Tvö lönd; Sambía og Afganistan endurspegla deilur Svía um þróunaraðstoð.

Hægristjórnin er sundruð í afstöðu sinni til þróunarhjálpar í Sambíu á meðan stjórnarandstaðan deilir um veru sænskra hermanna í Afganistan.

Þannig vill enginn flokkur ræða þróunaraðstoð og varnarmál. Þau fáu skipti sem það gerist er þegar sænskir hermenn eru skotnir í Afganistan.

Þrátt fyrir þögnina og takmarkaða umræðu eru að verða breytingar á þróunaraðstoð Svía. Ný heimsmynd blasir við og hnattvæðingin hefur auðvitað áhrif á hvernig Svíar aðstoða önnur ríki.

Á áttunda áratugnum fóru mörg þúsund áhugasamir hjálparstarfsmenn út í heim til að grafa fyrir brunnum í þróunarríkjunum. Smátt og smátt lærðist mönnum að það gæti borgað sig að hafa innfædda með í þróunarverkefnum, þeir áttu jú að nota nýju vatnsveiturnar.

En eitt þróunarverkefni kemur einungis einum bæ til bjargar, í þeim næsta býr fólk áfram við sult og seyru.

Nútíma þróunaraðstoð miðar þess vegna að því að breyta samfélagsgerðinni. Hjálparsamtök og þróunarstofnanir hafa horfið frá því að vinna að afmörkuðum verkefnum og leitast nú fremur við að tryggja mannréttindi, menntun og störf, þar sem það er forsenda þess að fólkið sjálft geti unnið sig upp úr fátæktinni.

En þegar aðstoðinni er beint að öllu samfélaginu eða ríkjum er meiri hætta á spillingu.

Svikamylla

Á liðnu sumri komst upp um stórt spillingarmál í heilbrigðisráðuneytinu í Sambíu – jafnvirði fimmtíu milljóna sænskra króna hafði verið stungið undan – stór hluti þeirrar upphæðar var þróunaraðstoð frá Svíum.

Fréttin hvarf fljótt af forsíðum stóru dagblaðanna, en Gunilla Carlsson (M), ráðherra þróunarmála, nýtti sér nýmiðlana og hóf umræður um þróunarhjálp á vefmiðlinum Newsmill.

Hún sló því strax föstu að spillingin í Sambíu væri algerlega óásættanleg fyrir Svía. Þess vegna hefði hún þegar breytt þróunaraðstoðinni og takmarkað hana við færri ríki.

Hún ætlaði líka að ganga skrefinu lengra og nútímvæða þróunaraðstoðina, enda þótt hún hefði ekki í hyggju að láta gera úttekt á henni til að fara ítarlega yfir málið. Þess í stað fól hún framkvæmdastjóra nokkrum verkið og veitti honum hundrað daga frest til að setja fram tillögur í tíu liðum um hvernig gera mætti þróunaraðstoðina markvissari – í ljósi hneykslisins í Sambíu.

- Margir sætta sig við að skattfé almennings hverfi sporlaust eða ofan í vasana á óprúttnum aðilum, sagði þróunarmálaráðherrann á fréttamannafundi í sumar.

Líklegast gekk hún of langt. Hjálparsamtök brugðust hart við og mörg þeirra sögðu þetta lið í herferð hægriflokkanna gegn þróunaraðstoð. Sú herferð hófst fyrir nokkrum árum af íhaldssömu hugmyndasmiðjunni Timbro. Í bók sinni „Det svenska biståndsberoendet” hélt rithöfundurinn Pär Krause því fram að 10.000 manns mökuðu krókinn á þróunaraðstoð Svía.

Endurskoðun þróunaraðstoðar

Andstæðingar Gunillu Carlsson héldu því nú fram að hún væri einungis að ýta undir enn frekari spillingu. Á haustdögum hefur hún að auki gagnrýnt sænsku þróunarstofnuninni Sidas harkalega fyrir yfirdrátt. Líklegasta skýringin á yfirdrættinum er hátt gengi dollars um þessar mundir, en Carlsson skammaði engu að síður endurskoðendur stofnunarinnar.

- Það er auðvitað á ábyrgð Sidas að hafa gott skipulag á fjármálunum og yfirstjórn þeirra, sagði Gunilla Carlsson í útvarpsviðtali á dögunum.

Í desember voru hundrað dagarnir liðnir og Gunilla Carlsson segist nú ætla halda áfram því erfiða verkefni að endurskipuleggja sænska þróunaraðstoð sem hafi verið illa stjórnað, kostnaðarsöm og í verstu tilvikum stuðlað að spillingu. En þótt hún setji fram harða gagnrýni hefur hún ekki dregið úr þróunaraðstoðinni – hún nemur enn einu prósenti af þjóðarframleiðslu Svía. Þetta má að öllum líkindum þakka samstarfsflokkunum; Þjóðarflokknum og Kristilegum demókrötum sem hafa barist fyrir óbreyttum framlögum til þróunaraðstoðar. En þá verður að hafa í huga að þjóðartekjur Svía hafa dregist töluvert saman vegna fjármálakreppunnar, sem þýðir að þróunaraðstoðin hefur í raun rýrnað um tíu af hundraði.

Í ljósi hneykslisins í Sambíu hefur Gunilla Carlsson engu að síður kvikt umræður um þróunaraðstoð Svía í nánustu framtíð. Og fjármálakreppan hefur án efa orðið henni að liði við að herða á fjármálastjórninni.

Á síðustu mánuðum hefur ríkisstjórnin jafnframt breikkað hugtakið þróunaraðstoð með því að reikna inn í hana ný útgjöld, s.s. vegna verkefna sem eiga að sporna gegn loftslagsbreytingum. Í Svíþjóð, öðrum norrænum ríkjum og í Evrópusambandinu, leitast menn nú við að fella útgjöld vegna loftslagsmála inn í þróunaraðstoðina. Gagnrýnisraddir segja þetta skapa hættu á að dregið verði úr fjárveitingum til að berjast gegn fátækt í heiminum, en til lengri tíma litið verði eflaust til fleiri þróunarverkefni sem stuðli að nýsköpun. Nýmæli í sænskri þróunaraðstoð eru t.d. fjárveitingar vegna móttöku á flóttafólki, afskriftir skulda til fátækra ríkja, auk þess sem gert er ráð fyrir auknum kostnaði við að styrkja sendiráðin í Kabúl, Bagdad og í Khartúm.

Á næsta ári verða meira að segja bætur til flóttamanna og háskólastyrkir reiknaðir inn í þróunaraðstoðina.

Á haustmánuðum afhjúpaði Dagblaðið Sydsvenskan hvernig hófsamir hægrimenn hafa beitt sér fyrir því á alþjóðavettvangi að breyta þróunarhjálparhugtakinu þannig að það nái jafnvel til hernaðaraðgerða, en þar settu reyndar bæði Þjóðarflokkurinn og Kristilegir demókratar mörkin: hernaðaraðgerðir eru ekki þróunaraðstoð.

Hægristjórnin er sundruð og á þingi á Gunilla Carlsson fáa bandamenn þegar kemur að því að fella hernaðaraðgerðir undir þróunaraðstoðina.

Afganistan

Öll hjálparsamtök sem hafa blandað sér í deilurnar eru þó sammála Gunillu Garlsson um að hætta er á spillingu. Mörg þeirra halda því fram að besta leiðin til að fyrirbyggja fjársvik sé að virkja sem flesta í þróunarhjálpina. Einn þeirra sem hefur tekið þátt í umræðunum er Thorbjörn Pettersson sem situr í sænska Afganistanráðinu. Hann vill reisa skóla og sjúkrahús í samstarfi við fólk á vettvangi.

Og það eina sem menn æsa sig yfir í Svíþjóð er vera sænskra hersveita í Afganistan.

Þegar Finnar kalla hersveitir sínar í Afganistan heim, senda Svía fleiri hermenn til norðurhéraða landsins. Sten Tolgfors varnarmálaráðherra heldur því fram að sænskar hersveitir séu í Afganistan til að tryggja frið og mannréttindi. Þróunaraðstoð Svía í Afganistan nemur 500 milljónum sænskra króna, en kostnaður við veru sænskra hermanna þar er nær þrefalt meiri. Þróunaraðstoðin fer í hernað og það vekur sterk viðbrögð, hvort heldur er meðal stjórnmálamanna eða almennings. Því þó menn þegi um afstöðu sína til þróunaraðstoðar, þá hafa menn miklar skoðanir á hernaðarafskiptum Svía í Afganistan.

Fara þarf aftur til áttunda áratugarins, þegar hjálparstarfsmenn unnu við að grafa brunna, til að skilja af hverju mönnum verður svo heitt í hamsi.

Á þeim tíma var Svíþjóð hlutlaust land sem hafði ekki háð stríð í tvær aldir. Þegar Svíar gengu í Evrópusambandið var ekkert til sem hét evrópskt varnarsamstarf. Það hófst upp úr síðustu aldamótunum án mikillar umræðu heima fyrir. Sama gildir um norrænt varnarsamstarf sem varla hefur verið minnst á í fjölmiðlum.

Margir Svíar trúa því eflaust að þeir lifi enn í hlutlausu ríki og þeir verða fyrir áfalli þegar fréttir berast af því að skotið hafi verið á sænska hermenn við störf erlendis. Í nóvember sýndu kannanir að þorri Svía er andvígur veru sænskra hersveita í Afganistan.

Dregið hefur úr tiltrú fólks í takt við versnandi ástand í Afganistan. Eitt er að senda þangað friðargæslusveitir, annað er að senda þangað hermenn sem geta orðið fyrir árás eða drepið aðra í árásum.

Lokið er enn á pottinum

Rauðgræna stjórnarandstaðan í Svíþjóð er einnig sundruð í afstöðu sinni til veru sænskra hermanna í Afganistan, víglínan þversker jafnaðarmenn og liggur á milli Jan Eliasson, fyrrverandi utanríkisráðherra, sem er hlynntur veru þeirra í landinu og Pierre Schori, fyrrverandi þróunarmálaráðherra, sem er því andvígur.

Óljóst er hver afstæða sænsku þjóðarinnar er til þess að auka varnarsamstarf. Líklegast er þorri fólks rétt að átta sig á því að Svár gætu verið komnir í stríð.

Enda þótt Svíar berjist undir merkjum Atlantshafsbandalagsins eiga þeir ekki aðild að Nato. Gagnkvæmar varnir er nýtt hugtak fyrir þá og því einungis fræðilegur möguleiki hvort sænski herinn muni koma grannþjóðum við Eystrasalt til varnar verði á þær ráðist. Það hafa menn hvorki rætt né tekið afstöðu til.

Þar sem þróunaraðstoð og varnarmál eru viðkvæm pólitísk mál verða þau að öllum líkindum ekki rædd á vormánuðum. Hvorug stóru fylkinganna vill eiga frumkvæði að umræðum um mál sem geta sundrað þeim í aðdraganda kosninga. Þess vegna verður lokið áfram á pottinum.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar