Talsmönnum vinstri flokkanna er tíðrætt um að þeir ætli að standa vörð um velferðina. Þetta sé „norræn velferðarstjórn”. Ríkisstjórnin ætlar „að leiða til öndvegis ný gildi jöfnuðar, félagslegs réttlætis, samhjálpar, sjálfbærrar þróunar, kvenfrelsis, siðbótar og lýðræðis,” eins og segir í samstarfsyfirlýsingu hennar. Hún sætti að vísu gagnrýni um leið og skipan hennar var tilkynnt og í ljós kom að af ráðherrunum tólf voru 7 karlar og 5 konur. Ekki þótt það í anda kvenfrelsis.

Velferðarkerfið mun veikjast

Velferðarmálin munu brenna mjög á ríkisstjórninni. Efnahagshrunið gerir það að verkum, að ríkissjóður þarf að skera verulega niður á öllum sviðum. Fáir reikna með að unnt verði að halda uppi jafn öflugu velferðarkerfi og verið hefur. Heilbrigðiskerfið, sem lengi hefur verið stolt Íslendinga, mun án nokkurs vafa finna mjög fyrir niðurskurðarhnífnum. Atvinnuleysi hefur aukist svo mjög, að sjóðurinn sem greiðir atvinnuleysisbætur tæmist í haust. Alþjóða gjaldeyrissjóðurinn, sem samþykkti að lána Íslendingum fé í hremmingunum, en setur ströng skilyrði fyrir þeirri lántöku, kallar eftir aðgerðum ríkisstjórnarinnar. Hún verður að bregðast við, verður að upplýsa hvar eigi að skera niður og hvernig. En hún hefur ekki enn tekið af skarið, enda áreiðanlega þungbært fyrir vinstri flokkana að verða að viðurkenna að draumur þeirra um að ekki verði hróflað við velferðarkerfinu er að breytast í martröð.

Allt leggst á eitt að gera stjórnvöldum erfitt fyrir. Við efnahagshrunið tók ríkið yfir rekstur þriggja stærstu bankanna. Hvert stórfyrirtækið á eftir öðru glímir við mikla erfiðleika. Fasteignafélög hafa farið á hausinn, svo ríkið er allt í einu stærsti eigandi fasteigna á höfuðborgarsvæðinu. Ríkisbanki hefur tekið yfir 47% hlut í flugfélaginu Icelandair, eitt stærsta fjarskiptafyrirtækið er gjaldþrota og komið í fang ríkisbanka og svo mætti lengi telja. Þá eru ónefndir allir húseigendur, sem eru að komast í þrot og reyna hver um annan þveran að semja við bankana um lækkun afborgana eða frestanir af ýmsu tagi. Opinberi lánasjóðurinn, Íbúðalánasjóður, hefur þegar leyst til sín margar eignir og viðbúið að þeim fjölgi enn. Vissulega er margt gert til að reyna að tryggja að fólk geti búið áfram í húsum sínum, en hjá sumum er ekkert annað framundan en að verða leigjendur hjá hinu opinbera. Kostnaður ríkisins eykst, um leið og tekjurnar dragast saman.

Í þessu umhverfi reynir ríkisstjórn vinstri flokkanna nú að skipuleggja ríkisreksturinn. Með því fororði að þetta sé velferðarstjórn, sem muni standa vörð um heilbrigðis- og velferðarkerfið. Að ógleymdu menntakerfinu. Þessir málaflokkar eru hins vegar lang fyrirferðarmestir í ríkisfjármálunum, svo útilokað er annað en að niðurskurður muni koma þar hart niður.

Auðvitað er hægt að finna bjartar hliðar á málum. Hrunið og atvinnuleysi í kjölfarið gerir það að verkum að nú reynist auðvelt að fá fólk til starfa, þótt launin séu lág. Leikskólar eiga ekki í nokkrum vandræðum með að manna allar stöður, elliheimili og hjúkrunarheimili þurfa ekki lengur að leita út fyrir landsteinana til að finna starfsfólk. En þetta er skammgóður vermir, ef niðurskurðarhnífnum verður beitt á þessa staði.

Hátekjuskattur og neysluskattar

Fyrir kosningar var mörgum vinstrimanninum tíðrætt um að setja yrði á sérstakan hátekjuskatt, til að auka skatttekjur ríkisins. Útreikningar sýndu hins vegar, að slíkur skattur myndi hrökkva afar skammt. Margir bentu á, að hátekjuskattur á laun sem miðaðist við 500 þúsund krónur, eins og nefnt var,  gæti orðið til þess að ýta mörgum heimilum fram af bjargbrúninni. Verðtryggð lán hafa rokið upp með hruni krónunnar og verðbólgu, allar vörur hafa hækkað gríðarlega og margir hafa þurft að taka á sig launalækkun. Ef skattahækkun legðist ofan á þessar hremmingar allar myndi vandinn enn aukast. Neysla þessa hóps myndi enn dragast saman, sem yrði til þess að enn fleiri fyrirtæki yrðu gjaldþrota. Þannig myndi ríkisstjórnin skapa vítahring, sem alls ekki yrði til að auka tekjur ríkisins, heldur þvert á móti.

Ríkisstjórnin hefur nú tilkynnt, að hún muni ekki hækka tekjuskatt á þessu ári. Hins vegar hefur komið til tals að hækka neysluskatta, sem tæpast samrýmist því yfirlýsta markmiði ríkisstjórnarinnar að láta þá borga meira, sem eiga meira. Heilbrigðisráðherrann vill leggja sérstakan skatt á sykraða gosdrykki, í kjölfar frétta um slæma tannheilsu íslenskra barna. Í góðærinu voru störf tannlækna í skólum lögð niður og nú hefur komið í ljós að margar fjölskyldur drógu að sinna tannheilsu barna sinna, þar til í óefni var komið. Niðurgreiðslur á tannviðgerðum barna urðu sífellt hlutfallslega lægri og reikningarnir voru mörgum ofviða, jafnvel þegar vel áraði. Ekki eru allir jafn hrifnir af þessum tillögum ráðherrans og segja að sykurskatturinn muni bitna verst á þeim lægst launuðu.

Kvótinn fyrnist á 20 árum

Ein umdeildasta ákvörðun ríkisstjórnarinnar er sú, að innkalla fiskveiðiheimildir og endurráðstafa þeim. Þetta þýðir, að útgerðarfyrirtæki sem búa yfir fiskveiðikvóta munu missa 5% hans á ári næstu 20 árin, sem ríkisstjórnin ætlar svo að úthluta á nýjan leik. Þær nýju reglur hafa ekki enn verið kynntar, en með þessu er ríkisstjórnin að koma til móts við alla þá, sem hafa verið verulega ósáttir við stjórnun fiskveiða. Óánægjan hefur beinst að því, að fiskveiðiheimildir hafa gengið kaupum og sölum. Þær hafa færst á fárra hendur og í mörgum smáþorpum hafa menn setið eftir með sárt ennið, kvótalausir, þar sem þeir hafa ekki getað keppt við stór útgerðarfyrirtæki um kvótann. Um tíma gátu menn hagnast gríðarlega á viðskiptum með kvóta og fjölmargir hafa tekið það fé og horfið úr útgerð. Margir telja hins vegar óeðlilegt að hægt sé að hagnast svo gríðarlega á viðskiptum með óveidda auðlind þjóðarinnar. Hins vegar verður ekki horft framhjá því, að með því að taka heimildirnar af þeim útgerðarfyrirtækjum, sem hafa jafnvel keypt þær mjög háu verði, er afkomu þeirra fyrirtækja ógnað. Útgerðarmenn eru því mjög ósáttir við þessa fyrningarleið, sem ríkisstjórnin boðar. Á meðan ekkert liggur fyrir um hvernig ríkisstjórnin ætlar að endurúthluta kvótanum er erfitt að sjá hvort sátt skapast loks um kvótakerfið meðal þjóðarinnar.

Ríkisstjórnin klofin í ESB-máli

Hugsanleg aðild Íslands að Evrópusambandinu er annað átakamál. Samfylkingin vill ganga til aðildarviðræðna, en Vinstri grænir eru því andvígir. Ríkisstjórnin hefur því ákveðið að fara þá leið, að leggja fyrir þingið tillögu um aðildarviðræður. Meirihluti ætti að vera fyrir því á þingi, t.d. hefur Framsóknarflokkurinn lýst yfir áhuga á viðræðunum, með ýmsum skilyrðum þó, innan Sjálfstæðisflokksins eru líka þingmenn sem vilja láta reyna á aðildarviðræður og nýr þingflokkur Borgarahreyfingarinnar, sem spratt upp úr mótmælum gegn ríkisstjórninni í byrjun ársins, styður viðræður. Frjálslyndi flokkurinn þurrkaðist út í kosningunum. Innan allra flokka er að finna þingmenn, sem telja sjávarútvegsstefnu Evrópusambandsins óviðunandi fyrir Íslendinga og hafa ekki trú á að Íslendingar fái neina sérmeðferð á því sviði.

Aðildarviðræður verða tæplega samþykktar átakalaust. Sjálfstæðisflokkurinn er ósáttur við þá leið, að klofin ríkisstjórn feli þinginu að samþykkja tillögu, sem hann segir í raun fela í sér að Samfylkingin ein fái umboð til aðildarviðræðna.

Ríkisstjórnin mun hafa nóg á sinni könnu næstu mánuði. Íslendingar eru orðnir langþreyttir á vondum fréttum, enda hlýtur ástandið að teljast hörmulegt þegar 2. sætið í Eurovision er eini ljósi punkturinn. Flest bendir hins vegar til að vondu fréttunum fjölgi enn þegar ríkisstjórnin upplýsir loks hvernig hún ætlar að taka á gríðarlegum halla ríkissjóðs.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar