„Í þann tíma var Ísland viði vaxið milli fjalls og fjöru,“ segir í Íslendingabók Ara fróða, elstu heimildinni um upphaf byggðar á Íslandi. Bókin er rituð um 1122, en talið er að landið hafi verið numið um 870. Líklega hefur þá um fjórðungur landsins verið vaxinn skógi. Á stuttum tíma tókst landnemunum að eyða skóginum – þetta hafa ekki verið há tré, fremur kjarr sem dreifðist upp í fjallshlíðar. Það var notað sem eldiviður, en ofbeit hefur líka áhrif. Beit sauðfjár hefur haldið áfram að valda gróðureyðingu á Íslandi allt fram á okkar daga.

En skógurinn óx ekki aftur. Eyðingin var algjör, og með þeim stærri í fyrri tíma sögu mannkynsins. Hinn frægi umhverfisfræðingur Jared Diamond skrifar um Ísland í bók sinni Collapse – það er nefnt sem dæmi um þjóð sem hafi átt erfitt með að lífa í sátt við umhverfi sitt.

Ísland er frægt fyrir óspillta náttúru, víðáttur, öræfi og eyðisanda, en staðreyndin er sú að mikið af þessu hefur orðið til vegna gróðureyðingar og uppblásturs.

Manngerð öræfi

Trjárækt hefst ekki að ráði á Íslandi fyrr en á tuttugustu öld. Meira en fimmtíu ára gamlar myndir af Reykjavík sýna bæ þar sem eru hérumbil engin tré. Þetta hefur breyst mikið. Reykjavík er orðin mjög gróin, og víða um land hefur verið ræktaður skógur og eyðisandar hafa verið græddir upp. Þessu fylgir að sandfok er minna, en það hefur verið sérstaklega til bölvunar á Suðurlandi.

En nútímamenn hrífast af öræfunum, auðninni, jafnvel þótt hún sé að sumu leyti manngerð. Eyðifjöll- og sandar eru einn vinsælasti áfangastaður ferðamanna sem koma til landsins. Uppgræðsla á slíkum svæðum er umdeild. Harðger jurt sem nefnist lúpína hefur verið notuð til að græða eyðisanda. Hún breiðist út og verður áberandi blá í landslaginu. Margir líta á hana sem aðskotajurt og vilja uppræta hana.

Mikill árangur í trjárækt hefur náðst með því að planta alaskaösp, sem hefur þann eiginleika að geta vaxið þráðbeint hátt upp í loft í rokinu á Íslandi. Hún er orðin mjög áberandi, ekki bara í borgum heldur víða í grennd við sveitabæi.

Á meðan geisa deilur milli skógræktarmanna og þeirra sem má kalla hreinstefnumenn. Borgarstjórnin í Reykjavík hefur hafið átak gegn öspum innan bæjarmarkanna, lúpínubreiður víða um land hafa verið reyttar upp með rótum. Mörgum hefur líka þótt það goðgá að á árum mestu skóræktarhugsjónarinnar var plantað „erlendum“ barrtrjám í helgasta reit Íslendinga, á Þingvöllum.

Átroðningur ferðamanna

Íslenskt náttúra er mjög viðkvæm, enda líkt og hangir landið í heimskautsbaugnum. Á fjöllum eru gróðurvinjar þar sem vaxa smáblóm og mosar sem þola lítinn átroðning. Ferðamannastraumur hefur vaxið mikið, nú koma um 600 þúsund erlendir ferðamenn til Íslands á ári, næstum tvöföld íbúatala landsins. Búist er við að talan hækki í eina milljón á næstu árum. Flest þetta fólk er að leita óspilltrar náttúru. Þetta þýðir aukið álag á náttúruna, ekki síst á vinsælum stöðum eins og Mývatni þar sem er mikill átroðningur á hinum stutta ferðamannatíma í júní, júli og ágúst. Mývatn er norræn náttúruperla með einstæðu gróðurfari, fuglalífi – og jarðhita.

Ein hugmyndin hefur verðið að hefja gjaldtöku af ferðamönnum á vinsælustu stöðunum til að standa undir nauðsynlegri uppbyggingu og náttúruvernd. Um það hefur þó ekki náðst nein sátt.

Eyddir fiskistofnar

Þegar fjallað er um sjálfbærni á Íslandi er óhjákvæmilegt að tala um fiskveiðar og orku.

Í fiskveiðum þykja Íslendingar að nokkru leyti fyrirmynd annarra þjóða. Fiskistofnar hér eru í skárra ástandi en víða í heiminum. En það hefur ekki gengið þrautalaust fyrir sig. Meginuppstaðan í fiskafla Íslendinga á löngum tíma var síld. Hún var gengdarlaust veidd úti fyrir ströndum Íslands uns á sjöunda áratugnum að hún hvarf nánast yfir nótt. Það var talað um hvað síldin væri duttlungafullur fiskur, en ástæðan fyrir hruni síldveiðanna var fyrst og fremst rányrkja.

Hið sama má segja með þorskinn sem hefur verið önnur uppistaða í veiðum Íslendinga. Þorskveiðar hafa verið takmarkaðar með umdeildu kvótakerfi síðustu áratugi. Samt hefur ekki tekist að byggja stofninn upp í þá stærð sem hann var þegar sóknin var hvað mest. Þá var aflinn 450 þúsund tonn á ári, nú er hann í kringum 150 þúsund tonn. Þetta hefur valdið miklum vonbrigðum – en það sem vegur upp á móti eru veiðar úr stofnum sem áður voru minna nýttir og síhækkandi verð á fiski.

Hrein orka og stóriðja

Íslendingar eru í dásamlegri stöðu hvað varðar orkuöflun. Fallvötnin sjá okkur fyrir rafmagni, flest heimili landsins eru kynt með hita úr iðrum jarðar. Umhverfisáhrifin hafa samt verið umdeild, eins og til dæmis í hinni risavöxnu virkjun á Kárahnjúkum. Jarðvarmavirkjunum getur fylgt brennisteinsmengun. Og við búum við þá þversögn að á sama tíma og Ísland er auglýst sem óspjallað land fyrir ferðamenn, hefur farið fram mikil uppbygging áliðnaðar með tilheyrandi virkjunum og umhverfisraski. Það er svo staðreynd að vegna áhættusamra fjárfestinga eru sum orkufyrirtækin illa stödd – nú er talað um að þurfi að hækka verðið á heita vatninu í Reykjavík um tugi prósenta.

 Tilhneigingin hefur semsagt verið sú að byggja stórar verksmiðjur sem bræða ál – hugmyndaflugið hefur eiginlega ekki náð lengra. Þetta er einföld lausn sem skapar hagvöxt fljótt. Álverksmiðjurnar hafa hingað til verið knúnar með vatnsorku, en nú er líklega að hefjast uppbygging verksmiðja sem ganga fyrir jarðvarmaorku.

Er jarðhitinn endurnýjanlegur?

En menn eru ekki á eitt sáttir um jarðhitasvæðin. Stefán Arnórsson, prófessor í jarðeðlisfræði við Háskóla Íslands, hefur líkt þeim við námur. Það sé hægt að ofnýta jarðhitann og klára hann á nokkrum áratugum. Stefán segir að menn eigi það til að fara af stað án þess að vita hversu mikil gufuframleiðslan er í iðrum jarðar. Aðrir sérfræðingar – og hagsmunaaðilar – telja að Stefán sé óþarflega svartsýnn. Ef farið sé varlega í nýtingu jarðorkunnar sé hún endurnýjanleg.

Stefán hefur talið að rétt sé að nýta jarðhitann eins og hefur verið gert hingað til á Íslandi, til góða fyrir nærumhverfið – til að hita bæi og borgir, gróðurhús og sundlaugar og framleiða rafmagn í fremur smáum stíl. Þannig sé tryggt að við skilum auðlindinni óspilltri til afkomenda okkar. En opinberir aðilar, sérstaklega sveitarfélög, hafa miklu stærri áform – sem og verkalýðshreyfingin og samtök atvinnurekenda – og burðarliðnum eru nokkrar stórar jarðhitavirkjanir sem verða væntanlega notaðar til að knýja stóriðju.

Stórt vistspor

Íslandssagan hefur verið glíma við óblíða náttúru. Skóginum var eytt, þegar fiskiskipin urðu nógu öflug var fiskistofnum tortímt. Íslendingar búa vont veðurfar og náttúran er ekki sérlega gjöful, en í veröld nútímans eru þeir heppnir hvað varðar orkuöflun, í landinu er gnægð af hreinni orku.

En Íslendingar geta seint talist sérstök fyrirmynd í umhverfismálum. Þeir eru mikil bílaþjóð og losun gróðurhúsalofttegunda er mikil. Íslendingar eru líka með eindæmum neysluglaðir, samkvæmt rannsókn sem Sigurður Jóhannesson, sérfræðingur hjá Umhverfisstofnun gerði í fyrra, er svokallað „vistspor“ Íslendinga eitt hið stærsta í veröldinni, eða fjórtán sinnum stærra en meðaltal heimsins. Það þýðir af ef neysla alls mannkynsins væri sú sama á mann og á hvern Íslending þyrfti tuttugu og eina jörð til að standa undir henni.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar