Þegar Jens Stoltenberg varð forsætisráðherra fyrra sinni fyrir níu árum lagði hann megináherslu á að endurnýja skyldi stjórnsýslu ríkisins og gera hana afkastameiri.  Það var að hans mati bráðnauðsynlegt því að spár sýndu fram á að á sama tíma og eldriborgarabylgjan skellur á, sem felst í að öldruðum mun fjölga hlutfallslega meira í samfélaginu en öðrum aldurshópum, þá munu tekjur Noregs af olíu og gasi dragast saman.  Jens Stoltenberg lét á sama tíma í ljós áhyggjur sínar af því að í framtíðinni mundi starfandi fólki fara fækkandi.  Þáverandi fjármálaráðherra sem nú er starfsmannastjóri Stoltenbergs sagði á þeim tíma, án þess að draga mikið úr, að örlítið slæmir tímar gætu í raun komið sér vel fyrir atvinnulífið af því að í Noregi þyrfti til langs tíma litið að stuðla að því að fólk sem starfað hefur í einkageiranum flytji sig í starfi til hins opinbera.

Mikilvægar umbætur í eftirlaunamálum framundan

Síðan hafa þessi mál verið öllum forsætis- og fjármálaráðherrum hugleikin.  Sífellt fleiri skýrslur og gröf eru notuð til að sannfæra norsku þjóðina og aðra stjórnmálamenn um að við verðum að stíga réttu skrefin til að búa okkur undir eldriborgarabylgjuna, minnkandi tekjur og skort á vinnuafli.

Það hefur skilað nokkrum árangri.  Ef samningaviðræður um kjör opinberra starfsmanna fara ekki hreinlega út um þúfur þá verður búið að berja meginatriði nýja eftirlaunakerfisins saman í sumar.  Þá mun Jens Stoltenberg geta sagst hafa knúið fram endurbætur sem muni gera það ábótasamt að vera lengur á vinnumarkaði en núverandi eftirlaunaaldur gerir ráð fyrir.  Þeir sem í framtíðinni vilja fara á eftirlaun þegar þeir verða 62 ára og eru við fulla heilsu muni tapa mjög miklu fjárhagslega – þess vegna muni að öllum líkindum margir þeirra velja að vera áfram hluti af vinnuaflinu.

Stjórnmálamennirnir hafa ekki gripið til annarra ráða en eftirlaunaumbótanna.  Það er varla nokkur maður sem stingur upp á því að við aukum á innflytjendastrauminn, enginn málsmetandi maður segir að hækka verði laun opinberra starfsmanna og næstum enginn lætur sér detta í hug að draga skuli úr gæðum og/eða umfangi opinberrar velferðarþjónustu í framtíðinni.

Það er lýsandi að í nýrri áætlun um aðgerðir sem gefin var út af samtökum sveitarfélaganna (KS) er bent á uppbyggingu ímyndarinnar og tæknina sem mikilvægustu tækin til að tryggja aðsókn vinnuafls í störfin í framtíðinni.  Allir eru sammála um að það sé skynsamlegt að sveitarfélögin vinni að því að verða meira aðlaðandi og að möguleikarnir á að auka afköstin með hjálp tækninnar séu talverðir en það eru ekki margir sem telja að slíkar aðgerðir einar sér nægi.

Aðflutt vinnuafl

Stjórnmálamenn þurfa ekki að ræða um aðrar og óvinsælli aðgerðir því að þeir geta reiknað með því að markaðurinn leysi málið fyrir þá.  Sérstaklega hvað aðflutning vinnuafls varðar þá sést nú þegar að meira er orðið um að sveitarfélög ráði nýja landsmenn til umönnunargeirans.  Það á sér þó ekki stað í mjög miklum mæli enn.  Flestir þeir sem flytjast til Noregs að vinna fá störf í þjónustufyrirtækjum í einkageiranum eða við byggingarstörf og mannvirkjagerð en aðflutningur fólks hefur verið svo mikill á síðustu árum að það hefur líka gagnast sveitarfélögunum.

Það eru oft gerðar miklar kröfur til tungumálakunnáttu í umönnunargeiranum sem gerir það að verkum að litið er sérstaklega hýru auga til norrænna vinnuþega.  Spurningin er svo bara hvort vinna á norsku sveitasjúkrahúsi er nógu spennandi fyrir Svía eða Finna.  Það getur vel verið að það verði það á komandi árum – sérstaklega af því að efnahagskreppan virðist haga sér öðruvísi á Noregi en í nágrannalöndunum.

Viðbrögð ríkisstjórnarinnar við efnahagskreppunni gæti átt eftir að hafa afdrifarík áhrif á umönnun aldraða.  Noregur eys út olíumilljörðum til að koma í veg fyrir að atvinnuleysi aukist of mikið.  En allt féð er sett í opinbera geirann eða atvinnulíf sem er í kröggum.  Rauð-græna ríkisstjórnin lækkar ekki skatta fólks um krónu.  Það hefur leitt til þess að sérfræðingar og meira að segja fjármálaráðherrann hafa varað við því að það muni verða til tvöfalt hagkerfi:  Það geti brostið á kreppa í þeim hluta iðnaðarins sem á í viðskiptum við útlönd en það verði nánast sprenging í opinbera geiranum.

Kreppan og pólitíkin sem rekin er til að bregðast við henni er svo dýr að innan skamms verður meira að segja Noregur sem er svo ríkur af olíu  að draga saman seglin í fjárútlátum.  Þrátt fyrir að við ráðum yfir miklum olíusjóði er metnaður stjórnmálamanna að við ár hvert eyðum aðeins fyrirfram ákveðnum hluta fjármagnstekna sjóðsins og ef sá metnaður á að ná fram að ganga þá verður annað hvort að auka skattana eða draga úr útgjöldum hins opinbera um leið og kreppan er gengin um garð.

En við munum að öllum líkindum ekki draga eins mikið saman seglin og nágrannalönd okkar.  Opinberi geirinn í Noregi mun væntanlega verða enn álitlegri eftir nokkur ár fyrir Svía, Finna, Dani og Íslendinga en hann er nú.  Þrátt fyrir að nágrannalöndin standi frammi fyrir sömu vandamálum sem tengjast hækkandi meðalaldri þá geta Norðmenn gert sér vonir um að þeir laði að sér stóran hluta samnorræna vinnuaflsins.

Vinsælt að vinna hjá ríkinu

Efnahagskreppan getur líka leitt til þess að samkeppnishæfni opinbera geirans aukist í Noregi.  Það er sagt að næstum ómögulegt sé að endurmennta iðnverkamann til starfa í umönnunargeirann en það er einmitt það sem Noregur mun hugsanlega gera á næstu árum.  Ef  það verður ekki staðið fyrir því að endurmennta marga er augljóst að samsetning þeirra sem ráðnir verða til starfa verður öðruvísi.  Áður fyrr þótti einstaklega óspennandi að sækja um vinnu hjá ríki eða sveitarfélögum en nú þykir það með því skynsamlegasta sem menn geta gert.

Þessarar tilhneigingar gætir alls staðar í öllum löndum en Noregur á líklega einna mestu möguleika á að nýta sér hana.  Hið opinbera hefur meiri kaupmátt í Noregi en annars staðar og verðmætasköpunin í þjóðfélaginu er tengdari hráefnaiðnaði sem er tiltölulega óháður kreppunni.  Verð á áli er lágt en verð á laxi hefur slegið öll met og olíu- og gasverð er á uppleið að nýju.

Forsendurnar eru því fyrir hendi að vinnuaflið geti á krepputíma flutt sig úr einkageiranum yfir í hinn opinbera eins og sósíaldemókratískir stjórnmálamenn hafa alltaf óskað sér.  En verður draumurinn að veruleika án þess að launin hjá ríki og sveitarfélögum hækki?

Sennilega ekki.  Það verður mikill þrýstingur í kjaraviðræðunum sem standa fyrir dyrum um að hækka laun og þá ekki síst lágtlaunaðra kvenna sem vinna í heilbrigðis- og umönnunargeiranum.  Þar til nú hafa þær verið heftar af því að launum í opinbera geiranum hafa alltaf verið skorður settar af launaþróun í iðnaði sem háður er samkeppni.  Það hefur verið markmið að hinn svokallaði virðisaukandi atvinnurekstur eigi að setja rammann fyrir launaþróun í öllu samfélaginu.  Standi launin í þessum hluta norsks atvinnulífs í stað vegna alþjóðlegu hagsveiflunnar verður þrýstingur á launin í opinbera geiranum sem ólíklegt er að stjórnmálamenn nái að standa gegn.

Allt bendir til þess að störf á norskum sjúkrahúsum verði svo vel launuð að þau muni draga að sér atvinnuþega frá bæði einkageiranum í Noregi og frá útlöndum.  Að vanda er útlitið bjart í Noregi.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar