Flokkur sósíaldemókrata, Samfylkingin, sem þá var orðinn stærsti flokkurinn knúði fast á um að það yrði gert og hinn flokkurinn í ríkisstjórninni, Vinstri grænir, féllst á að fylgja með – undir þeim formerkjum að athuga hvað sé í boði við aðild að ESB. Mikill fjöldi Vinstri grænna er þó á móti umsókninni og vill láta draga hana til baka, flokkurinn er klofinn vegna málsins og það er oft hið vandræðalegasta fyrir ríkisstjórnina. Eins og stendur er vandséð að sé meirihluti fyrir aðild að ESB meðal Íslendinga, hvorki á Alþingi né meðal þjóðarinnar. Allir stjórnmálaflokkar eru klofnir í málinu, nema sósíaldemókratar.

Á áhrifasvæði Bandaríkjanna

Rithöfundurinn Pétur Gunnarsson orðar það svo að Íslendingar séu sífellt að velta fyrir sér spurningunni: Hví er ég hér? Hann segir að þetta helgist af því að Ísland byggðist seint, Íslendingar komu að ónumdu landi, það eru ritaðar heimildir um landnámið. Fáar þjóðir í heiminum hafa líka upplifað jafn mikla einangrun og Ísland. Þjóðveldisöld var tími mikilla samgangna, þegar hafið var þjóðbraut, en á 17. og 18. öld upplifðu Íslendingar tíma þegar varla kom skip til landsins. Alþjóðleg samskipti eru mjög mikilvæg fyrir þjóð sem er svo einangruð, bæði andlega og landfræðilega.

Í heimstyrjöldinni síðari var Íslendingum kippt inn á áhrifasvæði Bandaríkjanna. Íslenska lýðveldið er í raun stofnað í skjóli Bandaríkjanna – þótt menn hafi verið tregir við að nefna þá staðreynd upphátt. Íslendingar fylgdu Bandaríkjamönnum mjög dyggilega að málum. Þeir voru stofnaðilar að Nató; þegar það var samþykkt var reyndar slegist í miðborg Reykjavíkur og líklegt má telja að aðildin hefði verið felld ef hefði verið gengið til þjóðaratkvæðagreiðslu – sem nú þykir sjálfsögð vegna ESB.

Önnur meginstoð utanríkisstefnu Íslands var veran í Norðurlandaráði. Fyrir Íslendinga hefur þetta verið mikilvægara en fyrir hinar stærri Norðurlandaþjóðir; vegna smæðar sinnar hafa þeir fremur verið þiggjendur en gefendur í samstarfinu. En Norðurlandaráð er nú klofið milli landanna sem eru í ESB og Íslands og Noregs sem tilheyra Evrópska efnahagssvæðinu.

EES samningurinn og fullveldið

EES samningurinn gekk í gildi 1994. Yfirleitt hefur verið talið að hann sé nokkuð hagstæður fyrir Ísland, en hann er einkum gagnrýndur fyrir tvennt. Annars vegar vegna þess að hann opnaði fyrir flæði fjármagns – til er sú kenning að EES samningurinn hafi átt þátt í að íslenska hagkerfið hrundi, að Ísland hafi einfaldlega ekki ráðið við frelsið á opnum alþjóðlegum fjármagnsmarkaði. (Nú eru í gildi ströng gjaldeyrishöft á Íslandi.) Aðrir segja að samningurinn sé gallaður vegna þess að með honum taki Íslendingar við löggjöf frá ESB á fjöldamörgum sviðum, en hafi í raun ekkert um hana að segja. Þeir séu nauðbeygðir að samþykkja það sem kemur frá Brussel. Þannig séu Íslendingar í raun búnir að afsala sér hluta af fullveldinu.

Það er þó merkilegt að enginn talar í raun um að slíta EES samningnum, ekki einu sinni harðir andstæðingar Evrópusambandsins. Þó voru heitar deilur um hann á sínum tíma. Óttinn er fremur sá að samningurinn muni daga uppi, að ESB hafi ekki lengur áhuga á að viðhalda honum.

Hatrammar deilur vegna ESB

Þegar ESB umsóknin er annars vegar snúast deilurnar fyrst og fremst um þrennt: Sjávarútveginn, landbúnað og tapað fullveldi. Eigendur fiskiskipa sem fara með vald yfir fiskveiðikvótum eru upp til hópa andsnúnir aðild. Þeir óttast að Íslendingar þurfi að gefa frá sér yfirráð yfir sjávarauðlindinni. Þetta er mjög valdamikill hagsmunahópur, en á móti má reyndar nefna að íslenskir útgerðarmenn stunda fiskveiðar og -vinnslu út um allan heim.

Samtök bænda reka mjög harðan áróður gegn Evrópusambandinu. Þeir óttast innflæði ódýrrar matvöru frá löndum ESB. Íslenskur landbúnaður nýtur mjög mikillar innflutningsverndar tollar og vörugjöld eru há og ríkisstuðningur við bændur er mun meiri en í ríkjum ESB.

Hvað varðar fullveldið þá hafa verið stofnuð samtök, eins konar nei-hreyfing, sem berst hatrammlega gegn ESB. Samtökin hafa náð talsverðum árangri með hörðum málflutningi sínum. Innan þeirra starfar fólk af hægri væng Sjálfstæðisflokksins með vinstri mönnum úr Vinstri grænum. Flest bendir til þess að umræðan um ESB eigi eftir að verða mjög hatrömm og tilfinningaþrungin, eins og oft vill verða í nábýlinu á Íslandi.

Aðildarsinnar hafa hins vegar haft heldur hægt um sig. Eiginlegar samningaviðræður eru heldur ekki byrjaðar og líklega líða tvö ár þar til liggur fyrir samningur sem hægt er að kjósa um. En skoðanakannanir sýna að það er heldur ólíklegt að aðild að ESB verði samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslu? Hvað gerir lítil þjóð í norðurhöfum þá. Á tíma hrunsins upplifði hún mikla einangrun þegar hefðbundnar vinaþjóðir vildu ekki koma til aðstoðar og lána henni  peninga – kannski skiljanlega? – nema Alþjóða gjaldeyrissjóðurinn kæmi að málum og gengið yrði frá samningum um Icesave.

Hugmyndir um samvinnu á Norðurslóðum

Það eru ýmsar vangaveltur uppi. Meðal nei-sinna er vinsæl hugmyndin um einhvers konar Norður-Atlantshafsbandalag þar sem störfuðu saman Íslendingar, Færeyingar, Grænlendingar og Norðmenn. Því er haldið fram að þetta séu þjóðir sem eru ríkar að auðlindum, orku og fiski, og að þar eigi þær sameiginlega hagsmuni. Það er þó vafasamt að einhver alvöru pólitískur vilji sé fyrir þessu.

Önnur hugmynd sem hefur verið talsvert rædd er einhvers konar ríkjasamband við Noreg. Þetta þýðir kannski ekki að Íslendingar myndu snúa heim til Noregs þaðan sem þeir komu upprunalega – þótt straumur af vinnuafli liggi frá Íslandi til Noregs þessa dagana – heldur að Íslendingar fengju að nota norsku krónuna (sú íslenska er af flestum talin ónýt til frambúðar) og nytu einhvers skjóls af hinu ríka ættlandi. En fyrir þessu er varla mikill hljómgrunnur í Noregi.

Þriðja hugmyndin sem hefur vakið áhuga á Íslandi eru svo vangaveltur sænska fræðimannsins Gunnars Wetterbergs um nýtt „Kalmarsamband“, sambandsríki Norðurlandanna. Þessar hugmyndir voru kynntar í kringum Norðurlandaráðsþing í Reykjavík í nóvember.

Þegar herinn fór...

Það var talsvert áfall fyrir marga á Íslandi þegar bandaríski herinn tók saman föggur sínar og fór árið 2004. Sumum fannst þeir hafa verið sviknir, ekki síst hægri mönnum sem höfðu reitt sig á Bandaríkin. Frá bandaríska hernum streymdi lengi auður inn í fátækt land – margir auðguðust á hermanginu svokallaða sem var líka gróðrarstía spillingar sem náði inn í stjórnmálaflokka. Áratugum saman voru það deilur um herstöðina í Keflavík sem klufu þjóðina – það var stærsta mál þjóðarinnar, því hefur verið haldið fram að það hafi spillt umræðuhefðinni á Íslandi til langframa.

Deilurnar um herinn höfðu reyndar lognast út af áður en hann fór endanlega. En margir áttu erfitt með að sætta sig við framkomu Bandaríkjanna. Nýbirt skjöl sýna að stuðningur Íslands við innrásina í Írak 2003 helgaðist ekki síst af þeirri von ráðamanna að Bandaríkjamenn myndu ekki hverfa frá Íslandi. Það gekk ekki eftir. En því hefur jafnvel verið haldið fram að hefðu Íslendingar enn verið á áhrifasvæði Bandaríkjanna þá hefði stórveldið ekki leyft íslenska efnahagslífinu að hrynja. En kannski er það fyrst og fremst eftirsjá eftir gömlum tíma.

Horft til Norðurheimskautsins

Sums staðar lifir líka vonin um að Bandaríkin fái áhuga á Íslandi aftur. Íslendingar fylgjast vel með umræðunni um framtíð norðurslóða. Þeir eru hluti af Norðurheimskaustsráðinu en hafa ekki fengið að vera með á samráðsvettvangi ríkjanna sem eru beinlínis við Norðurpólinn, Rússlands, Kanada, Noregs, Bandaríkjanna og Danmerkur/Grænlands. Ísland liggur sunnar, en hins vegar er mikið spáð í það hvaða áhrif það hafi á Íslandi að siglingaleiðir um norðrið opnist og að þar hefjist stórfelld olíu- og námavinnsla. Því er jafnvel haldið fram að þarna sé ein ástæða þess að Evrópusambandið hefur áhuga á Íslandi, það vilji færa áhrifasvæði sitt nær norðurslóðum.

Það hefur líka verið staðhæft að Bandaríkin fari aftur að veita Íslandi eftirtekt þegar þýðing norðurheimskautsvæðisins eykst – að þá verði Ísland mikilvægt á ný. Í þessu birtist viss söknuður eftir tíma sem hefur verið sagður vera „stórveldistímabil“ Íslands. Það var í kalda stríðinu þegar Íslendingar gátu í skjóli hernaðarlegrar legu landsins haft alþjóðleg áhrif langt umfram stærð. Á þessum tíma unnu Íslendingar þorskastríð við Breta og komust upp með að standa í stórfelldri verslun við Sovétríkin, þrátt fyrir að vera á áhrifasvæði Bandaríkjanna. Henry Kissinger sagði eitt sinn að Ísland væri með eindæmum hrokafullt lítið land og talaði um „harðstjórn hinna smáu“ í því sambandi.

En þarna erum við kannski komin aftur á svið óskhyggjunnar hjá smáþjóð sem er ringluð eftir mikið áfall og er óörugg um stöðu sína í heiminum. Sagnfræðingurinn Valur Ingimundarson, helsti sérfræðingur þjóðarinnar í þessum málum, segir í nýlegri grein að mikilvægi norðurslóðanna sé talsvert ofmetið. Þarna fari fram einhvers konar áróðurs- og ímyndarstríð, en langt sé í að áform um auknar siglingar og olíuvinnslu verði að veruleika – þetta sé nokkuð langt inni í framtíðinni. Íslendingar þurfa að horfa nær sér og þá er fyrst að gera upp hug sinn varðandi ESB.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar