Fréttir af gjaldþrotum og uppsögnum eru byrjaðar að skjóta aftur upp kollinum í fjölmiðlum en slíkar fréttir hafa lítið sést eða heyrst mörg undanfarin ár.  Fyrirtæki hafa farið á hausinn og vinnustaðir hafa horfið þrátt fyrir efnahagslega góðærið en það hefur hvorki verið fréttnæmt fyrir blöð, útvarp né sjónvarp þar sem það var ekki alvarlegt vandamál.  Eftirspurnin eftir vinnuafli hefur verið miklu meiri en framboðið.

Fjármálakreppa og eldri-borgarabylgja

Það er ómögulegt að fullyrða núna hvaða áhrif fjármálakrísan muni hafa á hagkerfið en allir gera ráð fyrir að atvinnuþátttakan dali og að atvinnuleysi aukist – líklegast um meira en fjórðungsprósentið sem ríkisstjórnin hefur áætlað í fjárlagafrumvarpi næsta árs. Frumvarpið var kynnt í byrjun mánaðarins en næstum allt efnahagslega matið var unnið í ágúst – áður en efnahagslegu snjóboltarnir byrjuðu að rúlla.

Aukist atvinnuleysi mikið á næstu mánuðum getur reynst erfiðara að beina athyglinni að langtíma vandamálum Noregs eins og því að við höfum ekki nógu marga virka á atvinnumarkaði til að geta séð fyrir sífellt fleiri eldri borgurum.  Framtíðarhorfurnar eru alveg skýrar: Eftir nokkur ár byrja stóru barnaárgangarnir sem fæddust á eftirstríðsárunum að komast á eftirlaunaaldur og þá byrjar „eldri-borgarabylgjan“ að byggjast upp fyrir alvöru. Fram til 2050 mun hver borgari sem virkur er á vinnumarkaði sjá fyrir sífellt fleiri eldri borgurum.

Eins og veruleikinn leit út fyrir tveimur til þremur árum þá virtist það nánast óframkvæmanlegt verkefni fyrir kynslóðir framtíðarinnar að sjá fyrir öllum eldri borgurum. Meðalaldur hækkaði hraðar en áður – um 1,25 mánuð á ári og athyglin beindist að þeim  íbúum landsins sem af einhverjum ástæðum eru ekki í launaðri vinnu. Ekki var einungis um að ræða að eldri borgurum fjölgaði heldur áttum við í erfiðleikum með að fá ungt fólk út á vinnumarkaðinn. Niðurstaða framtíðargreiningar var að auka þyrfti skatta og að stór hluti þeirra sem kæmu nýir inn á vinnumarkaðinn þyrftu að fara í ummönnunargeirann.

Nú er útlitið bjartara, ekki síst þar sem umbætur á eftirlaunakerfinu munu að öllum líkindum hafa í för með sér að raunverulegur eftirlaunaaldur muni hækka á næstu áratugum. Í nýja eftirlaunakerfinu eru ákvæði um meðalaldursstillingu sem mun þvinga eftirlaunaþega framtíðarinnar sem vilja halda óskertum eftirlaunagreiðslum til að fresta því að fara á eftirlaun í ákveðinn tíma. Á síðustu árum hafa menn orðið varir við ótvíræða tilhneigingu til þess að launþegar sem komnir eru á efri ár haldi áfram að vinna örlítið lengur en spár frá byrjun áratugarins gerðu ráð fyrir.

Heldur erlenda vinnuaflið kyrru fyrir eða hverfur það á brott?

Það hafa líka orðið breytingar á síðustu árum varðandi aðflutning erlends vinnuafls. Hann hefur verið einkar hár á undanförnum árum. Á síðasta ársfjórðungi í fyrra voru hér 100.000 aðfluttir launþegar. Það verður spennandi að fylgjast með því hvort þetta óhefðbundna vinnuafl snýr strax aftur til síns heimalands um leið og efnahagslegi samdrátturinn byrjar. Þannig hefur það verið fyrr á tíðum, ekki síst varðandi sænska launþega í Noregi.

Það er ekki víst að svo verði að þessu sinni. Margir þeirra launþega sem komið hafa frá Póllandi og Eystrasaltsríkjunum til að vinna í Noregi hafa sótt fjölskyldur sínar og sest að til framtíðar. Í fyrra ákváðu svo margir að vera í Noregi til framtíðar að slegið var met í fólksfjölgun, en hún hljóðaði upp á 56.000 manns.  Fólksfjölgunin á ári frá lokum seinni heimsstyrjaldarinnar til ársins 2006 lá á milli 11.000 og 33.000 manns. Þessi gífurlega fólksfjöldun staðnar kannski núna þegar útlit er fyrir aukið atvinnuleysi í Noregi samhliða því sem atvinnumöguleikum í heimalandinu fjölgar. En sérfræðingar eru þó ekki vissir í sinni sök.  Í síðustu greiningu frá atvinnu- og samþættingaráðuneytinu er bent á að margir farandverkamenn meta mikils hátt launastig og tiltölulega vel skipulagðan vinnumarkað í Noregi.

Þegar litið er á innflytjendamyndina í heild sinni þá er ekki víst að eldri-borgarabylgjan verði eins óyfirstíganleg og hún virtist vera fyrir nokkrum árum.  Fram í byrjun september fjölgaði fólki sem sótti um pólitískt hæli í Noregi. Margir þeirra eru það sem kallað er „hælisleitandi án ástæðu“ – þeir geta ekki fært sönnur á að ofsóknirnar gagnvart þeim í heimalandinu séu svo alvarlegar og grimmilegar að þeir uppfylli skilyrðin fyrir að fá pólitískt hæli.  Þrátt fyrir það þá er ljóst að um helmingur hælisleitenda mun búa áfram í landinu og fjölgar þar með vinnuaflinu örlítið.

Þar er um að ræða enn erfiðari innflytjendamál en þegar rætt er um vinnuafl sem kemur frá öðrum EES-löndum. Sumir hælisleitendur hafa lent í svo alvarlegum málum í heimalandi sínu að þeir þurfa á mikilli hjálp að halda og rúmum tíma til að ná sér til að fara aftur út á vinnumarkaðinn, ef þeim tekst það þá nokkurn tíma. Aðrir hælisleitendur verða niðurdregnir þegar þeir komast í kynni við hægfara norska móttökukerfið enda geta liðið mörg ár áður en umsóknir hælisleitenda eru meðhöndlaðar og það er alls ekki sjálfgefið að viðkomandi fái nokkuð að gera af viti í allan þann tíma.

Það sem gerir norskt móttökukerfi fyrir hælisleitendur sérstakt er að þeir sem taka ákvarðanir eru mjög dreifðir.  Það eru móttökur fyrir hælisleitendur á ótrúlegustu stöðum út um allt land.  Sums staðar eru móttökurnar fálátar og framandi, annars staðar er um að ræða hjartahlýja fundi milli hælisleitenda og íbúa samfélagsins sem er svo staðbundið að það horfir á manneskjuna en ekki húðlitinn.  Margar fréttir hafa verið fluttar undanfarna mánuði frá fjallabyggðinni Vinje, sem er miðsvæðis milli austurs og vesturs í Suður-Noregi, en þar hefur lítill hópur Sómala skotið rótum og er orðinn hluti að samfélaginu – sem vinnuþegar, dugnaðar verkamenn og sjálfboðaliðar í fótboltaþjálfun.

Reynslan sem hlotist hefur í tengslum við þá hælisleitendur sem nú eru í Noregi getur nýst vel komi til þess að hinir miklu þjóðflutningar nái til Noregs. Í tengslum við aukinn áhuga á loftslagsbreytingum og vilja til að taka þátt í að vinna gegn þeim hafa menn áttað sig á að við gætum á næstu áratugum átt von á að fá straum loftslagsflóttamanna til hinnar hæfilega heitu Skandinavíu.

Flóttamenn gætu leyst lýðfræðileg heilabrot

Ef flóttamennirnir koma gæti Noregur líka leyst eitt af lýðfræðilegu vandamálum sínum.  Hægt væri að láta nýju landsmennina búa á svæðum sem um þessar mundir kljást við alvarlega fólksfækkun. Flutningur fólks til Oslóar og annarra stórra bæja á svæðinu hefur aukist nokkuð mikið á undanförnum árum. Lýðfræðileg lögmál gera það líka að verkum að flutningur fólks frá svæðunum reynist dreifbýlinu erfiðari nú en fyrir nokkrum áratugum. Þá var fæðingartíðnin svo há að þó að viss fjöldi fólks flytti á brott þá fækkaði fólki á svæðinu ekki verulega. Nú leiðir hins vegar eldri-borgarabylgjan í dreifbýlinu til þess að það er sérlega viðkvæmt – það er nauðsynlegt að fólk flytjist í dreifbýlið til að halda íbúafjöldanum þar stöðugum.

Mörg sveitarfélög sem lent hafa í því að fjöldi fólks hefur flutt úr þeim hafa nú þegar uppgötvað að í innflytjendum frá útlöndum getur leynst lausn á fólksfækkunarvandanum. Þeir hafa sérstaklega beint sjónum sínum að Evrópumönnum frá meginlandinu sem hafa dálæti á fjöllum og náttúru. Og sumum hefur tekist vel til.  Reglulegar áróðursherferðir til að fá fólk til að flytjast á svæðið, meðal annars í Hollandi, hafa leitt til þess að fjölskyldur hafa flust norður á bóginn – bæði með starfskrafta sína og börn sem fylla upp í laus barnaheimila- og skólapláss.

Það munu líða mörg ár þar til hægt verður að fullyrða um hvort einmitt þessi hugmynd gengur upp, hvort nýju fjölskyldurnar nái að skjóta svo föstum rótum að börnin vilji leggja sitt af mörkum við umönnun og að borga fyrir gamlingja Noregs þegar þar að kemur.  En vonir standa til þess og vonandi hefur fólk trú á því að aðflutningur fólks geti leyst stóran hluta þeirra vandamála sem tengjast hugsanlegum skorti á vinnuafli í framtíðinni.

Hvað nú ef það gerist ekki? Ef aðflutta vinnuaflið snýr aftur heim og flóttamönnunum býðst eitthvað meira aðlaðandi land til að búa í? Þá verða þeir yngstu meðal eldri borgaranna að axla enn meiri ábyrgð gagnvart þeim sem elstir eru. Reynsla síðustu ára sýnir að þegar að því kemur að virkja vinnuafl þá er auðveldast að sækja lausar og liðugar hendur meðal eldri borgara – þar á eftir meðal atvinnulausra kvenna.  Konur í hlutastörfum vinna meira í góðæri en þegar illa gengur.

Veikir og þeir sem eru í ógöngum ekki teknir með

Það er verulega dapurleg staðreynd að á uppgangstíma síðustu ára hafi ekki tekist að ná fleiri sjúkum, hreyfihömluðum eða þeim sem er í ógöngum út á vinnumarkaðinn.  Þrátt fyrir markvissar og heildstæðar aðgerðir í samvinnu allra aðila atvinnulífsins og stjórnmála hefur ekki tekist að fá marga á vinnufærum aldri til að hætta á tryggingarbótum og sjúkralaunum og fara þess í stað í varanlega launaða vinnu.  Atvinnurekendur sem hafa verið í vandræðum vegna skorts á fólki hafa frekar reynt að lokka til sín eldri borgara en verkamann sem hætta er á að gera kröfur um sérstakt skipulag.

Metfjöldi þeirra sem taka þátt í atvinnulífinu er góður hvort sem litið er til sögulegs samhengis eða alþjóðlegs samanburðar en hann er að mestu leyti til kominn vegna þess að fengist hefur meira út úr þeim íbúum sem geta sinnt starfi sínu 100% í sífellt meira krefjandi atvinnulífi. Ástandið væri enn betra og liti betur út fyrir framtíðina ef tekist hefði að fækka þeim borgurum sem af mismunandi ástæðum lifir á opinberum tryggingarbótum í stað þess að vinna. Svo langt höfum við ekki náð enn.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar