Þegar Anders Fogh Rasmussen forsætisráðherra fór í ræðustól hinn 7. október og setti þingið gerði hann sér grein fyrir að hann ávarpaði áhyggjufulla þjóð.

Þörf var á að róa dönsku þjóðina í efnahagskreppunni þar sem íbúðamarkaður var á niðurleið, bankar undir álagi, traust neytenda fór þverrandi, smásöluverslun fór minnkandi og niðursveiflan var mikil eftir stórfellda uppsveiflu undanfarið í dönsku efnahagslífi.

„Nú er um að gera að halda ró sinni og öryggi í fjármálum fjölskyldunnar og fyrirtækja. Þess vegna ætlar ríkisstjórnin að viðhalda traustri fjármálastefnu svo að okkur takist að halda efnahag landsins á réttu spori,“ sagði forsætisráðherrann sem talaði áberandi oft um „öryggi“.

Hann vissi rétt eins og forystumenn hinna stjórnmálaflokkanna að hvörfin í efnahagsmálum myndu valda breytingum í stjórnmálum. Kastljósið sem undanfarin ár hafði einkum beinst að útlendinga- og réttarpólitík beindist nú annað og kjósendur hafa nú meiri áhuga á efnahagsmálum. Í næstu kosningum mun val kjósenda fara eftir því hvort þeir telja ríkisstjórnina eða stjórnarandstöðuna betur í stakk búna til að takast á við aðkallandi verkefni.

Fogh reyndi með ræðu sinni að gera Dönum ljóst að öruggasta leiðin til að viðhalda heilbrigðu efnahagslífi gengur út á umbætur sem auka framboð á vinnu: „Brýnasta verkefni sem við þurfum að leysa er skortur á vinnuafli. Jafnvel þótt atvinnuleysi aukist eitthvað,“ fullyrti forsætisráðherrann og nefndi að skortur á vinnuafli í einkafyrirtækjum og opinberum stofnunum hefði í för með sér minni framleiðni, velmegun og velferð.

Margþætt stefnumótun

Ríkisstjórnin ætlar sér að fylgja fast eftir margþættri stefnumótun til að auka vinnuframboðið.

Fjarvistum vegna veikinda fækki. Ríkisstjórnin hefur ásamt aðilum vinnumarkaðarins komið sér saman um að koma í veg fyrir veikindafjarvistir og fækka þeim. Eins og stendur eru daglega 150.000 manns heima vegna veikinda.

Atvinnuleysisbótakerfinu verði breytt. Ríkisstjórnin ætlar að stytta atvinnuleysisbótatímabilið og stefna að því að atvinnulausum bjóðist vinna fyrr en nú er.

Það verði gert eftirsóknarverðara að lengja vinnutímann hjá því opinbera. Fólk í hlutastarfi verði hvatt til að vinna fullt starf eða auka við sig vinnu og komið verði á launauppbót handa öldruðum starfsmönnum sem kjósa að vera lengur á vinnumarkaðnum.

Jafnframt talaði Fogh lauslega um þörfina á að mynda „breiðan hóp“ um að auka heildarvinnutíma, auk þess sem hann nefndi enn og aftur það stefnumál sitt að fá samþykkta bætta skattalöggjöf vorið 2009. Takmarkið sé að lækka skatt á vinnu, þar á meðal skattinn fyrir laun fyrir nýunnið starf, m.a. svo að það borgi sig frekar að fá yfirvinnu borgaða í staðinn fyrir að fá borgað með fríi.

Til að leggja aukna áherslu á kjarna máls síns nefndi Fogh einfalt reikningsdæmi: Árið 1943 fæddust 84.000 börn en árið 1983 aðeins 50.000 börn. Brátt hverfur fjölmenni árgangurinn af vinnumarkaði og fámenni árgangurinn tekur við, útkoman er mínustala.

Snarpar kosningar

Það er engin ný frétt að Danmörku – eins og Norðurlönd og önnur Evrópulönd – mun skorta vinnuafl. Hagfræðingar hafa lengi varað við því að staðreyndir um breytingar á íbúafjölda sýni að framundan sé brýnn vandi sem takast þarf á við og þeir hafa jafnframt fullyrt að ekki verði hægt að fjármagna velferðarkerfið þegar stóru árgangarnir fara á eftirlaun, við það aukist álag á heilbrigðiskerfinu og umönnun aldraðra en ungt fólk sem við taki sé mun færra.

Eigi dæmið að ganga upp verði vinnuframboðið að aukast.

Vorið 2006 varð þessi þekkta spá til þess að mikill meirihluti samþykkti aðgerðir til úrbóta. Aðalinnihaldið var að fólk fari seinna á eftirlaun og viðmiðið 60-67 ára hækki hjá þeim sem kjósa að hætta störfum fyrir venjulegan eftirlaunaaldur. Jafnframt verði eftirlaunaaldur framvegis miðaður við lífaldur Dana. Því fleiri ár sem við lifum því lengur viljum við líka vera á vinnumarkaðnum.

Vandinn liggur í því að mörg ár tekur að breytingarnar komist í framkvæmd og auk þess hefur hinn erfiði vinnuaflsskortur orðið til þess að hagfræðingar lýsa eftir víðtækari aðgerðum. Sumir vilja algerlega afnema réttinn til að fara á eftirlaun fyrir venjulegan eftirlaunaaldur. Aðrir vilja breyta atvinnuleysisbótakerfinu þannig að bótatímabil verði stytt og taxtar lækkaðir.

Anders Fogh Rasmussen á von á snörpum kosningum:

„Annaðhvort verðum við að taka því að velmegun og velferð skerðist vegna skorts á vinnuafli. Eða þá að við verðum að útvega meira vinnuafl. Annaðhvort með því að þeir sem þegar eru á vinnumarkaðnum vinni eitthvað meira. Eða með því að fleiri komi út á vinnumarkaðinn og komi sér frá aðgerðarleysi á opinberu framfæri.“

Áður hefur ríkisstjórnin með vinnuáætlun frá vorinu 2008 gert fyrirtækjum auðveldara að fá vinnuafl erlendis frá og auk þess vinnur ríkisstjórnin að því að fá fleiri innflytjendur í vinnu.

Hvað varðar innflytjendur hefur Fogh frá árinu 2001 haft tvenns konar stefnu. Annars vegar hefur hann viljað minnka fjölda þeirra innflytjenda sem flytjast til Danmerkur sem hælisleitendur eða vegna sameiningar fjölskyldna. Hins vegar hefur ríkisstjórnin nú undanfarin ár greitt fyrir aðflutningi sérhæfðra útlendinga. Árið 2007 fengu 52.000 manns landvistarleyfi til vinnu og náms en fjöldinn árið 2001 var aðeins 16.000. Eða eins og Fogh sagði: „Áður var velferðarkerfi okkar undir álagi vegna innflytjenda sem áttu erfitt með að fóta sig í Danmörku. Nú koma útlendingar einkum til Danmerkur til vinnu og náms og þeir leggja sitt af mörkum til dansks samfélags.“

Skortur á stuðningi

Áhersla forsætisráðherra á vinnuframboð nýtur stuðnings samtaka vinnuveitenda. Hans Skov Christensen, stjórnarformaður Samtaka iðnaðarins í Danmörku, lagði áherslu á það í athugasemd sinni að sé horft lengra en á breytingar í efnahagsmálum í nánustu framtíð sé grundvallarvandinn sá að fólki fækki á vinnumarkaðnum. Formaðurinn vill því fá fram skattalækkanir til að örva vinnugleði Dana og til að gera það fýsilegri kost að halda áfram störfum í stað þess að fara á eftirlaun.

Að lokum vonaðist formaðurinn til þess að pólitískur meirihluti hefði kjark til að opna að nýju samkomulagið frá 2006 um eftirlaun fyrir venjulegan eftirlaunaaldur sem vinnuveitendur vilja gjarna draga úr og helst af öllu afnema.

Fogh hefur þó ekki mikið gagn af stuðningi vinnuveitenda. Vandinn er m.a. sá að vegna skyndilegra breytinga í efnahagsmálum á ýmsum sviðum veitist erfiðara að koma umbótum á. Síðastliðin ár hefur atvinnuleysi verið einstaklega lítið í Danmörku. Því eru allir kjósendur farnir að kannast við málið um skort á vinnuafli. Í lok ágúst skrifaði Peter Birch Sørensen, aðalefnahagsráðgjafi ríkisstjórnarinnar, grein undir lýsandi titli: „Kraftaverkið á danska vinnumarkaðnum“.

Í grein hans kom fram að árstíðabundið atvinnuleysi í júní hefði farið niður í 1,6% og hefði aldrei verið minna síðan á sjöunda áratug tuttugustu aldar og væri minnsta atvinnuleysi á Vesturlöndum, að Noregi undanskildum. Hann sagði að svo lítið atvinnuleysi væri ekki aðeins því að þakka að við í Danmörku höfum „lagt“ fjölda vinnufærs fólks með því að setja það á eftirlaun eða bætur, nei, frá 1994 og fram á þennan dag hefur störfum fjölgað um næstum því 350.000.

Kjarni máls hans var að svo lítið atvinnuleysi gæfi færi á að stytta atvinnuleysisbótatímabilið úr 4 í 2½ ár, m.a. vegna þess að rannsóknir sýni að margir atvinnulausir fá vinnu þegar rétti þeirra til atvinnuleysisbóta lýkur.

En það er ekki svona einfalt. Stéttarfélögin – og margir kjósendur – vilja ekki stytta atvinnuleysisbótatímabilið. Kröfurnar eru þær að verði það stytt verði að hækka taxtana. Auk þess beita andstæðingar Foghs þeim rökum að rangt væri að skerða atvinnuleysisbótakerfið þegar útlit er fyrir að atvinnuleysi aukist, jafnvel þótt það yrði miklu minna en þegar það hefur verið mest.

Thorkild E. Jensen, formaður Félags málmiðnaðarmanna, sakaði Fogh eftir setningarræðuna um að vilja refsa atvinnulausum:

„Forsætisráðherra verður að nudda hugmyndafræðilega glýju úr augunum og horfast í augu við að Danmörk auðgast ekki við að ríkisstjórnin beiti atvinnulausa einhliða skerðingum.“ En Fogh fékk einnig að heyra frá sínum eigin stuðningsflokki, Danska þjóðarflokknum, að honum muni ganga illa að fá umbótum sínum framgengt. Pia Kjærsgaard formaður flokksins varar forsætisráðherra við að valda þjóðinni öryggisleysi: „Öryggi er í mínum huga ágætis orð en þegar forsætisráðherra segir öryggi verður hann að gæta þess að hann valdi ekki öryggisleysi með því að gefa í skyn að við séum að setja af stað miklar umbætur.“

Áður hefur Fogh orðið að hætta við allar umræður um að skerða eftirlaunarétt þeirra sem kjósa að hætta störfum á aldrinum 60-67 ára þegar hann stóð gagnvart miklum pólitískum meirihluta. Og þannig standa mál.

Allir helstu stjórnmálamenn þekkja að framundan eru brýn verkefni vegna aldurssamsetningar landsmanna. Einkum vilja Sósíaldemókrataflokkurinn og Danski þjóðarflokkurinn ekki opna varnirnar hvor gagnvart öðrum og því verður Fogh að láta sér nægja að stilla hluti af og kyngja metnaði sínum að fá meiriháttar umbætur samþykktar.

Og hagfræðingarnir, já þeir spá því nú að innan fárra ára neyðist stjórnmálamenn til þess að grípa til enn róttækari aðgerða til að takast á við breytta aldurssamsetningu.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar