„Noregur hefur valið sér bandamann. Noregur hefur valið að taka afstöðu með ESB í deilunni um veiðiréttindi á makríl í Norður-Atlantshafi.“

Þessi staðhæfing féll þegar Norræna félagið hélt umræðufund í Þórshöfn í Færeyjum um deiluna sem nú er í gangi um skiptingu makrílkvóta í Norður-Atlantshafi.

Í áheyrendasætunum sátu útgerðarmenn, sjómenn, stjórnmálamenn og einstaka áhugamenn um málefnið. Það var enginn viðstaddur sem hægt er að segja að hafi verið talsmaður erlendra hagsmuna.

Þess vegna var ekki einungis einhugur um staðhæfinguna um að Noregur hefði valið ESB sem bandamann í deilunni. Það komu jafnframt fram aðrar fullyrðingar án mótmæla frá áheyrendum.

„Noregur er bræðraþjóð, þegar Noregur hefur hag af því. Um leið og við viljum fá eitthvað til baka þá sjáum við ekki meira til þessarar bræðraþjóðar.“

Það komu margsinnis fram fullyrðingar af svipuðum toga án þess að nokkur sæi ástæðu til að draga þær í efa eða spyrja nánar út í þær. Eða gera tilraun til að líta á málið frá annarri hlið.

Þeir sem settu fram og samþykktu þessi ummæli eru allt helsta fólkið í færeyskum sjávarútvegi.

Hver er sjálfum sér næstur

Þriðju samningaviðræðurnar um skiptingu makrílkvóta Norður-Atlantshafs byrjuðu í Osló hinn 25. nóvember 2010. Við samningaborðið sátu ESB, Noregur, Færeyjar og Ísland.

Andras Kristiansen, aðalsamningamaður Færeyja í makrílviðræðunum, hóf fyrirlestur sinn á fundinum í Þórshöfn með einfaldri fullyrðingu um að hver væri sjálfum sér næstur.

Þar með fletti hann ofan þeirri hugsun, að í samningaviðræðunum um makrílinn neyddust Færeyjar til að berjast einar á báti og ættu ekki að búast við aðstoð annars staðar frá og ættu ekki heldur að vera tilbúnar að hjálpa öðrum.

Séð með færeyskum augum er kjarninn í makríldeilunni að ESB og Noregur nota reikningsaðferð til að ákvarða makrílkvótann sem tekur hvorki tillit til færeyskra sjómanna né tekur færeyska reynslu með í reikninginn.
Færeyskar fiskveiðirannsóknir sýna nefnilega fram á að makrílstofninn er mun útbreiddari en ESB og Noregur halda fram.

Fiskveiðar eru besta röksemdin

Það eru fleiri viðmið sem hægt er að byggja kröfu um aukinn makrílkvóta á. Jan Arge Jacobsen sjávarlíffræðingur hjá Hafrannsóknarstofnun Færeyja (Havstovan) rissaði upp fimm mælikvarða sem hægt er að beita:

1) Sögulegar fiskveiðar, 2) hrygning, 3) réttindi sem byggjast á því hvar makríllinn heldur sig á ákveðnum tímabilum og étur, 4) hafrannsóknir eins og til dæmis hrognatalning og samantekt á togveiðum og 5) aðgengi að fiskveiðum.

Færeyskar rannsóknir sem gerðar voru nú í sumar sýna, eins og norskar og íslenskar rannsóknir, að makrílstofninn hafi stækkar og fært sig norðar og vestar. Og makríllinn heldur sig í stórum stíl á færeysku og íslensku hafsvæði yfir sumarmánuðina.

Samkvæmt Jan Arge Jacobsen hefur ESB trú á hrognatalningu. Á sama tíma vill ESB ekki taka mark á eða taka þátt í árlegum rannsóknum sem fram fara á sumrin þegar makríllinn er útbreiddastur. ESB - og núna Noregur líka - notast eingöngu við fiskveiðar og hrognatalningu en líta fram hjá öðrum viðmiðum. Frá sjónarhorni Færeyja hefur þetta í för með sér að heildarkvótinn er ákveðinn og honum úthlutað eftir ófullnægjandi viðmiðum.

Hin mismunandi viðmið eru vegin og metin gagnvart hvert öðru við samningaborðið og hrognatalning er ekki til hagsbóta fyrir Færeyjar.
Það er ekki að ástæðulausu sem Jan Arge Jacobsen nefnir fiskveiðar sem mikilvægasta mælikvarðann. Það er erfitt að halda því fram að það sé ekki makríll á færeysku hafsvæði þegar færeysk skip hafa veitt 85.000 tonn á þessu ári.

Færeyjar ganga gegn vilja ICES

Sú staðreynd að Færeyjar, andstætt ráðgjöf ICES (Alþjóðahafrannsóknaráðsins), hafa úthlutað sjálfum sér 85.000 tonna kvóta, er að sjálfsögðu ögrun við eða að minnsta kosti ákveðinn skilaboð til ESB og Noregs um að deilurnar um makrílinn muni ekki einungis fara fram á skrifborðum ESB.
Jan Arge Jacobsen kemst að þeirri niðurstöðu að sjálfskipaðar færeyskar fiskveiðar síðustu fjögurra mánaða séu augljós skilaboð til ESB og Noregs sem ekki sé hægt að virða að vettugi.

Færeyjar hafa reynt að tryggja að tekið sé tillit til nýs viðmiðs þegar samið er um fiskiauðlind og henni skipt niður. Þetta viðmið byggir á þeirri undirstöðureglu að þau lönd, þar sem viðkomandi fiskveiðar hafa mikla efnahagslega þýðingu, eigi að njóta ávinnings þegar fiskikvóta er útdeilt. Það á með öðrum orðum að taka visst tillit til efnahagslega stöðu landa.

Stjórnun náttúruauðlinda er utanríkispólitík

Það er augljóst að meginviðfangsefni færeyskrar utanríkispólitíkur er og verður stýring náttúruauðlinda og samningaviðræður um þær. Það ætti að hafa í för með sér að hið tiltölulega nýja utanríkisráðuneyti Færeyja ætti að byggja upp viðbúnaðarþjónustu stjórnarerindreka sem ættu að þjóna utanríkispólitískum hagsmunum Færeyja á öllum sviðum.

Þegar stofnað var til ríkisstjórnarsamstarfs árið 2008 var sett á fót utanríkisráðuneyti.

Því er þó þannig farið að sjávarútvegsráðuneytið sér um allar samningaviðræður varðandi sjávarútvegsmál. Það er því hægt að slá því föstu að utanríkisráðuneytið stendur á hliðarlínunni þegar allramikilvægustu utanríkispólitísku samningaviðræðurnar fara fram.

Eins undarlegt og það kann að hljóma þá eru stærstu málaflokkarnir, sem færeyska utanríkisráðuneytið ber ábyrgð á, líklega ferðamál og markaðssetning Færeyja.

Skortur á utanríkispólitískri samhæfingu

Það er sjávarútvegsráðuneytið með fulltrúum frá sjávarútveginum en ekki utanríkisráðuneytið sem leiðir samningaviðræðurnar um makríl.

Høgni Hoydal formaður Tjóðveldis hefur alltaf verið talsmaður þess að byggja upp færeyska utanríkisstefnu og er langt frá því að vera ánægður með frammistöðu ráðuneytisins.

Hann bendir á að utanríkisráðuneytið ætti að samhæfa alla færeyska utanríkispólitíska hagsmuni þannig að byggð verði upp bandalög sem tryggja muni færeyska almannahagsmuni.

Andras Kristiansen aðalsamningamaður sjávarútvegsráðuneytisins leggur áherslu á að líta beri einangrað á hverja fiskveiðisamningaviðræðu. Hann vísar því á bug að líta beri á eða að hægt sé að líta á samningaviðræðurnar um makrílréttindin í breiðara utanríkispólitísku ljósi.

Høgni Hoydal telur að þetta viðhorf þýði að í samningaumleitunum sínum hafi sjávarútvegsráðuneytið í raun ekki færeyska almannahagsmuni að leiðarljósi heldur fyrst og fremst hagsmuni útgerða og samtaka sem fái úthlutað auknum fiskiauðlindum í gegnum samningaviðræðurnar. Niðurstaða samningaviðræðnanna verður með öðrum orðum staðbundin úthlutunarpólitík.

Staðbundin úthlutunarpólitík ráðandi

Einangraðar samningaviðræður um hvern einstakan sjávarútvegssamning - undir stjórn sjávarútvegsráðuneytisins - leiða ekki endilega til bestu niðurstöðu fyrir Færeyjar. Um verður að ræða endalausa togstreitu um efnahagslega hagsmuni einstakra svæða í Færeyjum.

Fengi Høgni Hoydal að ráða þá ætti færeyska utanríkisráðuneytið að þekkja grunngerð diplómatíska kerfisins og ætti að vera ábyrgt fyrir höfuðatriðum áætlana og herstjórnarbragða landsins. Það væri til dæmis herstjórnarbragð að beita útsjónarsömum aðferðum til að koma á nýjum úthlutunarviðmiðum í baráttuna um fiskiauðlindirnar með því að beita diplómatískum aðferðum. Það gæti líka verið spurning um það hvernig Færeyjar tileinki sér sem besta kunnáttu á öllum þeim sviðum sem snúa að utanríkispólitískum samningaviðræðum.

Høgni Hoydal harmar að Noregur skuli hafa gert bandalag við ESB í makríldeilunni. Ef færeyska utanríkisráðuneytið hefði lagt áherslu á að samhæfa utanríkispólitíkina þá hefði niðurstaðan orðið sú að norrænu löndin hefðu áttað sig á sameiginlegum hagsmunum sínum varðandi stjórnun fiskiauðlinda í Norður-Atlantshafi.

Heimastjórnin semur um fisk

Heimastjórnarfyrirkomulagið hefur það í för með sér að Færeyjar geta ekki haft sjálfstæða utanríkispólitík. En færeyska Lögþingið hefur samt sett sér mörg markmið sem að hluta er hægt að leiða til lykta í gegnum þeir heimildir sem heimastjórnin hefur þrátt fyrir allt og að hluta er hægt að leiða til lykta í gegnum danska utanríkisþjónustu.

Fyrsta utanríkispólitíska skrefið var stigið þegar Færeyjar, fyrst allra vestur-evrópskra landa, gerðu tvíhliða sjávarútvegssamning við Sovétríkin sálugu.

Færeyjar völdu jafnframt sína eigin leið þegar Danmörk varð aðili að Efnahagsbandalagi Evrópu (forvera ESB). Færeyjar hafa í dag eigin verslunar- og sjávarútvegssamning við ESB.

Það er þó aðallega á sviði sjávarútvegsmála sem Færeyjar geta rekið tiltölulega sjálfstæða stefnu í utanríkismálum. Færeyjar hafa í mörg ár tekið þátt í sjávarútvegssamningum við nágrannalönd sín í Norður-Atlantshafi sem sjálfstæður aðili.

Um viðskiptatengsl Færeyja og ESB gildir fríverslunarsamningur frá 1997. Það eru engar hindranir í vegi fyrir ESB að selja vörur og þjónustu í Færeyjum. Það eru þó á hinn bóginn einstaka hindranir varðandi verslun með fiskiafurðir.

Í fyrri samningum milli Færeyja og ESB voru hámarkskvótar og tollaþak á mörgum fiskiafurðum en flestum hindrununum var rutt úr vegi í samkomulaginu 1997. Í raun hafa Færeyjar mun betri viðskiptasamning við ESB en við lönd utan ESB. Fyrir utan Ísland en segja má að löndin tvö séu eitt efnahagslegt svæði.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar