Nú á haustdögum hefur yfirstandandi efnahagsglundroði óhjákvæmilega einnig verið umtalsefni í Finnlandi. Hingað til hefur kreppan haft ótrúlega lítil áhrif í landinu en margir óttast að ástandið eigi eftir að breytast.

Finnar skoða sig í speglinum

Fjöldamorðin í skólanum í Jokela fyrir ári síðan mörkuðu djúpstæð spor í huga Finna. Innst inni trúðu samt margir því að viðburðurinn væri verknaður truflaðs einstaklings sem eiginlega hefði getað átt sér stað í hvaða landi sem er. Eftir annað tilfelli sömu gerðar á sú útskýring ekki lengur við. Þjóðin virðir sig nú fyrir sér í speglinum og reynir að komast að því um hvað þetta eiginlega snýst.

Viðburðirnir í Jokela og Kauhajoki áttu sér annan aðdraganda sem erfitt er að útskýra. Í borginni Vanda, nærri Helsinki sat ungur, fámæltur maður í herberginu sínu árið 2002 og leitaði að upplýsingum á Internetinu um hvernig búa ætti til sprengju. Síðan pakkaði hann sprengjuefninu í bakpokann sinn og lagði af stað í gönguferð. Í miðri stórri verslunarmiðstöð sprakk bakpokinn, varð burðarmanninn að bana auk sex annarra einstaklinga og særði 80 til viðbótar. Enginn veit fyrir víst hvort það að sprengjan sprakk einmitt á þessum stað var glæpur af ásettu ráði eða hvort það voru mistök. Óháð því er þrátt fyrir allt víst að ungi maðurinn var mitt á meðal fólks með viðkvæmt sprengiefni á bakinu.

Finnar hafa enn sem komið er ekki orðið fyrir eiginlegri hryðjuverkaárás, ekki einu sinni alvarlegri ógnun. Pólitísk valdbeiting hefur ekki átt sér stað í margar kynslóðir. Hatur gagnvart útlendingum hefur einstöku sinnum gert vart við sig en það hefur ekki birst í neinum skipulögðum aðgerðum. Í aðdraganda sveitarstjórnakosninga hefur enginn flokkur gert tilraun til þess að veiða atkvæði með því að virkja andúð á innflytjendum vegna þess að slíkt virkar ekki í stjórnmálum í Finnlandi.

Það ætti að vera í besta lagi en svo er þó ekki. Óskiljanlegar gjörðir unga mannsins vella fram, frá stað sem býr einhversstaðar innra með finnska samfélaginu – en hvar er hann staðsettur? Enginn getur svarað því af nákvæmni, en ekki gagnast lengur að skella skuldinni á áhrif Internetsins. Allt of mikil og afskræmd notkun Internetsins er hluti af vandamálinu, það á ef til vill sinn þátt í ákveðnu hegðunarmynstri en það er alls ekki grundvallar útskýring.

Það er heldur ekki hægt að kenna lögum um vopnaeign alfarið um ástandið, en eftir viðburðina í Kauhajoki eru menn samt á einu máli um að lögin séu of mild og það þurfi að herða á ákvæðum laganna um eign handvopna. Umfjöllun um hinar hefðbundnu skotveiðar, sem valda því að hægt er að fullyrða að á næstum því hverju heimili á landsbyggðinni séu vopn, hefur verið haldið utan umræðunnar sem nú stendur yfir.

Nú hefur fyrst og fremst verið rætt um skort á samveru, einmanaleikann sem margir upplifa, sífelldum kröfum samfélagsins um frammistöðu og að allt of litlum fjármunum sé varið til geðhjálpar unglinga. Flestum unglingum vegnar vel – en hver hlustar á þá sem gefa til kynna að þeim líði illa eða þá sem byrgja áhyggjurnar innra með sér þangað til þær rúmast þar ekki lengur. Tölur yfir ofbeldi og sjálfmorðstilraunir í Finnlandi eru víst þrálega meðal þeirra hæstu í Vestur-Evrópu.

Greinilegt er að í umræðum af þessari tegund er afar erfitt að hafa tillögur að aðgerðum á reiðum höndum. Eftir viðburðina í Kauhajoki hafa komið fram hótanir í skólum, sem að vísu hafa ekki reynst rökum reistar, en samt sem áður leitt til þess að skólar hafa verið rýmdir og óróleika og sundurlausum orðrómi hefur verið sáð. Áhrifa þess sem gerðist í Kauhajoki mun af þeim sökum gæta lengi.

Eigið vinnuafl dugar ekki lengur

Eiginlega hafa finnskir unglingar getað gengið að því sem vísu á síðustu árum að finna sér rétta hillu í lífinu – hafi þeir menntað sig eða aflað sér fagþekkingar. Það eru þó ekki allir sem hafa gert annað hvort vegna þess að einstaka unglingar falla í vítahring að lokinni skólaskyldu og fá hvorki inni í skóla né atvinnu. Hópurinn sem um ræðir er ekkert sérstaklega fjölmennur en samt nægilega til þess að koma greinilega fram í tölfræðinni.

Framtíð unglinga sem ekki afla sér menntunar verður sífellt dekkri vegna aukinna krafna  atvinnulífsins.

Segja má að á síðustu og bestu tímum sé auðvelt að fá sér vinnu. Í efnahagslægðinni, sem ríkti við upphaf tíunda áratugar síðust aldar, rauk atvinnuleysið í Finnlandi upp í um það bil tuttugu prósent og hélst lengi hátt. Nú hafa tölur um atvinnuleysi hrapað niður í um það bil sex prósent. Mikill munur er á milli landshluta, og á svæðinu í kring um Helsinki er eiginlega ekki um neitt atvinnuleysi að ræða, til eru störf fyrir alla sem sem geta og vilja vinna.

Sú staðreynd hefur einnig leitt til aukins skilnings á því að vinnuaflið í Finnlandi er ekki lengur nægjanlegt.

Á næstu árum verða árgangarnir sem fara á eftirlaun stærri en þær kynslóðir sem koma í staðinn inn á vinnumarkaðinn. Þetta hefur valdið minniháttar óróleika yfir því að veik staða á alþjóðlegum fjármálamörkuðum muni skyndilega valda mikilli aukningu á atvinnuleysi í Finnlandi. Versni aðstæður í efnahagslífinu svo um munar getur það leitt til tímabundins atvinnuleysis en tölurnar benda til þess að ekki muni teygjast úr atvinnuleysinu.

Öldrun þjóðarinnar er hröð

Stærsta lýðfræðilega áskorunin sem blasir við Finnum er ör öldrun íbúanna. Samkvæmt finnsku hagstofunni mun hlutfall einstaklinga yfir 65 ára aldri aukast um 78,7 prósent á árunum 2000 til 2030. Þetta hefur í för með sér að útgjöld til ellilífeyris og eftirspurn eftir heilbrigðis- og félagsþjónustu mun aukast gríðarlega á meðan hlutfall vinnandi fólks af heildarfjölda íbúa minnkar snarlega. Hugsanleg lausn er að auka við erlent vinnuafl í landinu. Þar að auki er rætt um að stytta námstímann og lengja starfsævina. En þá snýst spurningin um hvernig verði hægt að laða fólk til vinnu í framtíðinni þegar takturinn á vinnumarkaðnum er nú þegar of hraður.

Í Finnlandi er fólk nú fyrst að venjast því að taka á móti erlendu vinnuafli. Það er þó óhjákvæmilegt vegna þróunar á aldursamsetningu finnsku þjóðarinnar.

Vandamálið er að Finnland hefur ekki þótt vera sérstaklega eftirsóknarvert land. Engin hefð er fyrir því að íbúar annarra Norðurlanda streymi til Finnlands til að vinna, þrátt fyrir að margir Finnar hafi flutt til Svíþjóðar og Noregs. Í hinum nágrannalöndunum hefur atvinnuleysi verið lítið sem og í stórborgum Rússlands og þar að auki hafa breytingar í efnahagsmálum í Eystrasaltslöndunum fram til þessa verið örar. Þetta hefur dregið úr innflutningi fólks frá nágrannalöndun Finnlands. Vinnuaflið sem hefur sótt til landsins hefur fyrst og fremst verið frá Póllandi og öðrum löndum og komið til þess að vinna við miklar byggingarframkvæmdir. Breytingar eiga sér vissulega stað í öðrum greinum en þróunin er of hæg.

En það er ekki aðeins þörf fyrir vinnuafl á svæðinu í kringum Helsinki, þar sem hlutfall útlendinga er hvað hæst. Til dæmis hefur reynst erfitt að ná í nægilega margt fólk í Finnlandi til þess að sinna störfum á ferðamannastaðnum Lapplandi, einkum um háannatímann. Sama vandamál mun hafa áhrif á námuvinnsluna sem ætlunin er að hefja í Lapplandi.

Nágrannasveitarfélögin báðum megin við landamærin, Kolari í Finnlandi og Pajala í Svíþjóð hafa þegar aukið samstarf sitt til muna. Ástæða þess er að kanadískt fyrirtæki hyggst hefja námuvinnslu á svæðinu og til þess að af því geti orðið þarf að ráða að minnsta kosti 2 þúsund manns. Svo mikið vinnuafl er hreinlega ekki um að ræða þarna fyrir norðan og af þeim sökum verður að sækja það annars staðar frá. En spurningunni um hvaðan hefur enn ekki verið svarað.

Eigin efnahagur stöðugur

Það er samt sem áður hugsanlegt að alþjóðlega efnahagskreppan dragi úr eftirspurn eftir ferðaþjónustu, hægi á slíkum meiriháttar fjárfestingum auk ýmissa annarra afleiðinga. En kreppan mun ekki hafa áhrif á þá staðreynd að aldurssamsetning finnsku þjóðarinnar er að breytast. Það mun meðal annars í framtíðinni hafa í för með sér fleiri laus störf hjá hinu opinbera, innan heilbrigðis- og félagsmálageirans vegna fjölgunar ellilífeyrisþega hvort sem fjárfestingar í einkageiranum minnka eða ekki.

Grundvöllur efnahagslífsins í Finnlandi er talinn vera svo stöðugur að hann ætti að standast áföll vegna alþjóðlegu efnahagskreppunnar betur en flest önnur lönd í Evrópu. Í byrjun tíunda áratugar síðustu aldar gengu Finnar í gegnum afar djúpa lægð í efnahagslífinu og bankakreppu. Af þeirri bitru reynslu lærðu þeir að sneiða hjá mikilli áhættu. Bankarnir í landinu standa styrkum fótum og staða efnahagsmála ríkisins er tiltölulega sterk. Ekki hefur heldur orðið vart mikilla breytinga á húsnæðisverði.

Fram til þessa hafa menn fylgst með þróun efnahagsmála utanfrá og það hefur ekki vottað fyrir neinni kreppu innanlands. Engin vísindastofnun hefur ennþá spáð samdrætti í Finnlandi, þvert á móti benda allar mælingar til þess að vænta megi hagvaxtar á bilinu eitt til tvö prósent og að tölur um atvinnuleysi haldist nánast óbreyttar.  En samt gætir ákveðinnar óvissu og hún byggist að hluta til á þáttum sem ekki snerta hin Norðurlöndin. Til dæmis hafa viðskiptin við Rússland aukist svo mikið að komi upp alvarlegt vandamál í rússneska hagkerfinu þá mun það hafa bein áhrif á það finnska.

Ríkisstjórnin hefur gefið til kynna að haldi kreppan á alþjóðlegum fjármálamörkuðum áfram að versna þá geti reynst nauðsynlegt fyrir Finna að endurskoða stefnu sína í efnahagsmálum – og staðan getur breyst á þeim tíma sem líður frá því að þessi grein er skrifuð og þangað til hún verður birt.

Fyrir nokkrum árum síðan var talað um alþjóðavæðinguna í tíma og ótíma. Nú er eins og orðið hafi horfið úr orðaforða stjórnmálamannanna þrátt fyrir að það efnahagslega illviðri, sem nú nálgast óðfluga, berist til Finnlands einmitt vegna alþjóðavæðingar efnahagsmála.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar