Einu farmiðarnir, sem veruleg eftisókn er eftir, eru til Póllands. Nú er uppselt margar vikur fram í tímann þangað austur. Og viðskiptavinirnir kaupa aðeins miða aðra leiðina, þeir ætla ekki að snúa aftur til starfa á Íslandi. Pólverjar hafa undanfarið verið allt að 80% erlendra ríkisborgara á íslenskum vinnumarkaði, en þeir sjá sér engan hag lengur í að vinna í landi, þar sem gjaldmiðillinn hefur veikst um nær 100% á árinu. Í ársbyrjun voru rúmar 90 íslenskar krónur í hverri evru, en í fyrstu viku október kostaði hver evra 172 íslenskar krónur samkvæmt opinberu gengi Seðlabanka. Reyndar fengust ekki evrur á því verði, en svona var skráningin. Kjaraskerðing útlendinganna hefur því verið gríðarleg.

Öllu snúið á haus

Nú eru undarlegir tímar á Íslandi og öll fyrri viðmið horfin. Það er vissulega hægt að rýna í tölur um fólksflutninga til landsins og frá því á síðustu árum, eða hvernig fólk hefur færst milli landshluta. Og benda á tímabilið þar sem útlendingar sóttu til Íslands í fiskvinnslu, eða þegar þeir komu allir til landsins til að byggja risavaxna stíflu Kárahnjúkavirkjunar og hvernig þeir týndust þaðan aftur. Austfirðingar fluttu heim í landshlutann sinn til að starfa við álverið, sem nýtir orku virkjunarinnar, svo þar kom fjörkippur í fólksfjölgunina um hríð. Og það er líka hægt að benda á þau augljósu sannindi að þrátt fyrir smávægilegar sveiflur hér og þar hefur straumurinn meira eða minna legið af landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins.

Allt er þetta satt og rétt. Núna hefur íslensku þjóðfélagi hins vegar verið snúið á hvolf. Vangaveltur um langtíma búsetuþróun í þessa áttina eða hina eru úr sögunni. Nú verður að velta fyrir sér hvað gerist, þegar efnahagsleg kreppa ríður yfir af svo miklum þunga, að fæstir Íslendinga geta í raun gert sér afleiðingarnar í hugarlund.

Við skulum draga andann djúpt og líta um öxl. Fyrir einu ári, 8. október 2007, birtust fréttir um að starfsmönnum hjá vinnumiðlun Vinnumálastofnunar á höfuðborgarsvæðinu hefði verið fækkað, „vegna hins góða ástands sem er á vinnumarkaði,“ að sögn forstöðumannsins. Atvinnuleysi var einfaldlega svo lítið, að ástæðulaust var að reka fjölmenna skrifstofu til að sinna þeim fáu sem þangað rötuðu inn.

Þetta var fyrir ári. Þá voru byggingarkranar helsta einkenni höfuðborgarsvæðisins og þótt víðar væri leitað. Verkamenn keyptu þá flugmiða aðra leiðina, frá Póllandi til Íslands og unnu myrkranna á milli. Það var næga vinnu að fá.

Núna er öldin önnur. Hópuppsagnir dynja yfir og augljóst að enn fleiri uppsagnir eru á næsta leyti. Fyrstu daga október var talað um að allir starfsmenn íslensku bankanna héldu stöðum sínum, þótt fáir hafi trúað því í raun. Viku síðar var ljóst að þriðjungur starfsmanna Landsbankans missti vinnuna og átti þá enn eftir að koma í ljós hve margir starfsmenn annarra banka fylgdu á eftir.

Byggingaiðnaðurinn hefur stöðvast og fasteignamarkaðurinn er frosinn fastur, enda engin lán í boði nema þá á slíkum afarkjörum að enginn launþegi fær við slíkt ráðið. Og núna heldur forstöðumaður vinnumiðlunarinnar, sá sem gat fækkað á skrifstofu sinni fyrir ári vegna verkefnaskorts, erindi um atvinnuleysi og uppsagnir og hvaða úrræði standa atvinnulausum til boða.

Sumir spá allt að 3% atvinnuleysi á næsta ári, aðrir segja að atvinnuleysi hljóti að verða alla vega 4% eða jafnvel töluvert meira, þótt vonandi gangi hið versta fljótt yfir. Skrifstofa vinnumiðlunarinnar verður áreiðanlega fullmönnuð fyrr en varir.

Burt úr borginni

Þótt við höfum ekki kynnst annarri eins kreppu í mannsaldur er hægt að ímynda sér hvað gerist næst og horfa þá til viðbragða fólks annars staðar í heiminum. Þegar kreppa skall á Asíu árið 1997 stöðvuðust búferlaflutningar fólks af landsbyggðinni til borganna. Það mun augljóslega verða raunin á Íslandi á næstunni. Og ekki nóg með það, heldur mun straumurinn í fyrsta skipti snúast við að einhverju leyti, það er fólk mun leita aftur út á landsbyggðina.

Lilja Mósesdóttir, doktor í hagfræði, er viss um að þetta verði þróunin hér. Og um leið aukist ásókn Íslendinga í störfin, sem útlendingarnir hafi sinnt í okkar stað á undanförnum árum. Hún bendir á, að mikið ójafnvægi ríki milli höfuðborgarinnar og landsbyggðarinnar að því er varðar uppbyggingu þekkingarstarfa. Þeir sem hafa sótt í lengra nám á höfuðborgarsvæðinu hafi sest þar að, en hugsi áreiðanlega sinn gang þegar harðnar á dalnum og séu þá tilbúnir að taka öðrum störfum heima í héraði.

Þetta gerist ekki alveg strax. Í fyrsta lagi þá þrjóskast fólk við, það vill reyna að halda í dýra húsnæðið í höfuðborginni sem það keypti á erlendu láni. Ef það missir vinnuna, þá tekur það nánast hvert það starf sem í boði er og leitar jafnvel í neðanjarðarhagkerfið, þar sem launin eru ekki gefin upp. Tryggari störf er hins vegar oft að finna úti á landi og þangað mun leið margra liggja.

Undir lok sjöunda áratugarins syrti í álinn í efnahagslífi landsmanna um hríð. Þá hvarf síldin úr sjónum og fábreytt atvinnulíf landsins mátti ekki við slíkum skelli. Unga barnafólkið, skuldsett eins og gjarnt er um þann hóp, leitaði heim í þorpin sín.

Á móti þessum fyrirsjáanlega straumi af höfuðborgarsvæðinu út á land vinnur sú staðreynd, að mikið offramboð er af íbúðarhúsnæði í Reykjavík.  Hins vegar er skortur á íbúðarhúsnæði á landsbyggðinni, þar sem engin ástæða hefur verið til uppbyggingar áratugum saman. Lilja Mósesdóttir bendir á þessa klemmu, að margir geti fengið starf úti á landi, en nái ekki að selja húsnæði sitt á höfuðborgarsvæðinu. Þannig er fólk frosið fast á gaddfreðnum fasteignamarkaðnum.

Aftur í landbúnað og sjávarútveg

Kollegi Lilju, Vífill Karlsson hagfræðingur, tekur undir orð hennar. Hann hefur rannsakað búsetuþróun og fólksflutninga á Íslandi og bendir á, að þótt fólk hafi flykkst til höfuðborgarinnar, þá hafi næstu sveitarfélög í kringum hana líka notið góðs af. Margir hafi ekki treyst sér til að kaupa rándýrt húsnæðið í borginni og fremur kosið að búa fjær, þótt þeir stunduðu vinnu á höfuðborgarsvæðinu.

Þessi hópur muni líklega hugsa sig um þegar olíuverð gerir ferðalög þeirra enn dýrari en áður. Þegar sú forsenda þeirra, að tekjumöguleikar voru meiri á höfuðborgarsvæðinu, brestur munu þeir leita aftur í grunnatvinnuvegina, sjávarútveginn og landbúnaðinn. Og orkufreki iðnaðurinn er einnig líklegur til að halda sjó í brimrótinu sem framundan er.

Kannski eigum við eftir að sjá höfuðborgarbúa fara tímabundið út á land í vinnu, þegar þjónustugeirinn hrynur og ýmis þekkingarbundin störf hverfa. Þá kemur aftur upp svipuð staða og á árunum 1960-1980, þegar störf fyrir ófaglærða á landsbyggðinni voru betur launuð en sambærileg störf á höfuðborgarsvæðinu.

Tækifærin í kreppunni

Þótt enginn taki kreppunni fagnandi er augljóst að þegar harðnar á dalnum í atvinnumálum verður auðveldara að fylla þau störf, sem áður þóttu of illa launuð. Leikskólar landsmanna geta valið úr starfskröftum, á elliheimilum víkur að minnsta kosti hluti þeirra erlendu kvenna sem þar starfa fyrir íslenskum starfssystrum og sama gildir víðs vegar um þjóðfélagið. Menntaðir kennarar, sem ekki hafa skilað sér sem skyldi inn í skólana, dusta rykið af menntun sinni og fara aftur að kenna. Starfið hjá bankanum er hvort sem er horfið út í veður og vind.

Það högg, sem efnahagslífið hefur orðið fyrir, veldur óneitanlega kvíða vegna aldraðra. Langt er síðan kom í ljós að aldurssamsetning þjóðarinnar er með þeim hætti að sífellt færri vinnandi hendur halda uppi hjúkrunar- og öldrunarþjónustu fyrir sífellt stærri hóp. Verulegt atvinnuleysi ýtir að sjálfsögðu þar enn undir. Og núna eykur það enn á áhyggjur manna að lífeyrissjóðir landsmanna eru þegar farnir að tala um að rýra verði réttindi þeirra sem þiggja greiðslur úr þeim, enda töpuðu sjóðirnir rækilega á því fjárhættuspili sem rekið hefur verið í íslenskum fjármálastofnunum. Það mun verða mörgum ellilífeyrisþeganum erfitt.

Íslendingar stíga nú skref aftur til fortíðar. Kannski munum við, eins og Vífill Karlsson bendir á, draga úr hroka okkar gagnvart frumframleiðslugreinunum. Þegar öllu er á botninn hvolft þurfum við núna að horfa til raunverulegrar verðmætasköpunar.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar