Í samkomulaginu var jafnframt ýmislegt annað boðað. Á barnabætur var sett 30 þúsund danskra króna þak – það mun spara einn milljarð danskra króna árið 2013. Þróunaraðstoð verður haldið óbreyttri frá árinu 2010, það sparar 1,4 milljarð danskra króna. Ný þjónustugjöld vegna útlendinga gefa 82 milljónir króna. Og að lokum verða sparaðar 15 milljónir króna vegna skertrar túlkaaðstoðar.
Það voru ekki hvað síst þessi síðasttöldu atriði sem ollu háværum mótmælum því að í augum gagnrýnenda væri um að ræða óviðeigandi lýðskrum þar sem ætlunin sé að spara sem mest á fólki með annað litaraft.
Gagnrýnendur töldu einmitt að þessi niðurskurður væri gjaldið sem þyrfti að greiða fyrir að Danski þjóðarflokkurinn fengist til að styðja ríkisstjórnina og tryggja þessari mikilvægu efnahagsáætlun meirihluta.
„Áhrif Danska þjóðarflokksins á sparnaðaráætlun ríkisstjórnarinnar [...] er áberandi mikil,“ stóð í forystugrein í Kristeligt Dagblad.
„Áhrifin koma fram allt frá smásparnaði, sem aðeins er hægt að líta á sem einelti gagnvart samfélagshópum sem standa höllum fæti, til skorts á pólitískum kjarki á sviðum það sem raunverulega væri hægt að spara.“
Blaðið gagnrýndi m.a. að ríkisstjórnin skyldi ekki skera harðar niður eftirlaun þeirra sem taka sérstakan lífeyri sem greiddur er fólki á aldrinum 60-67 ára sem lætur af störfum að eigin ósk, því að þar væri háar fjárhæðir að sækja. Í staðinn hafi náðst samkomulag um að spara túlkaaðstoð á sjúkrahúsum landsins. Í greininni stóð m.a.:
„Með því bætast aðeins vesalar 15 milljónir króna í ríkiskassann en niðurskurðurinn skaðar aftur á móti alla sem ekki eru dönskumælandi, og það meira að segja í viðkvæmum aðstæðum við spítalainnlögn. Þetta er ósæmileg ímyndarpólitík“.
Frysting þróunaraðstoðar var einnig gagnrýnd. „Fátæklingar í þriðja heiminum verða nú að gjalda fyrir ofneyslu okkar og forsætisráðherra vill ekki einu sinni lofa að aðstoðin verði hækkuð aftur upp í 0,8% af vergri þjóðarframleiðslu sem annars hefur verið lágmarksviðmið ríkisstjórnarinnar hingað til. Það er blátt áfram of lítið.“
Að síðustu var skerðing á barnabótum gagnrýnd. Leiðarahöfundur segir niðurskurðinn að miklu leyti bitna á innflytjendafjölskyldum og með skerðingunni sendi áætlunin fjölskyldufjandsamleg skilaboð.
Lögð var áhersla á sömu atriði í dagblaðinu BT þar sem stjórnmálafréttaskýrandinn Helle Ib sagði Danska þjóðarflokkinn hafa komist upp með að þrýsta á ríkisstjórnina að koma á niðurskurði á ýmsum sviðum sem kæmu sér afar illa fyrir flóttamenn, innflytjendur og afkomendur þeirra.
„Þakið á barnabótum mun einkum koma niður á fjölskyldum með fleiri en tvö börn og samdráttur í túlkaþjónustunni mun koma verst niður á fólki sem ekki er mælandi á dönsku og stendur höllustum fæti. Síðarnefndi sparnaðurinn gefur aðeins 15 milljónir á ári í ríkissjóð. Og hvað hafði Danski þjóðarflokkurinn hugsað sér: Að börn flóttamanna eigi að túlka fyrir efnalitla foreldra sína þegar læknirinn kemur með greiningu á krabbameini, eða foreldrar eigi að segja sálfræðingnum frá pyntingum?“
Á Þjóðþinginu urðu viðbrögð Róttæka vinstriflokksins hvað sterkust. Margrethe Vestager formaður flokksins sagði: „Umbætur á dagpeningum er eina jákvæða framfarasporið í annars kolsvartri sparnaðaráætlun sem á sér ekki framtíðarvon“.
Í Danska þjóðarflokknum var ánægjan aftur á móti mikil.
„Við höfum náð markmiðum okkar,“ sagði Pia Kjærsgaard þegar hún átti að telja upp helstu atriði samkomulagsins í viðtölum.
„Við höfum sýnt og sannað að við erum einnig með þegar á reynir. Að við erum ekki bara með þegar góðum gjöfum er úthlutað heldur líka þegar aðgerðirnar valda svolitlum sársauka. Að við erum ábyrgðarfull,“ sagði formaður Danska þjóðarflokksins.
Peter Skaarup, sem er einn nánasti samstarfsmaður Piu Kjærsgaard, var einnig ánægður. Hann benti á að flokkurinn hefði tryggt um það bil 100 milljón króna sparnað á ári í málefnum útlendinga, og hann færði rök fyrir því með því að benda á að Danski þjóðarflokkurinn vilji einmitt deila kostnaðinum á alla borgara í dönsku samfélagi.
Hann sagði: „Ef innflytjendur frá öðrum heimshlutum og afkomendur þeirra ynnu jafnmikið Danir myndi efnahagsstaðan strax batna um 24 milljarða króna, stöðugleikavandinn leystist og vöxtur í dönsku efnahagslífi færi upp úr öllu valdi.“
Hann lofaði að Danski þjóðarflokkurinn mundi einnig framvegis halda áfram „stefnu í félagslegu jafnvægi, sem þrýsti á fleiri innflytjendur að finna sér vinnu, mennta sig eða jafnvel snúa heim, gengi það ekki að vera hér á landi.“
„Því skiljum við ekki allt þetta þvaður um að hætta við „eftirlaunakerfið“; við viljum frekar að innflytjendur starfi eða sleppi því að koma hingað ef þeir vilja ekki leggja fram sinn skerf til samfélagsins, frekar en að skera niður velferð Dana.“
Þannig er tónninn í umræðunni.
Málið er hins vegar að þessar umræður hafa ekki tekið mikið rúm miðað við öll pólitísku átökin um styttingu dagpeningatímabilsins frá fjórum í tvö ár.
Að vísu hafa gagnrýnendur rætt þetta – eins og lýst hefur verið hér að framan. En ráðandi flokkar í stjórnarandstöðunni, Sósíaldemókrataflokkurinn og Sósíalski þjóðarflokkurinn, hafa ekki hug á að kasta sér út í meiri háttar uppgjör við ríkisstjórnina og Danska þjóðarflokkinn um útlendinga- og samþættingarstefnu. Séð frá því sjónarhorni er endurreisnaráætlunin völd að þeim miklu stakkaskiptum sem dönsk pólitík hefur tekið.
Ein ástæða þess að Anders Fogh Rasmussen komst til valda í ríkisstjórn árið 2001 var sú að allir borgaraflokkarnir voru á einu máli um að útlendingastefna yrði hert verulega.
Í kosningabaráttunni gat Fogh höfðað til fjölda Dana sem voru búnir að fá sig fullsadda af neikvæðum afleiðingum aðflutnings fólks til landsins, svo sem gettóum, þar sem innflytjendur eru ráðandi, og skólum þar sem mikið snýst um ungt fólk af erlendu bergi brotið.
Margir Danir voru líka óhressir yfir afbrotatíðni ungs fólks sem ekki hefur náð að aðlagast og þeir urðu sífellt óánægðari yfir því að allt of mikið væri af því að innflytjendur væru ekki í vinnu en lifðu í stað þess á bótum og væru þar með byrði á hinu opinbera.
Einkum gat Danski þjóðarflokkurinn reynt að ná til sósíaldemókratískra kjósenda vegna þess að Sósíaldemókrataflokkurinn var klofinn.
Hluti flokksins vildi gera upp við borgaraflokkana. Hinn hlutinn leit í aðalatriðum svo á að borgaraflokkarnir hefðu á réttu að standa í kröfum sínum um að hert yrði á reglum um útlendinga.
Flokkurinn var klofinn og án samhljóms við meirihluta Dana.
Síðan hefur Sósíaldemókrataflokkurinn skipt um stefnu og tekið sér stöðu mun nær ríkisstjórninni og Danska þjóðarflokknum í stefnu um málefni útlendinga. Síðustu ár hefur Sósíalski þjóðarflokkurinn tekið sömu breytingu.
Hin miklu átök varðandi þessa þróunin kom nýverið í ljós hjá leiðarahöfundi í dagblaðinu Politiken – sem er mjög gagnrýnið á ríkisstjórn borgaraflokkanna og Danska þjóðarflokknum – er hann hæddist að nýrri kynslóð stjórnmálamanna í Sósíalska þjóðarflokknum.
„Ungu aðgerðasinnarnir á vinstra vængnum virðast bæði vitfirrtir og niðurbrotnir í barnalegri hentistefnu sinni,“ skrifaði leiðarahöfundurinn Lars Trier Mogensen sem kallaði hina ungu sósíalista. „Kynslóð DÞ“. Þar var hann að beina spjótum sínum að ungu fólki sem óx ekki úr grasi fyrr en eftir að Danski þjóðarflokkurinn sló í gegn í kosningunum árið 2001.
Ritstjóri Politiken segir að ungir sósíalistar komi fram sem dekruð kynslóð sem ráði ekki við að lyfta sér upp yfir virðispólitísku dagskipanina sem hægrivængurinn setti á síðasta áratug 20. aldar. Og hann hneykslast á því að þeir, vegna skorts á félagslegri vandlætingu og alþjóðlegri yfirsýn, láti sér nægja að skilgreina sig miðað við aðalstrauminn á hægrivængnum – nefnilega þjóðernisíhaldið.
Það eftirtektarverða er að slík skrif hefðu verið óhugsandi fyrir fáum árum og sömuleiðis hefði líka verið óhugsandi að meiriháttar efnahagsáætlun innihéldi fjölda sparnaðaráforma sem beindust að innflytjendum.
Innan við áratug hefur pólitískt litróf tekið róttækri breytingu.
Stuðningsmenn áætlunarinnar munu segja að breytingin hafi verið réttmæt og nauðsynleg. Gagnrýnendum finnst að um sé að ræða vandræðalegt lýðskrum.
]]>Samt sem áður hefur ekki verið neitt sældarbrauð að vera bankastjóri í Danmörku eftir að fjármálakreppan barst hingað frá Bandaríkjunum. Bankastjórarnir eru stöðugt gerðir að blóraböggli þegar finna á hver beri ábyrgð á kreppunni.
Það er augljóslega að miklu leyti um hræsni að ræða því að þegar efnahagskreppan tók að grafa undan fjármálum ríkisins og 60 milljarða danskra króna hagnaður breyttist í 100 milljarða danskra króna halla, er vitaskuld alls ekki hægt að kenna það eingöngu gerðum bankastjóranna.
Eins og greinendur í atvinnumálum hafa bent á hafa æði margir gert sig seka um æði margar skyssur:
* Ríkisstjórnin hafði ekki næga stjórn á efnahagnum fyrir fjármálakreppuna. Margar vísbendingar voru um ofhitnun hagkerfisins en ríkisstjórnin – og stjórnarandstaðan – þorðu ekki að stemma stigu við neyslugleði landans sem m.a. var haldið uppi af óraunhæfu íbúðaverði.
* Allmargir varðhundar á fjármálasviðinu – t.d. Seðlabankinn, fjármálaeftirlitið og efnahagsráðgjafar ríkisstjórnarinnar – vöruðu að vísu við að of miklum hraða í dönskum efnahagsmálum en þeir sáu ekki efnahagskreppuna fyrir.
* Fjölmiðlar voru almennt of ógagnrýnir.
Þegar efnahagskreppan var orðin staðreynd urðu allir þó fljótlega sammála um að skella skuldinni á bankana fyrir að hafa veitt Pétri og Páli ótryggð lán svo að þeir gætu keypt sér of dýr hús og spákaupmönnum sem þurftu varla að leggja fram viðskiptaáætlun áður en fleygt var í þá milljónum.
Á furðuskömmum tíma breyttist álitið á bankastjórum. Allt í einu var þeim nú ekki lengur lýst sem árangursríkum stjórnendum – heldur sem úrhrökum.
Þessi skyndilegi viðsnúningur var einkar augljós í Danske Bank, sem árum saman hefur verið litið á sem ímynd nákvæmni og árangursríkrar kaupsýslu. Eins og hendi væri veifað féll álitið á hinum dáða bankastjóra og hann fékk á sig það orð að vera siðspilltur fjármálastjóri sem hefði átt þátt í koma sínum eigin banka í ógöngur og skaða danskan efnahag.
Kreppan efldist hér á svipaðan hátt og í öðrum löndum. Fyrsta skref ríkisstjórnar og stjórnarandstöðu var að takast tafarlaust á við kreppuna og að tryggja undirstöðu bankanna.
Eitt fyrsta fórnarlamb kreppunnar var Hróarskeldubanki sem féll og um tíma óttuðust menn að stóru dönsku bönkunum væri líka hætta búin.
Eftir fall Lehmann Brothers í Bandaríkjunum áttu jafnvel heilbrigðar peningastofnanir í erfiðleikum með greiðslugetu og allt stefndi í að frosnir peningamarkaðarnir færu að ógna fjármálalegum stöðugleika. Þegar kreppan var í hámarki sagði Lene Espersen þáverandi efnahags- og atvinnumálaráðherra: „Við erum í miðri alþjóðlegri fjármálakreppu sem á sér engan líka.“
Ríkið greip því inn í og ábyrgðist gífurlegar upphæðir til að strengja öryggisnet undir viðskiptavini danskra peningastofnana, bæði meðal einstaklinga og á atvinnumarkaðnum.
Sérstakri skilanefnd var fengið það hlutverk að yfirtaka nauðstaddar peningastofnanir svo að lánardrottnar fengju skil á greiðslum á réttum tíma. Ábyrgðirnar áttu að gilda í tvö ár – þangað til 30. september 2010. Ráðstafanir voru gerðar til að bjarga eftirlaunasparnaði svo að lífeyrissjóðir og íbúðareigendur væru tryggðir. Komið var á nákvæmari endurskoðun á bankaeftirlitinu og jafnframt var reynt að tryggja meira gagnsæi á greiðslugetu bankanna og áhættumat.
Stuttu fyrir páska sammæltust ríkisstjórnin og stjórnarandstaðan – allir nema litli vinstrivængsflokkurinn Einingarlistinn – um bankapakka III sem í raun kemur í stað og réttir af bankapakka I.
Bankapakki III stöðvar inngrip í danska bankageirann og ljóst er að smám saman er eðlilegt ástand að komast á aftur. Bankapakki III bindur enda á stýringu á aðgerðum sem komið var á í byrjun kreppunnar og áttu að fá bankana til að standa á eigin fótum.
Megininntak bankapakka III er að frá 1. október 2010 verður innlánsfé í dönskum bönkum ekki lengur að fullu ríkistryggt heldur fær hver einstakur viðskiptavinur tryggingu fyrir 750.000 dönskum kr. í sínum banka í gegnum innlánstryggingasjóðinn sem bankarnir ábyrgjast sameiginlega.
Auk þess er í bankapakka III gert ráð fyrir að nauðstaddir bankar fái sem fyrst lausn sinna mála og að hægt verði – fram hjá hluthöfum og gjaldþrotum – að koma þeim í skilanefnd sem nefnist Efnahagslegur stöðugleiki telji fjármálaeftirlitið það nauðsynlegt.
Brian Mikkelsen núverandi efnahags- og atvinnumálaráðherra staðfesti með ánægju að framvegis verði skattfé ekki notað til að borga fyrir bankahrun. Ráðherrann sagði eftirfarandi:
„Aðgerðirnar eiga að koma á ró um fjármál einstaklinga og innstæður og tryggja að fyrirtæki hafi áfram bankatengsl ef bankinn hrynur. Og innlánstryggingin mun hvorki kosta ríkið krónu né evru – greiðslur koma frá innlánstryggingasjóðnum sem bankarnir fjármagna.“
Stjórnarandstaðan var einnig sátt. Morten Bødskov talsmaður sósíaldemókrata sagði: „Nú eiga bankarnir sjálfir að taka til. Við teljum að þetta verði í síðasta sinn sem ríkið setur þrefalda þjóðarframleiðslu Danmerkur í hættu fyrir bankakerfið hér heima.“
Fjárhagsráð, sem er hagsmunasamtök bankanna, hrósaði bankapakka III sem skynsamlegri lausn sem gerir kleift að grípa inn í með „aðstoð á réttum tíma“ til handa peningastofnunum sem komast í vanda eða verða hreint og beint gjaldþrota.
Jørgen Horwitz frá fjárhagsráði segir: „Við vitum frá eftirliti Seðlabankans að peningastofnanirnar eru vel fjármagnaðar. Nýjar reglur um að peningastofnanir eigi að upplýsa um styrk sinn og árangur af eftirlitinu, munu leiða til meira gagnsæis. Fólk verður færara um að meta peningastofnanirnar.“
Jesper Rangvid sem er sjálfstæður sérfræðingur frá Copenhagen Business School komst að þeirri niðurstöðu að bankapakki III sýndi að verið væri að koma starfseminni í eðlilegt horf: „Þegar ríkið ábyrgist ekki lengur ótakmarkað er það merki um að hlutirnir eru að færast í eðlilegt horf.“
Eftir því sem sérfræðingurinn segir er heilbrigt að afnema ábyrgð sem nær yfir allt innlán í banka. Hann telur að það fái fólk til að hugsa sig um áður en það ráðstafar fé sínu: „Fólk á að gera ákveðið áhættumat áður en það ráðstafar fé sínu. Ef banki er dálítið ágengur og þarfnast fjár og býður þess vegna háa vexti til að fá viðskiptavini til að leggja inn fé er ástæða til að velta fyrir sér öryggi bankans.“
Ekki er inngripum í starfsemi bankanna þó alveg lokið.
Frá því að efnahagskreppan hófst hafa logað deilur um laun yfirmanna bankanna og á þeim vettvangi er ríkisstjórnin í minnihluta. Danski þjóðarflokkurinn, sem er fastur stuðningsflokkur ríkisstjórnarinnar, hefur tekið saman höndum með stjórnarandstöðunni og krefst þess m.a. að í mesta lagi 30% af launum bankastjóranna megi vera breytileg – til dæmis í formi bónusgreiðslna.
Danski þjóðarflokkurinn ásamt Sósíalska þjóðarflokknum og Sósíaldemókrataflokknum krefjast þess jafnframt að blátt bann sé við því að bankastjórar eigi kost á að fá hluta launa sinna greiddan með hlutabréfum í bankanum sem bankastjórarnir græða svo á ef gengi hlutabréfanna hækkar.
Það sem veldur því að athyglin hefur beinst að launamálum er m.a. að auðveldara er að skilja laun en skipan á starfsemi bankans. Við það bætist að danska ríkið bjargaði bankakerfinu frá falli með því að veita þeim tryggingar. Við þær aðstæður hafa skattgreiðendur að sjálfsögðu fengið gagnrýnni sýn á bankastjórana sem áttu þátt í að keyra banka sína fram á brún gjaldþrots. Margir eiga erfitt með að skilja að bankastjórar eigi að fá bónus þegar banki er rekinn með tapi. Á sama hátt eiga þeir bágt með að taka því að bankastjóri, sem hefur keyrt banka sinn í þrot og hefur verið sagt upp, eigi að fá nokkurra ára laun við starfslok. Aðrir furða sig á því að bankastjóri við meðalstóran dreifbýlisbanka eigi að fá meira en 5 milljónir danskra króna í laun.
Þrátt fyrir þessar umræður, sem yfirmönnum bankanna er meinilla við, er það versta að baki hjá bönkunum.
Þegar Danske Bank hélt aðalfund stuttu fyrir páska birtist Peter Straarup leiðtogi bankans eins og tákn fyrir endurkomu bankageirans.
Árið 2009 var Straarup hrint af reiðhjóli sínu fáum dögum fyrir aðalfundinn og sat með handlegginn í fatla meðan hluthafarnir létu gamminn geisa. Þá hafði gengið fallið niður í 33,5 danskar kr. og bankanum var – að líkindum – aðeins haldið á lífi af því að ríkið lét í té ríkisábyrgð. Þegar Straarup mætti á fundinn með hluthöfunum um daginn var gengið á hlutabréfum 136. Markaðsvirði bankans hafði hækkað um 300% frá lágmarkinu í mars 2009.
Hörmungaár var loksins á enda runnið. En það mun líða á löngu áður er ímynd greinarinnar hefur jafnað sig og bankastjórar verða aftur í aðalhlutverki.
]]>Stjórnmálamenn, fulltrúar atvinnulífsins og fjölmiðlafólk alls staðar að úr heiminum héldu heim á leið frá snævi þaktri Kaupmannahöfn með orð á vörum eins og „óreiða“, „stórslys“ og „árangursleysi“ fullir vonbrigða eftir endalausar rökræður og jafnvel hreint og beint rifrildi í Bella Center ráðstefnuhöllinni.
Í mörgum alþjóðlegum fjölmiðlum var miskunnarlaust skotið á danska forsætisráðherrann og honum borið á brýn að hann hefði ekki verið fær um að skapa trúnaðartraust milli ýmissa þeirra aðila sem mestu máli skiptu.
Alger niðurlæging! Fyrir forsætisráðherrann að sjálfsögðu, en líka fyrir þjóð sem er ánægð með myndina af Danmörku sem grænu og umhverfisvænu landi eins og hún hefur venjulega birst af landinu í fjölmiðlum um heim allan. Þjóð sem hafði vonast til að nafnið Kaupmannahöfn myndi tengjast alþjóðlegu samkomulagi um loftslagsmál.
Eftir að ró hefur færst á – og málsaðilar hafa fengið útrás fyrir gagnrýni sína – bendir þó ýmislegt til þess að litið verði á atburðina í Kaupmannahöfn í mildara ljósi.
Seinast hittist alþjóðasamfélagið á árlegri ráðstefnu Alþjóðaefnahagsráðsins (World Economic Forum) í Davos í Sviss.
Og þegar forvígismenn atvinnulífsins og áhrifamenn í röðum stjórnmálamanna gerðu upp stöðuna í janúarlok var ljóst að neikvæðar skoðanir á ráðstefnunni í Kaupmannahöfn voru smátt og smátt að breytast í raunsærra mat.
Allir voru á einu máli um að langt væri frá því að náðst hefði metnaðarfullt og bindandi samkomulag um loftslagsmál. Margir áttu enn erfitt með að skilja að loftslagsráðstefnan og leiðtogafundurinn gætu lent í þvílíkum handaskolum.
En gagnrýnin á útkomunni – niðurstöðunni – var orðin mildari. Í stað þess að einblína á að allt hefði farið úrskeiðis viðurkenna menn að byrjað hafi verið á að leggja grunn að frekara samkomulagi.
Það tókst að fá miklu fleiri lönd til að skuldbinda sig til að stefna að því mikilvæga takmarki að hitastigið megi ekki hækka meira en um tvö stig – en samkvæmt rannsóknum vísindamanna ræður það úrslitum við að halda skaðlegum afleiðingum loftslagsbreytinga í skefjum.
Vel gekk að fá löndin til að gefa skýrslu um markmið sín um losun koltvísýrings. Gagnrýnendur munu að vísu segja að skýrslurnar sýni nú þegar að vonlaust sé að ná því takmarki að hitastig hækki ekki nema um tvö stig í mesta lagi.
Aftur á móti leggja raunsæismenn áherslu á að greinargerðirnar séu framför því að núverandi tölur leiði til beinni alþjóðlegra umræðna um hvað þurfi til að ná takmarkinu, jafnframt því að opnari umræða verði um það hvernig löndin eigi að skipta hallanum á milli sín.
Að auki miðaði mönnum nokkuð í áttina að sammælast um að styðja þróunarlöndin sem ekki vilja láta ströng markmið um minnkun koltvísýrings grafa undan möguleikum sínum til iðnaðaruppbyggingar og aukins hagvaxtar.
Stjórnmálamenn og fulltrúar atvinnulífsins benda auk þess á að fyrir loftslagsráðstefnuna COP 15 í Kaupmannahöfn hafi náðst einstæður samhugur um að vinna beri markvisst að því að hefta loftslagsbreytingar.
Að lokum benda menn á að til ráðstefnunnar tókst að safna fleiri þjóðarleiðtogum en dæmi eru um og það staðfestir að loftslagsbaráttan er komin efst á dagskrá stjórnmála og efnahagsmála.
Á þeim hluta þingsins í Davos sem var með fyrirsögninni „Frá Kaupmannahöfn til Mexíkó“ – sagði Yvo De Boer, samningamaður SÞ um loftslagsmál, að Kaupmannahöfn hefði að vísu ekki skilað því sem heimurinn hefði vonast eftir en nokkur árangur hefði þó náðst. De Boer segir:
- Ráðstefnan í Kaupmannahöfn skilaði afar mikilvægri pólitískri yfirlýsingu. 120 þjóðarleiðtogar komu til borgarinnar. Þeir lýstu því yfir að loftslagsmál skipti sköpum, og mikilvæg lönd – allt frá stóru iðnaðarlöndunum og nýjum vaxandi hagkerfum yfir í minni þróunarlönd – komu sér saman um pólitískan pakka. Lögfræðingar sætta sig þó varla fyllilega við árangurinn en stjórnmálamenn tóku ákveðna afstöðu. Það skiptir miklu máli.
Demókratinn Edward Markey, þingmaður á Bandaríkjaþingi, sem leikur aðalhlutverk í loftslags- og orkumálastefnu Bandaríkjanna, taldi árangurinn í Kaupmannahöfn einnig góða byrjun. Markey sagði:
- Bandaríkjamenn líta svo á að mikilvægt skref hafi verið stigið í Kaupmannahöfn. Við komumst ekki eins langt og við höfðum vonast til en allir þeir sem máli skipta gáfu loforð.
Jafnframt lýsti Edward Markey því yfir að Barack Obama forseti myndi vinna að því að Bandaríkin fengi lykilhlutverk í stefnumótunarvinnunni varðandi loftslagsmál.
Að hluta til eru forsetanum ljósir hinir gífurlegu efnahagslegu möguleikar við að þróa nýjar tæknigreinar.
Að hluta til er það öryggispólitískur hagur Bandaríkjanna að verða minna háður olíuinnflutningi. Edward Markey segir:
- Mikill hluti halla Bandaríkjanna er vegna innflutnings á olíu frá löndum sem Bandaríkin ættu ekki að láta af hendi peninga til.
Allt getur þetta glatt nýja framkvæmdastjóra ESB í loftlagsmálum Connie Hedegaard og Lars Løkke Rasmussen forsætisráðherra og embættismenn hans í forsætisráðuneytinu sem setið hafa undir mikilli gagnrýni.
Engu að síður er ljóst að lítið fer fyrir alþjóðlegri hrifningu á forsætisráðherranum og ráðgjöfum hans. Connie Hedegaard nýtur áfram mikillar virðingar en Løkke og félagar fá minna hrós.
Gagnrýnin á Lars Løkke Rasmussen og ráðgjafa hans snýst um að þeir hafi fylgt of þröngri dagskrá með einhliða fókus á Bandaríkin, þeir hafi ekki skilið SÞ-kerfið og hafi ekki áttað sig á stöðu mikilvægra þátttakenda, þar á meðal nokkurra þróunarlanda og Kína með sína sterku valdastöðu. Forsætisráðherrann hafi almennt virkað eins og hann væri illa undirbúinn.
Á opinberum fundum í Davos kemur gagnrýnin ekki svona beint fram – hana var aftur á móti hægt að hlera á göngunum.
Til dæmis þegar Felipe Calderon forseti Mexíkó, sem er gestgjafi COP 16, lagði áherslu á nauðsyn þess að frekara ferli sé gagnsætt og að allir verði að hafa hlut að máli, er hægt að líta á það sem óbeina gagnrýni á það sem fór úrskeiðis hjá Løkke.
Já, forsetinn sagði það raunar beint út þegar hann sagði að það þyrfti að „læra af mistökunum“ í Kaupmannahöfn.
Og þegar bandarískir stjórnmálamenn töluðu fagnandi um að á ráðstefnunni í Mexíkó muni „einn af leiðtogum heimsins“ sitja í öndvegi, tekur maður eftir að enginn notar það hugtak um danska forsætisráðherrann.
Hver eru svo næstu skref? Af hálfu Dana er verið að skila hlutverkinu áfram til Mexíkó sem á að reyna að ná fram metnaðarfyllra og bindandi loftslagssamkomulagi.
Rétt eins og í Kaupmannahöfn mun það reynast þrautin þyngri því að enn ber aðilum mikið á milli og ýmsir þeir sem mestu ráða hafa aðeins takmarkað svigrúm.
Til dæmis er takmarkað hve langt Barack Obama getur gengið. Kínverjar fylgjast grannt með hvað Bandaríkin gera og Kína og önnur ríki, þar sem nýlega er hafinn mikill efnahagsvöxtur, gruna Bandaríkin og Vesturlönd sterklega um að vilja láta þau borga obbann af reikningnum og óbeint halda gríðarlegum uppgangi þeirra í skefjum.
Mörg fátækustu þróunarríki heims óttast að loftslagssamkomulagið muni gera þeim erfiðara fyrir að koma sínum litlu viðkvæmu hagkerfum á skrið og þau líta almennt full tortryggni á Vesturlönd sem hafa bruðlað með auðlindirnar áratugum saman til að ná þeim velferðarstigi sem þróunarlöndin geta aðeins látið sig dreyma um.
Samt sem áður eru bendir margt til að ástæða sé til bjartsýni.
Loftslagsumræðan er ekki búin að syngja sitt síðasta. Þvert á móti kom skýrt í ljós í Davos að hafin er áköf alþjóðleg samkeppni um að komast í vinningsliðið þegar um ræðir að þróa nýjar sjálfbærar tæknigreinar og orkusparandi aðgerðir. Þar er nefnilega geysiöflugt viðskiptasvið og milljónir starfa á heimsvísu.
Eftir rökræðurnar í Alþjóðaefnahagsráðinu (World Economic Forum) sló Connie Hedegaard því föstu að bæði stjórnmálamenn og fulltrúar atvinnulífsins myndu framvegis leggja meiri áherslu á loftslagsumræðuna. ESB-fulltrúinn sagði:
- Nýmælið er að það er að renna upp fyrir löndum og landsvæðum að þetta mun skera úr um hverjir koma til með að standa sig best efnahagslega og pólitískt á 21. öld.
Hún bætti við:
Loftslagsumræðan fjallar ekki „eingöngu“ um að vernda loftslagið. Fjárfestingar í nýjum orkugjöfum snúast að miklu leyti einnig um að sleppa úr efnahagskreppunni og komast inn á markað sem verður geysimikilvægur.
Í því ferli mun ESB – og þar með Norðurlönd – verða mikilvægur þrýstihópur.
]]>Það er skýrt reglulega frá nýjum bardögum við talibana í stríðshrjáðu landinu og með reglulegu millibili berast skýrslur um danska hermenn sem hafa særst í bardögum eða orðið fyrir banvænum vegarkantssprengjum.
Meira en 30 danskir hermenn hafa látið lífið. Eitt dagblaðið gefur upp tölu fallinna hermanna í dálknum „fallnir“, önnur dagblöð lýsa því hvernig sumir hermannanna snúa heim – örkumlaðir á líkama og sál.
Það er í stuttu máli runnið upp fyrir landsmönnum að Danmörk á þátt í stríði og svipað og í mörgum öðrum löndum, sem hafa hersveitir í Afganistan, færist sú umræða sífellt í aukana hvort framvindan þar sé í rétta átt og hvort hægt verði að koma á stöðugleika í landinu og koma í veg fyrir að það verði aftur æfingamiðstöð íslamskra hryðjuverkamanna. Að síðustu eru uppi afar skiptar skoðanir um það hve lengi við eigum að halda okkur í landinu.
Ekkert annað utanríkis- og öryggisstefnumál er eins fyrirferðarmikið og rætt jafnýtarlega og hernaðarþátttakan í Afganistan.
Eftir nýlega ákvörðun Baracks Obama að efla hernaðarþrýsting á talibana hefur dregið svolítið úr umræðunni um lokadagsetningu og brottkvaðningu danska herliðsins en hún blundar rétt undir yfirborðinu.
Í nóvemberlok ætluðu dönsku flokkarnir, sem standa að baki þátttöku Dana í Afganistan, að hittast til að ræða framhaldið. Og þá kom greinilega í ljós fyrir alvöru að farnir eru að koma brestir í pólitíska samstöðu flokkanna. Stuttu fyrir upphaf fundarins lýstu sósíaldemókratar því yfir að ríkisstjórn Afganistans bæri að taka yfir ábyrgð á stjórn hins stórhættulega Helmandshéraði þar sem dönsku hermennirnir sinna herþjónustu. Flokkurinn lýsti yfir að Afgönum bæri að taka á sig ábyrgðina innan tveggja ára. Og að síðustu sögðu þeir að yfirtakan ætti að verða fyrsta skrefið í lokabrottflutningi dansks herliðs frá Afganistan. Hinn stjórnarandstöðuflokkurinn, Róttæki vinstriflokkurinn, var að flestu leyti sammála og sömuleiðis Sósíalíski þjóðarflokkurinn sem frá upphafi hefur verið andsnúinn hernaðarþátttöku Dana í Afganistan.
Stuðningsflokkur ríkisstjórnarinnar, Danski þjóðarflokkurinn, talaði þvert á móti um enn ákveðnari hernaðarþátttöku, þannig að skýr skipting var milli liðanna.
Eftir miklar hitaumræður tókst að stilla til friðar en eftir stendur að vafalítið verður æ erfiðara fyrir flokkana að koma sér saman um sameiginlega stefnu.
Svipað verður því uppi á teningnum í umræðunni í Danmörku og í öðrum löndum: Jafnvel í kjarnalöndum eins og Bandaríkjunum og Stóra-Bretlandi getur slegið í brýnu. Enn er mönnum í fersku minni 11. september 2001 þegar World Trade Center í New York var jafnað við jörðu og hratt af stað aðgerðinni að hrekja Al Kaída brott frá Afganistan. En jafnvel Bandaríkjamenn eru að verða búnir að fá sig fullsadda: Þeir sjá ekki fram á að það takist og þeir eru vonsviknir yfir því hvað aðgerðin er dýru verði keypt. Gjaldið – bæði þegar um er að ræða krónur aura og mannslíf – fer hækkandi og farið að keyra úr hófi.
Síst þarf að undra að sú umræða sé hafin í Danmörku, frekar að hún hafi ekki farið fyrr af stað. Ríkisstjórnin hefur beitt sér mest í málinu og ótrúlega lengi hefur tekist að sannfæra Dani um að danskir hermenn eigi vera áfram og berjast þó að röksemdir af hálfu stjórnarinnar hafi iðulega verið mótsagnakenndar: Stundum er mest áhersla lögð á nauðsyn þess að koma á lýðræði. Stundum er undirstrikað að það veiti Vesturlöndum aukið öryggi takist að yfirbuga talibana og Al Kaída, þannig verði komið í veg fyrir að hatursfullir hryðjuverkamenn safnist saman á ný í Afganistan.
Margir Danir hafa að líkindum einnig brugðist við lýsingunum á grófri kúgun, ekki síst kúgun kvenna, sem átti sér stað í Afganistan fyrir innrásina.
Það má nefna sem sérdanskt fyrirbæri að Søren Gade varnarmálaráðherra hafi getað haldið einstæðri stöðu meðal þjóðarinnar. Þó að hann hafi staðið í fremstu röð við að réttlæta þátttöku Dana og hafi verið við jarðarfarir fallinna danskra hermanna hefur hann náð til dönsku þjóðarinnar.
Að lokum hefur ríkisstjórninni tekist að fá mikinn meirihluta til að styðja aðgerðina – andstætt þeim djúpa pólitíska ágreiningi sem var um veru danskra hersveita í Írak fyrir fáum árum.
Ríkisstjórnin býst þó við að erfiðara muni reynast í framtíðinni að fá kjósendur til að styðja málið áfram og að pólitísk samstaða verði um það.
Það eru engar ýkjur að halda því fram að önnur úrlausnarefni í utanríkis- og öryggismálum séu talsvert neðar á baugi á dagskrá stjórnmálanna.
Stjórnmálaskýrendur utanríkis- og öryggismála fylgjast þó grannt með öðrum málum því að síðan Anders Fogh Rasmussen var tilnefndur aðalritari NATÓ í ársbyrjun 2009 er kominn vísir að því að horft sé til annarra átta.
Stjórnartímabil Foghs var skýrt og ákveðið – og umdeilt – vegna fylgispektar hans við George W. Bush sem er svo illa þokkaður í Evrópu.
Það voru þó engin nýmæli að Danmörk legði mikla áherslu á samband við Bandaríkin og trausta tengingu yfir Atlantshafið. Sama var að segja um forvera Foghs, sósíaldemókratann Poul Nyrup Rasmussen. En gagnrýnendum þótti Fogh ganga of langt því að samkvæmt skoðun þeirra fórnaði hann evrópsku sjónarhorni og tók sér gagnrýnislaust stöðu við hlið George W. Bush í tilraun forsetans að ná fram breytingum, fyrst og fremst í Írak, með hernaðaríhlutun.
Því er það að athugendur bíða spenntir eftir að sjá hvernig nýr forsætisráðherra Danmerkur – Lars Løkke Rasmussen – muni meta jafnvægið milli Bandaríkjanna og Evrópusambandsins.
Einnig mun verða fylgst grannt með samskiptum nýja forsætisráðherrans við Rússa sem undanfarin ár hafa látið að sér kveða á alþjóðavettvangi. Það á við í sambandi við Eystrasaltssvæðið og norðurheimskautssvæðið.
Einn þeirra Dana sem er kunnugastur utanríkis- og öryggismálastefnu Danmerkur er Uffe Ellemann-Jensen sem var forsætisráðherra í meira en áratug, 1982-1993.
Hann leggur einmitt áherslu á að krefjandi verkefni séu í vændum á norðurheimskautssvæðinu sem á eftir að verða þýðingarmikið. Í nýrri árbók Norrænu ráðherranefndarinnar Einn fyrir alla, allir fyrir einn – nýtt norrænt varnarmálasamstarfsverkefni bendir hann á að komið geti til árekstra þegar möguleikar opnast vegna bráðnunar íss á t.d. olíuvinnslu á svæðum sem áður voru óaðgengileg.
„Komið hefur fram yfirlýsing um að ríkin umhverfis norðurheimskautið eigi að notfæra sér alþjóðalög og rétt. Því samsinntu Rússar og það er gott og blessað. En ekki verður fram hjá því horft að skiptar skoðanir eru um hvernig allt hafréttarkerfi SÞ skuli nýtt. Það getur orðið dramatískt ef tómarúm myndast í stefnu í öryggismálum. Mjög dramatískt,“ segir Uffe Ellemann-Jensen. Hann hvetur í því samhengi til náinnar norrænnar samvinnu ásamt nánum samræðum við aðila NATÓ, svo sem Kanada og Bandaríkin.
Í sömu árbók horfir Ellemann fram á við til væntanlegrar heimsmyndar árið 2049 þegar NATÓ verður aldargamalt og utanríkisráðherrann fyrrverandi sér fyrir sér breyttan heim. Þyngdarpunkturinn verði kominn til Asíu en Vesturlönd – einkum Evrópa – muni hafa dregist tiltölulega aftur úr og hafa minni áhrif á gang heimsmála.
„Ég veit ekki hvort við getum breytt stefnunni. En Evrópubúar hafa hagsmuna að gæta við að reyna það. Svarið er að útvíkka evrópska samvinnu. Þar geta Norðurlönd lagt hönd á plóg. Við getum náð mestum áhrifum með því að styrkja norræna samvinnu. Ég legg áherslu á að það verður að gerast innan stærri ramma. Við eigum að koma fram saman í evrópsku samstarfi og í NATÓ,“ segir Uffe Ellemann-Jensen.
Málið er að þegar lætin í kringum Afganistan fjara út og þegar þessar glóandi deilur falla í skuggann, bíða stærri og meira áríðandi grundvallarverkefni í utanríkis- og öryggismálum þar sem Norðurlönd – ef til vill – munu ná að standa þéttar saman til að takast á við sum vandamálin.
Eins og stendur skyggja talibanar og Al-Kaída á þann veruleika.
]]>Blaðamaðurinn og rithöfundurinn Lars Olsen fjallar um misrétti í Danmörku í bókum sínum Nýja misréttið og Deigla þjóðfélagsins eftir gagngera rannsókn og greiningu og eigin persónulega athugun. Hann hefur einnig beint umræðunni á nýjar brautir svo að hún snýst ekki lengur um efnahag eingöngu þegar rætt er um misrétti og fátækt. Lars Olsen telur meginvandann fremur þann að hluti þjóðarinnar vex úr grasi án þess að eiga jafnmörg tækifæri – möguleika – og jafnaldrar þeirra.
Hann telur að Danmörk sé orðin „fimm-sjöttuhlutaþjóðfélag“ í þeim skilningi að langflestir lifi betra lífi en nokkru sinni fyrr, en talsverður minnihluti missi af lestinni.
Hann telur að 15% ungs fólks standi ekki jafnfætis jafnöldrum sínum. Lars Olsen skrifar m.a.:
„Sem börn eiga þau meira á hættu að verða barnaverndarmál í félagslega kerfinu. Á unga aldri eiga þau færri menntunartækifæri. Á fullorðinsárum eiga þau meira á hættu að lenda á bótum“.
Hvort einstaklingi reiðir vel af – eða lendir á jaðrinum – ráðist af því hvort hann elst upp við tryggar aðstæður í fjölskyldu, hvort hann nær fótfestu á vinnumarkaðnum og síðast en ekki síst ráðist misréttið af því hvort einstaklingurinn öðlast menntun eða ekki.
Lögð skal áhersla á að Lars Olsen undanskilur ekki alveg peninga þegar hann talar um misrétti og fátækt. Með tilvísun til nýlegra skoðanakannana bendir hann á að Danir með meira en 700 þúsund danskar krónur í árstekjur (rúmar 52 milljónir íslenskra króna) eigi erfitt með að koma auga á stéttaskiptinguna og sama eigi við fólk með langa háskólamenntun.
Lars Olsen segir með kaldhæðni að þetta fólk hafa alist upp við menntakerfi sem dásamar póstmódernískt þjóðfélag þar sem hver er sinnar gæfu smiður.
En því miður er daglegt líf ekki svona ljúft hjá nærri því öllum:
„Í atvinnulífinu hafa margir ekki nærri því sömu áhrif á daglegt líf sitt og margt velmenntað fólk getur hrósað happi yfir. Og á sumum sviðum tekur stéttamunurinn á sig óhugnanlega grófa mynd. Þrítugur háskólagenginn karl á von á að lifa 49,5 ár í viðbót en jafnaldri hans ófaglærður á aðeins 44,7 ár ólifuð. Það munar sem sagt næstum fimm árum!“
Lars Olsen horfir frá pólitískum sjónarhóli sem er vinstra megin við miðju og skorar á vinstriarminn og sósíaldemókrata að finna á ný til félagslegrar reiði en viðurkenna jafnframt að misréttið birtist á annan hátt en í gamla iðnaðarþjóðfélaginu.
Áður en fjármálakreppan brast á auðguðust auðmenn meðal annars vegna hærri launa, fjármagnstekna af hlutabréfum, hækkandi fasteignaverðs o.s.frv.
En aðalatriðið í málflutningi hans er að flestir landsmenn hafa á síðustu áratugum búið við lífskjör sem einungis hefði verið hægt að láta sig dreyma um fyrir 30-40 árum.
Aftur á móti gegni óefnislegir hlutir stærra hlutverki í lífinu – og breyti lífsstíl fólks – og í þeim efnum gagnrýnir Lars Olsen einkum hlutverk menntakerfisins.
Hann fullyrðir að enn sem fyrr séu það börn vel menntaðra foreldra sem eigi kost á löngu námi og áhrifamestu störfunum en börn foreldra með styttri skólagöngu eigi mest á hættu að ljúka ekki neinu námi.
Í þessu efni sé orsökin einmitt ekki efnahagur, því að bætt velmegun almennt – ásamt heimsins mesta stuðningi til menntunar – hafi að mestu leyti rutt burt efnahagslegum hindrunum. Vandinn sé sá að eftir standa menningarlegar hindranir í menntakerfinu:
„Þegar Matthías þarf aðstoð við verkefnið um Margréti I drottningu skiptir miklu máli hvort móðirin er háskólamenntaður ráðgjafi eða hárgreiðslukona. Sama er að segja um enskan stíl. Skekkjan kemur líka fram í menningunni í skólakerfinu. Þegar kennarinn biður 8. bekk að skoða texta „frá ýmsum sjónarhornum“ eða „skrifa uppkast“ koma hugtökin kunnuglegar fyrir sjónir Amalíu dóttur prófessorsins en Súsönnu dóttur vélamannsins.“
Út frá þessu spyr Lars Olsen þeirrar áleitnu spurningar hvort skólakerfið eigi að laga sig að börnum fjöldans eða börnum háskólagenginna foreldra.
Lars Olsen hefur átt skýra rödd í umræðunni um misrétti og fátækt en hann er ekki sá eini sem hefur tjáð sig. Fyrir nokkrum árum greindu efnahagsráðgjafar ríkisstjórnarinnar fátækt í Danmörku. Meira er hægt að lesa um það á heimasíðunni www.dors.dk.
Efnahagsráðgjafarnir eru útnefndir meðal mikilsvirtra hagfræðinga innan atvinnugreina og því þarf ekki að undra að þeir skuli leggja áherslu á krónur og aura í útlistunum sínum.
Í skýrslu efnahagsráðgjafanna frá haustinu 2006 skilgreina þeir fátækt þannig að sá sé fátækur sem verður að lifa af helmingi meðalráðstöfunartekna landsmanna. Sama fátæktarviðmið er einnig notað af OECD og í mörgum erlendum rannsóknum.
Önnur leið er að reikna fátæktarmörkin út frá því hvað kostar að lifa: Hvað þarf mikið fé til að eiga fyrir húsnæði, kartöflum, gulrótum, kjöti, mjólk, fötum, skóm? Hvað kostar að komast af og hvað kostar að lifa spart en þó mannsæmandi?
Svar efnahagsráðgjafanna er að viðmiðun fátæktarmarka við helming meðaltekna nálgist fjárhagsaðstoð frá hinu opinbera til einstaklings eldri en 25 ára sem á í tímabundnum fjárhagserfiðleikum og sé tiltölulega nálægt því ráðstöfunarfé sem yfirvöld telja hóflegan lágmarksstaðal þegar þau innheimta opinber gjöld.
Í skýrslu efnahagsráðgjafa ríkisstjórnarinnar frá haustinu 2006 er reiknað út að árið 2004 hafi 165 þúsund Danir verið fátækir – u.þ.b. 4,4% þjóðarinnar. Margir voru aðeins fátækir í eitt ár eða fáein ár.
Samt sem áður leiðir rannsóknin í ljós að fleiri en 140 þúsund manns voru fátækir í a.m.k. 5 ár á tímabilinu 1988-2006 og af þeim hafa 15 þúsund manns verið fátækir lengur en í 10 ár.
Fátækt er einkum meðal ungs fólks, einhleypra, framfærenda margra barna, sjálfstætt vinnandi, atvinnulausra, ófaglærðra og innflytjenda sem eiga erfitt með að fá vinnu og halda henni. Sumir búa enn í heimahúsum, eru erlendir skiptinemar eða lærlingar.
Skýrsla efnahagsráðgjafanna sýnir að séu menn fátækir árum saman aukist félagsleg vandamál. Hún sýnir einnig að líkurnar á að losna úr fátækt milli fyrsta og annars árs séu meira en helmingi meiri en að losna úr fátækt milli fimmta og sjötta árs.
Að lokum leiðir skýrslan í ljós að þeir sem búa við langvarandi fátækt eru einkum ófaglærðir sem eru án tengsla við atvinnulífið – eða því sem næst – og sjálfstætt starfandi fólk. Innflytjendur eru einnig lengur fátækir en innfæddir Danir. Einnig virðist fátækt loða lengur við fólk í stórborginni.
Efnahagsráðgjafarnir komast að þeirri niðurstöðu að menntakerfið komi í veg fyrir að börn festist svo oft í tekjuflokki foreldra sinna. En þeir færa einnig rök fyrir því að meðal Dana án starfstekna sé tilhneiging til að veik staða foreldranna skili sér til næstu kynslóðar.
Af sömu ástæðu telja efnahagsráðgjafarnir bráðnauðsynlegt að tryggja að börn og ungt fólk öðlist persónulega og faglega hæfni sem tryggi þeim starf í atvinnulífinu. Í skýrslu þeirra stendur m.a.:
„Langtímamarkmiðið í að minnka fátækt verður að ganga út frá því að börn í áhættuhópi (...) fái stuðning til að öðlast nauðsynlega hæfni til að koma í veg fyrir að þau verði einnig fátæk“.
Því eigi að bæta við betri aðstoð til handa börnum í áhættuhópi strax í leikskólum, einnig eigi börn innflytjenda að fá betri stuðning og aðstoðin eigi að halda áfram í grunnskólanum.
Efnahagsráðgjafarnir telja að virkari barátta gegn fátækt verði til mikilla hagsbóta: „Sé betur haldið utan um fólk með litla starfshæfni vinnumarkaðnum og betur þætt saman mun það koma í veg fyrir útbreiðslu fátæktar og um leið bæta við vinnukraft. Þess vegna er framlag til forvarna gegn fátækt og framlag til að losna við sem flest úr fátækt nauðsynlegt og til hagsbóta fyrir allt samfélagið.“
Það er spurning hvort umræðan um fátækt magnast í kjölfarið af efnahagskreppunni.
Sem stendur beinast sjónir stjórnarandstöðunnar að ákveðnu sviði – sem sagt stefnunni í heilbrigðismálum. Mikil hugmyndafræðileg átök munu til dæmis snúast um það að ríkisstjórnin ætli, eftir því sem vinstrivængurinn og sósíaldemókratar álíta, að grafa undan þeirri meginreglu að allir eigi frjálsan og jafnan aðgang að heilbrigðiskerfinu.
Borgaralega ríkisstjórnin er gagnrýnd fyrir að hafa rutt braut einkaheilbrigðistryggingum og einkasjúkrahúsum sem hægt en ákveðið skipta þjóðinni í a- og b-flokk þegar um er að ræða aðgang að meðferð.
Á þessu sviði verður baráttan milli ríkisstjórnar og stjórnarandstöðu hörð fram að næstu þingkosningum. Samt geta margir sér þess til að almenn umræða um fátækt muni ekki verða fyrirferðarmikil. Ef til vill vegna þess – eins og efnahagsrágjafarnir nefna – að efnahagsleg fátækt snertir fremur fáa í nútíma velferðarþjóðfélagi. Og ef til vill vegna þess – sem mun vera kaldhæðin túlkun fréttaskýrandans! – að allir stjórnmálaflokkar hafi mestan áhuga á að krækja sér í atkvæði frá fimm sjöttu hluta þjóðarinnar en ekki af síðasta sjötta hlutanum á jaðrinum.
]]>