Á fimmta áratug síðustu aldar fæddust fleiri börn í Svíþjóð en nokkru sinni fyrr. Í engu öðru Evrópuríki komu jafn mörg börn í heiminn á meðan seinni heimsstyrjöldin geysaði. En það fæðingarmet felur jafnframt í sér að sænska þjóðin er nú að eldast hraðar en nokkur önnur þjóð í álfunni. Þorri þeirra sem fara á eftirlaun á næstu árum eru opinberir starfsmenn, t.d. í félags- og heilbrigðisþjónustu og í menntageiranum. Framtíðarstofnunin sænska bendir á að mikið tómarúm muni skapast þegar margar ljósmæður, sjúkraliðar og framhaldsskólakennarar hverfi af vinnumarkaði. Til dæmis munu margir kennarar fara á eftirlaun á sama tíma og fjölmennir árgangar nemenda sem fæddir eru á tíunda áratug síðustu aldar sæki inn í framhaldsskólana og háskólana.

Miðla þarf þekkingu og reynslu milli kynslóða

Þegar þeir sem nú eru á sjötugsaldri hætta að vinna hverfur verðmæt þekking og reynsla af vinnumarkaði. Atvinnurekdur gera sér grein fyrir því að það getur haft afgerandi þýðingu fyrir starfsemina að eldra starfsfólk miðli þekkingu til þeirra sem yngri eru. En þeirri vitneskju er ekki fylgt eftir með aðgerðum. Rannsókna- og ráðgjafafyrirtækið Kairos Future hefur tekið viðtöl við 600 starfsmannastjóra um þekkingarmiðlun. Sjötíu prósent þeirra höfðu skilning á því að þekkingarmiðlun milli kynslóða væri nauðsynleg, en einungis eitt prósent þeirra hafði gert áætlanir um hvernig standa skyldi að henni.

Thomas Lindh sem stjórnar rannsóknum hjá Framtíðarstofnuninni bendir á, að þekkingarmiðlun sé fjárfesting sem oft á tíðum sé skotið á frest vegna þess að leysa þarf bráðari rekstrarvanda. Að ráða nýjan starfsmann á meðan eldri og reyndari starfsmaður er enn í starfinu er dýrari lausn en að bíða eftir því að sá eldri fari á eftirlaun.

–En það getur margborgað sig á ýmsum sviðum. Sérstaklega í háskólunum, þar sem fyrirséð er að álagið verður mikið þegar helmingurinn af kennaraliðinu hverfur á sama tíma og nemendum fjölgar til mikilla muna. Þetta kemur fram í skýrslu Thomas Lindh til Hnattvæðingarráðs sænsku stjórnarinnar.

Breytt samsetning sænsku þjóðarinnar er þó ekki eina ástæða þess vanda sem fyrirséð er að koma muni upp í opinberri þjónustu. Í kreppunni í byrjun tíunda áratugar síðustu aldar var mikill niðurskurður. Mestur var hann í opinberri þjónustu og því er þar lítið fjárhagsleg svigrúm til að mæta vandanum þegar margt reynt starfsfólk hverfur.

Ungt fólk fer seint út á vinnumarkað

Alþjóðlega fjármálakreppan hefur magnað upp  vandann. Ef marka má nýja skýrsla frá Sambandi sveitarfélaga og landþinga í Svíþjóð, verður þriggja milljarða króna (SKR) halli á rekstri sveitarfélaganna á þessu ári.

Það þýðir að starfsfólki fækkar á sama tíma og eftirspurn og væntingar til opinberrar þjónustu eykst. Sambandið hefur óskað eftir því við ríkisstjórnina að sveitarfélög og landsstjórnir fái auknar fjárveitingar. Ríkisstjórnin mun leggja fram sjö milljarða króna aukafjárveitingu á næsta ári og á árunum 2011 og 2012 verður framlagið fimmfaldað. Á þessu ári munu sveitarfélögin og landsstjórnir hins vegar ekki fá neina aukafjárveitingu.

Eldra fólk er sem sagt á hraðleið út af vinnumarkaði, á sama tíma og unga fólkið fer seinna á ævinni í fast starf. Í Svíþjóð tekur lengri tíma að ljúka háskólaprófi en í öðrum Evrópuríkjum. Samkvæmt skýrslu sænska Hnattvæðingarráðsins lýkur stór hluti háskólafólks, eða nær þriðjungur, ekki prófi fyrr en það er komið á fertugsaldur. Annað vandamál sem þessu fylgir er að sænskar konur eru að eignast börn seinna en ella, sem oft leiðir til þess að þær eignast í raun færri börn en þær myndu annars óska sér.

Vinnuafl flutt inn frá löndum utan Evrópu

Þjóðhagfræðingar eru sammála um að Svíar verði að vinna meira ef þeir ætla að halda uppi sömu velferðarþjónustu. Og með jöfnu millibili vara stjórnmálamenn við afleiðingum þess að samsetning þjóðarinnar er að breytast. Þriðjungur vinnufærra Svía á aldrinum 55- 64 ára er í dag án vinnu. Á því eru auðvitað margar skýringar. Ein er sú að margir, ekki síst konur í umönnunarstörfum, eru útslitnir eftir að hafa unnið erfið störf. Viðhorf og fordómar vinnuveitenda og stjórnvalda til eldra fólks á vinnumarkaði er önnur ástæða þess að fólk sem er orðið 55 ára er hætt að vinna. Engu að síður er hæst hlutfall af eldra fólki á vinnumarkaði í Svíþjóð samanborið við önnur Evrópuríki.

Um miðjan desember í fyrra var heimilað að flytja inn erlent vinnuafl til Svíþjóðar frá löndum utan Evrópu. Fram að því var eina leiðin fyrir það fólk að sækja um hæli sem pólitískir flóttamenn vildi það fá atvinnu- og dvalarleyfi í Svíþjóð. Annars hefur innflutningur á erlendu vinnuafli til Svíþjóðar verið fremur lítill á liðnum áratugum. Þó fluttust á sjöunda og áttunda áratugnum fjölmargir verkamenn til landsins, m.a. frá Finnlandi, Grikklandi og Júgóslavíu.

Skortur á vinnuafli og þjóð sem eldist hratt eru meginástæður nýrrar stefnu stjórnvalda. Stefnunni var breytt eftir harðar deilur milli ríkisstjórnarinnar annars vegar og forystu launþegahreyfingarinnar og jafnaðarmanna hins vegar. Allir voru sammála um að heimila þyrfti innflutning á vinnuafli, ágreiningurinn snerist um leiðir. Launþegahreyfingin hafði fyrst og fremst áhyggjur af undirgreiðslum en stjórnvöld segja tryggt að forsenda þess að erlent verkafólk komi til landsins sé sú að það njóti sömu kjara og þeir sem fyrir eru á sænskum vinnumarkaði.

Erlent vinnuafl leysir ekki vanda velferðarþjónustunnar

Enda þótt Svíar opni landamærin er óraunhæft að ætla að þeir leysi þann vanda sem fylgir skorti á vinnuafli með því einu að flytja inn erlent vinnuafl. Frá því að ný lög um innflutning á vinnuafli tóku gildi hafa 2.600 verkamenn frá löndum utan Evrópu sótt um atvinnuleyfi í Svíþjóð. Að jafnaði hafa 20.000 manns flust til Svíþjóðar á ári hverju. Ef halda á uppi svokölluðum umönnunarkvóta þarf að tífalda innflutning á erlendu vinnuafli, sem er talinn ógjörningur. Frjáls för launafólks innan Evrópusambandsins hefur einungis haft takmörkuð áhrif í Svíþjóð. Viðvaranir Göran Perssons fyrrverandi forsætisráðherra um að frjáls för vinnuafls myndi einungis leiða til svokallaðs félagslegrar ferðaþjónustu hefur því ekki gengið eftir.

Ágreiningur innan stjórnar um eftirlaunaaldur

Um árabil hefur eftirlaunaaldur verið þrætuepli í sænskum stjórnmálum. Ríkisstjórnin er klofin í afstöðu sinni til þess hvort hækka eigi eftirlaunaaldurinn, en samkvæmt núgildandi lögum fara menn á eftirlaun 65 ára, en geta ef þeir óska unnið til 67 ára aldurs.  Sven-Otto Littorin vinnumálaráðherra (M) hafnar því alfarið að hækka eftirlaunaaldurinn og segir slíkt ögrun við fólk sem unnið hafi erfið og slítandi störf og vilji jafnvel hætta að vinna áður en 65 ára aldrinum er náð. Hann bendir einnig á að eftirlaunakerfið sé þannig uppbyggt að það geti borgað sig að vinna eins lengi og kostur er. Þeir sem náð hafa 65 ára aldri og eru enn í vinnu eiga rétt á tvöföldum svokölluðum vinnufrádrætti. Maria Larsson, ráðherra öldrunarmála (KD), vill hins vegar hækka eftirlaunaaldurinn í 72 ár. Hún segir það gott fyrir hvern og einn og líka vinnumarkaðinn. Ráðherrann bendir jafnframt á að meðalaldur Svía hafi hækkað verulega á síðustu árum. Sænskar konur verði nú að jafnaði 83 ára og karlar 79 ára, og að margir sem náð hafi 67 ára aldri vilji og geti unnið lengur.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar