Ísland er aðili að Norðurheimskautsráðinu ásamt Bandaríkjunum, Kanada, Rússlandi, Noregi, Danmörku/Grænlandi, Svíþjóð og Finnlandi. Ísland á ekki strandlengju sem nær að heimskautssvæðinu. Á fyrri hluta 20. aldar var rætt um að Íslendingar gerðu tilkall til eyjarinnar Jan Mayen langt í norðri, en það varð ekki. Efnahagslögsaga Grænlands og Noregs er milli Íslands og heimskautsins. Íslendingar munu því varla eiga beinan hlut í vinnslu þeirra verðmæta sem þarna kunna að vera, olíu, gass og málma. Hins vegar vonast þeir sjálfsagt til að fá einhverja aflahlutdeild í fiskveiðum á svæðinu – ef svo ber undir. Það er talið að með hlýnun loftslags kunni einhverjir fiskistofnar að færa sig norðar.

Pólitísk barátta um norðrið

Við horfum fram á stóraukin umsvif á heimskautasvæðinu á næstu áratugum. Rússar, Kanadamenn, Bandaríkjamenn og Danir fyrir hönd Grænlendinga gera allir tilkall til svæðisins. Það er talað um mikil auðæfi sem þarna leynist. Sumt af því ber vott um gullgrafarahugsun, en ríkin eru öll að taka sér stöðu í togstreitu sem kann að verða um svæðið. Það er útilokað að farið verði með Norðurheimskautið eins og Suðurheimskautið – sem er mun fjær mannabyggð. Suðurskautssáttmálinn þykir mikið fyrirmyndarplagg, en samkvæmt honum er kveðið á um að Suðurskautið sé griðland fyrir náttúru og vísindi.

Menn greinir á um hversu hröð þessi þróun er. Íslenski sagnfræðiprófessorinn, Valur Ingimundarson, er einn helsti sérfræðingur þjóðarinnar í alþjóðasamskiptum. Hann hefur talsvert fjallað um þessi mál og segir í nýlegri grein í tímaritinu Skírni að tal um „norðrið“ sé enn sem komið er fyrst og fremst liður í pólitískri baráttu. Rússar komu fyrir fána á botni Norður-Íshafsins árið 2007, það leiddi aftur til aukins áhuga í Bandaríkjunum, þjóðernisviðbragða í Kanada – og átti þátt í að hrinda af stað fimm ríkja ferli strandríkjanna, Bandaríkjanna, Rússlands, Noregs, Kanada og Dammerkur sem hafa haldið með sér fundi án þess að bjóða Íslandi, Svíþjóð, Finnlandi og fulltrúum frumbyggja á norðurslóðum. Valur Ingimundarson bendir á að Norður-Íshafið verði þakið ís mikinn hluta ársins þrátt fyrir áhrif loftslagsbreytinga og geldur varhug við gagnrýnislausum hugmyndum um efnisleg gæði vegna nýrra skipaleiða og viðskiptatækifæra.

Hættan við auknar siglingar

Össur Skarphéðinsson, utanríkisráðherra Íslands, kom hins vegar heim með nokkuð annan boðskap frá fundi Norðurheimskautsráðsins sem var haldinn í Nuuk á Grænlandi í maí. Þangað kom óforvarendis Hillary Clinton, utanríkisráðherra Bandaríkjanna, með miklu fylgdarliði og sýndi málinu mikinn áhuga. Össur, sem er líffræðingur að mennt, sagði í viðtölum eftir heimkomuna að hann teldi að skipaleiðir um Norður-Íshafið myndu opnast fyrr en margir hafa talið – vísindarannsóknir sýni að ísinn hopi enn hraðar en talið var.

Í þessu felast tækifæri fyrir Íslendinga, en líka hættur. Framtíðin gæti borið í skauti sér stóraukna umferð stórra farmskipa og olíuskipa sem sigla milli Asíu og Norður-Atlantshafsins, um Íshafið. Lífríki norðursvæða er eitt hið viðkvæmasta sem þekkist. Þegar er áhyggjuefni hversu mikið af mengandi efnum finnast þar. Olía er lengi að brotna niður í köldu hafinu og þar er líka erfitt að beita hreinsiefnum eins og voru notuð til að berjast gegn olíulekanum mikla í Mexíkóflóa.

Farþegaskip leita líka í auknum mæli þarna norður, það er sagt að það sé mildi að ekki hafi þegar orðið slys í slíkum siglingum. Það þykir vanta mikið upp á að til séu björgunaráætlanir ef slys af þessu tagi verða. Á fundinum í Nuuk var rætt um að norðurskautsríkin ynnu saman að leit og björgun á norðurheimskautssvæðinu og gerðu samkomulag um viðbrögð við bráðri olíumengun. Utanríkisráðherra Íslands hefur viðrað þá hugmynd að alþjóðleg björgunarmiðstöð verði sett upp á Íslandi.

Tækifærin fyrir Íslendinga gætu helst falist í auknum skipakomum til Íslands. Jafnvel að byggðar yrðu sérstakar hafnir hér vegna þessara flutninga. Menn eru meira að segja farnir að gera athuganir fyrir slíka höfn á hinu afskekkta Langanesi sem skagar út af Norðausturlandi.

Nýr „stórveldistími“?

Ísland er sem fyrr segir ekki eiginlegt heimskautaveldi – það á sæti í Norðursheimskautsráðinu en efnahagslögsaga Íslands nær ekki norður að Íshafi. Málið er samt farið að valda talsverðum titringi í stjórnmálalífinu á Íslandi, einkum tenging þess við aðildarumsókn Íslands að Evrópusambandinu. Andstæðingar aðildar með Björn Bjarnason, sem fyrrum var einn helsti hugmyndafræðingur Sjálfstæðisflokksins, í fararbroddi, halda því fram að Evrópusambandið ásælist Ísland vegna áhrifa sem landið gæti tryggt því á norðurslóðum. Kenningin er að Evrópusambandið komist þannig nær auðlindunum á svæðinu og því að stjórna umferðinni sem þar verður. ESB hefur sótt um stöðu áheyrnarfulltrúa í Norðurskautsráðinu, en reyndar eru tvær þjóðir innan ESB með aðild þar, Svíþjóð og Finnland. Og ennfremur situr Danmörk þar vegna Grænlands.

Björn Bjarnason og fleiri hafa haldið því fram að með stöðu sinni í Norðurhöfum gæti staða Íslands á alþjóðavettvangi styrkst á nýjan leik. Stundum er talað um Kalda stríðið sem „stórveldistíma“ á Íslandi, þá gat landið vegna legu sinnar sett risaveldum ýmsa kosti og þótti oft nokkuð hart í samningum. Jafnvel hefur verið gælt við þá hugmynd að Bandaríkjamenn fengju aftur áhuga á Íslandi í gegnum Norðurslóðamál – að Ísland muni þá aftur færast inn á áhrifasvæði Bandaríkjanna þaðan sem þeir hurfu að miklu leyti þegar Bandaríkjaher fór endanlega frá landinu árið 2006.

Málinu hefur verið stillt upp þannig að Ísland geti öðlast áhrif á Norðurskaussvæðinu og þannig tengst Bandaríkjunum, jú, og Kanada, Noregi, Grænlandi og jafnvel Rússlandi. Þetta norðursamstarf er sett upp sem valkostur við sem Evrópusambandið – kenningin er að það muni sér hag í að koma í veg fyrir þessa þróun, enda ásælist það sjálft Ísland – og norðurslóðirnar.

Hvað vakir fyrir ESB?

Össur Skarphéðinsson utanríkisráðherra heldur því þvert á móti fram að það fari ágætlega saman við hagsmuni Íslands á norðurslóðum að vera innan Evrópusambandsins. Össur skrifaði í grein sem birtist í Fréttablaðinu í maí:

„Aftur að heimskautsveldisdraumum Íslendinga. Staðan er því miður sú að Ísland hefur ekkert að segja eitt og sér í heimskautsráðinu. Öðrum aðildarríkjum ráðsins er í lófa lagið að sniðganga Ísland – eins og reyndar hefur verið gert þegar “gleymdist” að boða Ísland á undirbúningsfund ráðsins. Staðreyndin er sú að ef hagsmunir Grænlands og Noregs fara saman gegn hagsmunum Íslendinga þá munu þau ríki taka höndum saman gegn Íslandi. Við höfum langa reynslu af hörku og ósveigjanleika Norðmanna í okkar garð í þess háttar málum. Hverjir eiga þá að verja hagsmuni Íslands? Evrópusambandsríkin Danmörk, Svíþjóð og Finnland? Er ekki hætt við að þau taki frekar málstað Grænlands vegna stöðu Grænlands gagnvart Evrópusambandsríkinu Danmörku?“

Evrópusambandið hefur í raun enga fullmótaða norðurslóðastefnu, og vandséð er að það hafi einhverjar leynilegar fyrirætlanir varðandi inngöngu Íslands. Það sem helst hefur verið rætt um norðurslóðir innan sambandsins snýst helst um umhverfismál. Þannig kom Michel Rocard, fyrrverandi forsætisráðherra Frakklands, í heimsókn til Íslands undir lok síðasta árs. Hann er sérlegur sendiherra Frakklandsforseta í málefnum pólsvæðanna. Rocard lagði mikla áherslu á umhverfismál, mengunarvarnir og eftirlit með skipaferðum. Hann vísaði í sáttmálann um Suðurskautið sem hann sagði að væri til fyrirmyndar, en tók fram að ekkert slíkt væri hugsanlegt á Norðurskautinu. Það væri mikil hætta á að græðgin yrði þar við völd – og að áhrifin á lífríkið gætu orðið skelfileg.

Eins og í reyfara

Sumt í þessu er eins og í pólitískum reyfara – Kínverjar hafa stórt sendiráð í Reykjavík, því er haldið fram að það sé vegna áhuga á norðurslóðum. Það er fabúlerað um nýtt bandalag og jafnvel um endurkomu Bandaríkjanna, og undirferli Evrópusambandsins sem ætli að þrýsta sér inn í norðrið. Eftir hrunið er Ísland land hins óstaðfesta orðróms, enda er mikil tortryggni í loftinu. Íslendingum hættir svolítið til að ofmeta áhrif sín og mikilvægi, svo það er spurning hvort Michel Rocard hafi ekki komist að kjarna máls þegar hann benti á að þegar allt kæmi til alls myndu stórveldin ráða mestu um framtíð norðurslóða: „Stórveldin virða aðeins risa,“ sagði þessi öldungur.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar