Þetta hefur í för með sér að ekki er lengur minnst á þann skort á vinnuafli sem búist var við fyrir aðeins einu ári síðan. Nú undirbúa menn sig þess í stað undir umtalsvert atvinnuleysi sem getur farið yfir tíu prósent á næstu árum. Það hefur í för með sér margskonar breytingar. Fjöldi starfa í iðnaði eru skyndilega beinlínis í hættu. Innan opinbera geirans gerast breytingarnar ekki alveg jafn hratt.

Fjöldi starfa í félags- og heilbrigðisþjónustunni eykst enn og það veldur erfiðleikum að finna fólk til ákveðinna starfa. Í þeim geira gætir áhrifa nýrra kringumstæðna á annan hátt.

Efnahagskreppan hefur skert skatttekjur ríkisins og sveitarfélaganna gríðarlega. Það leiðir á mörgum stöðum til umtalsverðra sparnaðaraðgerða: reynt er að hægræða á ýmsum sviðum, bannað er að ráða nýtt starfsfólk, sparnaður framkvæmdur sem bitnar á starfsfólkinu og orsakar meiri streitu á vinnustöðunum þegar reynt er að sinna sömu verkum eða jafnvel fleiri, með færra starfsfólki. Stuttur ráðningartími og tímabundnir samningar verða æ algengari.

Í Finnlandi bera sveitarfélögin ábyrgð á menntun og opinberri heilbrigðis- og sjúkraþjónustu. Fjárhagslegur grundvöllur sveitarfélaganna getur verið afar mismunandi í ólíkum hlutum landsins. Til eru velstæð og fátæk svæði, svæði sem eru í afturför og svæði í vexti. Sveitarfélögin hafa rétt til þess að leggja á gjöld og ríkið yfirfærir einnig fjármuni til sveitarfélaganna til þess að tryggja lögbundna þjónustu. Óháð ástandi efnahagsmála og fjárhagi sveitarfélaganna þá hafa sveitarfélögin alltaf kvartað undan þröngum efnahagi og skorti á fjármunum.

Talsvert er síðan að sjá mátti fyrir vandann. Finnska þjóðin eldist og fer fyrr á eftirlaun, sem leiðir til þess að þörfin fyrir þjónustu eykst. Þess vegna má segja að ríkið hafi á einn eða annan hátt þvingað sveitarfélögin til þess að sameinast um stærri einingar til þess að unnt sé að veita þjónustuna á hagkvæmari hátt. Þessar aðgerðir hófust áður en ljóst var að efnahagskreppa væri yfirvofandi.

Kröfur um sparnað á vinnustöðum

Á þessu ári hafa mörg sveitarfélög víða um land neyðst til þess að horfast í augu við að fjárhagsáætlunin sem gerð var í fyrra stenst ekki. Gömlu reiknilíkönin virka ekki lengur vegna þess að skatttekjur hafa hríðlækkað, einkum skatttekjur af fyrirtækjum, og skyndilega nemur bilið á milli tekna og útgjalda fleiri milljónum evra. Þrátt fyrir það verður að veita lögbundna þjónustu.

Á svipstundu gufaði öll umræða um skort á vinnuafli upp. Eiginlega hefðu átt að vera næg viðfangsefni á sviði menntunar og innan félags-, heilbrigðis- og hjúkrunargeirans vegna þess að verkefnin sem fyrir voru eru enn til staðar og um spár um íbúaþróun er ekki hægt að efast. Öldruðum fjölgar og um leið þarf þeim sem veita þjónustu einnig að fjölga. Efnahagskreppan leiðir til aukins atvinnuleysis og um leið eykst þörfin fyrir félagslega þjónustu og þar fram eftir götunum.

Þrátt fyrir það er lykilhugtakið niðurskurður. Engir eru ráðnir í stöður þeirra sem hætta, afleysingafólki fækkar. Í mörgum sveitarfélög hafa menn þar að auki neyðst til þess að velta upp hugmyndum um að veita starfsfólkinu launalaus leyfi. Allt hefur þetta í för með sér að vinnuálagið eykst á sama tíma og atvinnuöryggi minnkar.

Breytingarnar hafa dunið yfir á skömmum tíma. Fyrir aðeins tæpu ári síðan leit út fyrir að eina færa leiðin til að leysa vandamálið varðandi skort á vinnuafli í heilbrigðis- og umönnunargeiranum væri að flytja inn vinnuafl. Auðvitað á þetta enn við en allar kringumstæður hafa flestum að óvörum gjörbreyst. Á höfuðborgarsvæðinu er skortur á starfsfólki innan heilbrigðis- og umönnunargeirans tilfinnanlegri en annars staðar í landinu.

Mörg krefjandi verkefni blasa við nýjum vinnumálaráðherra

Nú er rætt um hve erfitt það verði eiginlega fyrir þá sem útskrifast úr háskóla að komast út á vinnumarkaðinn. Þetta er meðal helstu viðfangsefna hins nýja vinnumálaráherra Finna, formanns Græningja, hinnar 35 ára gömlu Anni Sinnemäki sem einnig er þekkt ljóðskáld.

Fyrirrennari hennar, Tarja Cronberg, sem átti einnig að baki langan starfsferil við friðarrannsóknir í Danmörku, lét af störfum sem formaður flokksins og ráðherra af eigin ósk í maí. Hjá Græningjum bera hrókeringar af þessu tagi ekki vitni um flokkskreppu, eins og sennilegt væri talið í öðrum flokkum, heldur er þetta hluti af menningu flokksins. Cronberg hafði fullnýtt kvóta sinn hvað varðar fjölda formennskutímabila.

Hin unga og prúða Sinnemäki stendur frammi fyrir einu vanþakklátasta verkefni landsins þ.e. að vera ráðherra atvinnumála á tímum þegar atvinnuleysi mun óhjákvæmilega vaxa. Samkvæmt síðustu spám verður frábærum árangri við að minnka atvinnuleysi í uppsveiflu undanfarinna ára nú skipt út fyrir mun erfiðari viðfangsefni. Vandamálin verða sennilega ekki jafn tröllaukin og þau voru í kreppunni á tíunda áratug síðust aldar, en samt sem áður illviðráðanleg.

Þar að auki er allt útlit fyrir að staðan á vinnumarkaði leiði til aukinnar hörku í viðhorfum Finna til tiltölulega fámenns hóps innflytjenda. Það má með nokkrum sanni staðhæfa að efnahagskreppan sé nýtilkomin og hún hafi breytt kringumstæðum svo hratt að eiginlega hefi enginn náð að mynda sér skoðun á þeim áhrifum sem hún kann að hafa.

Andrúmsloftið á vinnustöðunum hefur allavega breyst vegna þess að umræður um uppsagnir eru hversdagskostur nánast alls staðar. Það er greinilega erfiðara fyrir unglinga að fá sér sumarstörf eða tilfallandi vinnu, sem leiðir til þess að unga fólkið sækir meira í menntun. En þegar að því kemur að þau hyggjast láta úr tryggri höfn verða þau að horfast í augu við að vinnumarkaðurinn er lokaður fyrir þeim, þótt þau hafi lokið námi.

Lengdur starfsferill

Í sama mund er sífellt rætt um það í Finnlandi að þörf sé á að hækka eftirlaunaaldurinn, stytta námstíma og á þann hátt lengja starfsferilinn. Margar kannanir hafa greinilega sýnt fram á að það eru einmitt þess konar aðgerðir sem grípa verður til, til þess að efnahagur þjóðarinnar geti staðið undir kostnaðinum sem hlýst af öldrun íbúanna.

En persónulegur vilji íbúanna er ekki síður en svo í sömu veru, flestir vilja losna úr viðjum streituvaldandi þátttöku á vinnumarkaði eins fljótt og mögulegt er. Til þess að fækka starfsfólki hafa samt margir vinnuveitendur brugðið á það ráð að greiða fólki eftirlaun þótt það hafi enn ekki náð eftirlaunaaldri.

Snemma á vormánuðum tilkynnti forsætisráðherrann, Matti Vanhanen að ríkisstjórnin hygðist hækka eftirlaunaaldurinn úr núverandi 63 árum í 65 ár. Afleiðingarnar voru pólitískt fárviðri og alda mótmæla sem meira að segja skók stöðu Vanahanens. Málinu var drepið á dreif með ósk um að það yrði tekið til umræðu í vinnuhópum.

Allt fór málið þó á verri veg vegna þess að Vanhanen tilkynnti efni tillögunnar án nokkurs samráðs við fulltrúa vinnumarkaðarins. Þar með varð spurningin um hækkun eftirlaunaaldurs að grundvallarspurningu sem erfitt var að ræða um á eðlilegan hátt. Meira að segja stjórnarandastaðan notfærði sér tækifæri til þess að styrkja sína stöðu. Ákvörðuninni var frestað um ókominn tíma en vandamálið er enn til staðar, það er ennþá nauðsynlegt að lengja starfstíma.

Út frá sjónarhóli stjórnmálanna er rétti tíminn til þess að ræða slíka ákvörðun enn ekki kominn ef margir launþegar horfast í augu við að störf þeirra eru í hættu þegar löngu áður en þeir ná eftirlaunaaldri sem gerir að verkum að enginn megnar að vinna þangað til að eftirlaunaaldri er náð.

Á sviði heilbrigðis- og hjúkrunarþjónustu sem og umönnunarþjónustu og menntunar hafa þessar nýju kringumstæður í för með sér að færra starfsfólk vinnur meira. Skipulag opinberrar þjónustu er ekki í hættu en þróun innihalds er á niðurleið. Enn liggur fyrir að finna verður lausn á því hver á að annast aldraða í framtíðinni og fyrir hvaða fjármuni. Um þessar mundir er ekkert svigrúm til þess að unnt sé að fjölga starfsfólki til þess að mæta þörfinni, svo reynt er að mæta vandanum með hagræðingu. Þröngur fjárhagur leiðir með öðrum orðum til þess að gæði þjónustunnar rýrna.

Efnahagskreppan heftir líka tilfærslu á vinnumarkaði og ný störf verða ekki til í sama takti og áður. Hvort þetta er tilfallandi truflun eða verður að viðvarandi kringumstæðum er engum ljóst ennþá.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar