Um þessar mundir er liðið eitt ár frá því að Barack Obama forseti Bandaríkjanna heimsótti Osló til að taka á móti friðarverðlaunum Nóbels. Á hér um bil sama tíma gaf hann skipun um að efla stríðsrekstur Bandaríkjanna í Afganistan. Í Noregi tóku allflestir rökstuðning hans og Nóbelsverðlaunanefndarinnar góðan og gildan um að stríð sé stundum nauðsynlegt til að skapa frið. Menn féllust ekki einungis á fræðilegu röksemdarfærsluna heldur naut Obama einnig góðs af almennum velvilja sem gerði það að verkum að mikill meirihluti í skoðanakönnunum féllst á þessa hugsun um málefni Afganistan. Á þessum tíma töldu margir að Bandaríkin undir stjórn Obama væru allt önnur Bandaríki en þau voru undir stjórn fyrrverandi forseta George W. Bush.

Óbreytanleiki Bandaríkjanna

Það er að sjálfsögðu munur á forsetum eftir því hvort þeir eru úr Demókrata- eða Repúblikanaflokknum en nú í haust kom út bók, skjöl og fréttir sem minna okkur á að Bandaríkin haga sér nokkurn veginn eins á alþjóðavettvangi, óháð því hver er forseti. Allt annað hefði í raun verið stórfrétt - í öllum löndum eru ítarlegar hugleiðingar um utanríkis- og varnarmál lagðar til grundvallar stefnumótuninni.

Háttsettur stjórnarerindreki, Kai Eide, skrifaði bókina. Mikið lagt undir í Afganistan sem minnir okkur á hversu óbreytanleg Bandaríkin eru. Þangað til í vetur var Kai Eide æðsti fulltrúi Sameinuðu þjóðanna í Afganistan. Sem slíkur hafði hann góðan aðgang að bæði leiðtogum NATO og Bandaríkjanna sem og forystu Afganistan. Í bókinni eru hreinskilnar og nokkuð niðurdrepandi lýsingar á því sem honum finnst vera misheppnuð stefna Bandaríkjanna í málefnum Afganistan. Það er auðvelt að skilja rök hans um að öllum hinum ríkjunum, sem eru með í stríðinu og eru að reyna að gera aðgerðirnar í Afganistan lögmætar, eru veruleg takmörk sett af bandarísku stjórnkerfi sem er ekki síður drifið áfram af innanríkispólitískum hvötum en utanríkispólitískum.

Skjölin sem streyma stöðugt út í gegnum Wikileaks draga líka upp mynd af bandarísku stjórnarerindrekakerfi sem vinnur allt öðruvísi en Norðmenn vilja trúa. Þó að verulegur stærðarmunur sé og verði á Noregi og Bandaríkjunum þá hafa Norðmenn alltaf viljað trúa því að Bandaríkjamenn eigi samskipti við okkur og aðrar evrópskar bandalagsþjóðir af virðingu.

Bandarískt eftirlit í Osló

Skjölin sem lekið var komu fyrir sjónar almennings stuttu eftir að ein af stóru sjónvarpsstöðvunum hafði fjallað um söguna af eftirlitsstarfsemi bandaríska sendirráðsins í Osló. Margir norskir lögregluþjónar hafa síðasta áratug unnið við að ljósmynda og skrá Norðmenn sem meðal annars hafa tekið þátt í „grunsamlegum“ mótmælum. Þessi iðja Bandaríkjamanna var svo umfangsmikil að bæði lögreglan og öryggislögreglan brugðust við en þær gerðu aldrei neitt annað en að viðra áhyggjur sínar beint við Bandaríkjamenn.

Þegar þetta er ritað er enn óvissa um hvort þeir Norðmenn sem stunduðu eftirlitið fyrir Bandaríkin hafi brotið lög. Lögreglan rannsakar málið ennþá. En enginn vafi leikur á því að pólitíska landslagið tekur iðju Bandaríkjanna af rósemi. Dómsmálaráðherranum var hrósað þegar hann greindi frá því í Stórþinginu að öryggisþjónusta sendiráðs hafi rétt á því bæði að taka myndir og að skrá upplýsingar um fólk utan sendiráðslóðarinnar.

Ketil Lund fyrrverandi hæstarréttardómari skrifaði grein í vinstrisinnaða dagblaðið Klassekampen þar sem hann andmælir dómsmálaráðherranum. Hann telur að það sé beinlínis villandi að halda því fram að sendiráð megi stunda eftirlit á þann hátt sem haldið er fram að Bandaríkin hafi gert. Fyrir fimmtán árum leiddi Ketil Lund nefnd sem fletti ofan af ólöglegri eftirlitsstarfsemi á eftirstríðsárunum í Noregi og er hann fyrir vikið einn af helstu sérfræðingum landsins á sviðinu. Þrátt fyrir það varð opinber umræða í kjölfarið skammvinn og takmörkuð.

Enginn efi leyfður um atlantíska áherslu

Ástæðan er hin sama og alltaf. Ef frá eru taldir stjórnmálamennirnir í Sósíalíska vinstriflokknum (SV) þá vill enginn stjórnmálamaður ræða hlutverk Bandaríkjanna í Noregi. Allir aðrir flokkar telja að það skipti öllu fyrir öryggi Noregs að við eigum í góðu og nánu sambandi við stórveldið í vestri. Það hefur í för með sér að við gagnrýnum það ekki meira en brýna nauðsyn ber til.  Þegar SV þar að auki er í ríkisstjórn er rökrétt að opinber umræða sé takmörkuð.

Önnur rökrétt afleiðing þessa er að komið er í veg fyrir þá umræðu um öryggismál sem getur leitt til þess að efast verði um kosti þeirrar áherslu sem Noregur leggur á samskiptin yfir Atlantsála. Þegar Stórþingið ræddi hvernig fylgja ætti eftir Stoltenberg-skýrslunni um norrænt samstarf um miðjan síðasta mánuð lagði Jonas Gahr Støre utanríkisráðherra áherslu á að mikilvægt væri að fara sér að engu óðslega í umræðunni um metnaðarfyllsta atriðið. Eins og kunnugt er lagði Thorvald Stoltenberg fyrrverandi utanríkisráðherra til norræna gagnkvæma samstöðuyfirlýsingu - sem myndi í raun annað hvort grafa undan samstöðuákvæði NATO eða víkka það út þannig að það gilti líka fyrir Finnland og Svíþjóð.

Jonas Gahr Støre vill ekki að það verði nein umræða sem gæti leitt til þess að efast yrði um skuldbindingu Noregs við NATO og skuldbindingar NATO við okkur. Það skal þó tekið fram að margir fulltrúar flokks Jonas Gahr Støre sýndu hugmyndinni um norræna samstöðuyfirlýsingu meiri áhuga en utanríkisráðherrann. Þeir notuðu svo velviljuð orð að fulltrúi Hægriflokksins bað utanríkisráðherrann um að tala skýrar - spurði hvort hann gæti ekki sagt hreinskilnislega að samstöðuyfirlýsingin væri slæm hugmynd af því að hún græfi undan NATO. Jonas Gahr Støre neitaði en orðalagið benti ekki til þess að hann væri í sérlega mikilli vörn. Hann sagðist mundu halda „samræðunni“ um samstöðuyfirlýsinguna áfram og lét að því liggja að það yrði ekki fyrr en „norrænu löndunum fimm fyndist þetta vera öruggur vettvangur“ að hann myndi vinna að framgangi tillögunnar.

Það þarf ekki að taka það fram að hvergi utan Stórþingsins var fjallað um umræðuna í Stórþinginu um norrænt varnarsamstarf. Fyrst og fremst var um að ræða umræðu um óbreytt ástand og hún naut engrar athygli meðal almennings.
Varnarsamstarf ESB - eða framtíðarhlutverk sambandsins sem varnar- og utanríkispólitísks geranda hefur ekki heldur notið mikillar athygli. Helstu umræðuefnin í Noregi eru - eins og í öllum ESB-löndunum - efnahagur og gjaldmiðill. Á sama tíma og uppi eru efasemdir um að gjaldeyrissamstarfið muni lifa af er skiljanlegt að í skoðanakönnunum sé slegið met í fylgisleysi við ESB-aðild Noregs. Næstum enginn talar á þessari stundu í fullri alvöru um að Noregur verði að gerast aðili að ESB.

Þar með hverfur líka varnarmála- og utanríkipólitíska umræðan sem hefði getað orðið um að ESB af öðrum ástæðum væri áhugavekjandi fyrir Noreg. ESB hefði hugsanlega getað reynst Noregi mikilvægur öryggispólitískur stuðningsaðili varðandi hagsmunagæslu á norðurslóðum. Það er jafnframt hugsanlegt að hefðu aðstæður verið hagstæðari þá hefði ESB verið sjálfsagðari samstarfsaðili í nýju heimsmyndinni - þar sem efnahagsleg þungamiðjan flyst austar og sunnar og þar sem skín í útlínur nýrrar heimsmyndar með nokkrum stórveldum sem í sameiningu ráða því sem þau vilja.

Áhyggjur af ESB

Opinber umfjöllun um ESB er hins vegar allt öðruvísi í Noregi. Að svo miklu leyti sem fjallað er um utanríkispólitík ESB þá hefur nú í haust verið um að ræða umfjöllun sem snýst um áhyggjur. Hvaða þýðingu hefði það fyrir Noreg og EES-samninginn að nú munum við verða meðhöndluð eins og allir aðrir útlendingar af nýrri utanríkisþjónustu ESB. Við missum þá sérstöðu sem við höfðum gagnvart framkvæmdastjórn sambandsins sem meðhöndlaði EES-samstarfslöndin á annan hátt en önnur lönd sem ekki eiga aðild að ESB. 

Þannig er umræðan um ESB og mun halda áfram á þessum nótum lengi - ef ekki verða einhverjar óvæntar utanríkispólitískar umbreytingar. Í því samhengi er vert að minna á að afstaða Noregs gagnvart Bandaríkjunum og NATO getur að sjálfsögðu tekið róttækum breytingum að undirlagi Bandaríkjanna og NATO. Missi Bandaríkjamenn áhuga á okkur eða varnarbandalaginu þá geta breytingarnar orðið hraðar. Það ber jafnframt að nefna að það hefði getað orðið til nýr hvati í öryggispólitík hefði NATO ekki notað síðustu ár til þess að endurskoða hlutverk sitt.

Því er einkar vel tekið í Noregi að leiðtogafundur NATO í Lissabon í haust samþykkti ný drög sem leggja áherslu á sígilt hlutverk bandalagsins - sem er að aðildarríkin skuli verja hvert annað gegn árás að utan. Það er ekki víst að Noregur hefði viljað halda áfram í NATO ef bandalagið hefði haldið áfram, og jafnvel styrkt þá stefnu sína, að sinna verkefnum utan svæðis bandalagsins. Hefðu Bandaríkin beðið okkur um að vera með í aðgerðum í líkingu við Afganistan í öðru landi þá hefði umræðan um NATO og Bandaríkin að endingu líka komið til Noregs. 

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar