Ástæða er til að óttast að Íslendingar séu ekki vel í stakk búnir til að skera niður ríkisútgjöld án þess að það bitni á þeim sem síst skyldi. Velferðarkerfið hefur verið öflugt, en þó ekki nægjanlega öflugt til að tryggja öllum þjóðfélagsþegnum almennileg lífsskilyrði. Þannig sýndu kannanir að láglaunafólk, atvinnulausir, öryrkjar og aldraðir áttu erfitt með að ná endum saman á meðan allt taldist leika í lyndi í efnahagslífinu. Hluti þessara hópa mældist fátækur og var undir þeim framfærslumörkum, sem opinberir aðilar höfðu miðað við. Núna herðir enn að.

Bætur duga ekki til framfærslu

Fátækt hefur ekki verið rannsökuð mikið á Íslandi. Þannig hafa ekki verið gerðar reglubundnar rannsóknir eða langtímarannsóknir á þróun fátæktar. Fáir munu þó mæla því í mót að hún þekkist í íslensku samfélagi, þótt umræðan vilji stundum umhverfast í rifrildi um hvar eigi að draga fátæktarmörkin. Fyrir sjö árum var töluvert fjallað um viðamikla rannsókn Hörpu Njáls félagsfræðings, þar sem fram kom að verulega upphæð vantaði til að bótaþegar, sem höfðu ekki aðrar tekjur en frá ríkinu, gætu framfleytt sér miðað við lágmarks framfærsluviðmið þessa sama ríkis. Munurinn á meðalneyslu Íslendinga og þessum bótum ríkisins var enn hærri.

Niðurstaða rannsóknarinnar var sú, að fátækt á Íslandi væri vegna brotalama í velferðarkerfinu. Ríkið reiknaði út hver lágmarksupphæð til framfærslu væri, en bæturnar næðu aldrei þeirri upphæð. Þeir sem lifðu við fátækt væru örorku- og ellilífeyrisþegar, einstæðir foreldrar, atvinnulausir, lágtekjufólk og barnmargar fjölskyldur. Bent var á, að um 7% þjóðarinnar hefðu talist búa við sára fátækt 1997-1998, samkvæmt könnun sem þá var gerð, og ekkert benti til að dregið hefði úr fátæktinni. Þá væru kjör fátækra á Íslandi lakari en kjör sambærilegra hópa annars staðar á Norðurlöndunum. Þetta var reyndar síðar staðfest í skýrslu forsætisráðherra, þar sem reynt var að leggja mat á hversu mörg börn hefðu búið við fátækt á Íslandi árið 2004. Þau töldust þá 6,6% íslenskra barna.

Á árunum eftir að niðurstaða rannsóknar Hörpu Njáls lá fyrir greip hið opinbera til nokkurra ráðstafana, sem bæta áttu úr, en þær dugðu hins vegar skammt. Barnabætur eru eitt dæmið um, hvernig kerfi sem á að styðja við fólk gerir það ekki í raun. Barnabæturnar skerðast miðað við tekjur foreldra og svo lágt er tekjuviðmiðið, að afar fáir foreldrar fá óskertar bætur. Í barnmörgu landi er þetta skiljanlega vandamál, en lengst af hefur íslenska ríkið lagt mun minna fé til stuðnings barnafjölskyldum en hinar Norðurlandaþjóðirnar, þótt hlutfall barna sé hér hæst.

Leita til hjálparsamtaka

Ömurleg birtingarmynd efnahagshrunsins sást nú í haust, þegar skólar tóku til starfa eftir sumarfrí. Þá kom í ljós, að töluverður hópur foreldra réði ekki við að kaupa námsgögn fyrir börn sín og þátttaka barna í íþróttum og ýmiss konar tómstundum dróst saman. Hjálparsamtök stóðu í ströngu að útvega matvæli og fatnað fyrir fólk, sem gat ekki séð sér farborða. Kirkjunnar menn sögðu allt benda til að fátækt væri að aukast og það hratt. Þörf væri á mikilli uppstokkun velferðarkerfisins, ef ekki ætti illa að fara. Sveitarfélög gripu í taumana og tryggðu að skólabörn fengju mat í hádeginu, þótt foreldrarnir hefðu ekki efni á að greiða fyrir hann.

Fyrst ekki var unnið ötullega gegn fátækt í mesta góðærinu er skiljanlega erfitt að ná tökum á vandanum núna. Hallinn á ríkissjóði er geigvænlegur og miklar skattahækkanir framundan. Ríkisstjórnin hefur nú kynnt þau áform sín og sett á þrepaskiptan skatt. Þar er greinilegt að reynt er að hlífa þeim verst settu, t.d. munu tekjuskattar á lágt launað barnafólk lækka. Aðrir skattar hækka og innheimtur verður sérstakur auðmannaskattur á þá sem mest eiga. Sá skattur verður ekki nema sem dropi í hafið, en almenningur kann vel að meta þau siðferðilegu skilaboð, sem í honum felast.

Þótt ríkisvaldið vilji hlífa þeim verst settu við skattahækkunum gildir það aðeins um tekjuskattinn. Ljóst er að álögur aukast á alla neysluvöru, sem hefur þó hækkað ört á síðustu mánuðum, enda krónan nú afskaplega veikur gjaldmiðill. Þegar er orðið erfitt fyrir marga að kaupa nauðsynjar og boðaðar hækkanir á bensíni, rafmagni og hita bæta þar ekki úr skák.

Áhyggjuefni margra er, að auknar álögur og hækkandi verðlag muni hrekja enn fleiri úr landi. Og þeir sem fara úr landi eru vel menntaðir einstaklingar, sem geta gengið að öðrum störfum vísum, t.d. á hinum Norðurlöndunum. Þá situr láglaunafólkið eftir, í samfélagi sem berst við gríðarlegan efnahagsvanda.

Lægri bætur til unga fólksins

Reynsla annarra þjóða ætti að hafa kennt okkur hversu mikilvægt er að hlúa að yngsta fólkinu þegar harðnar á dalnum. En samt er ein hugmynda ríkisstjórnarinnar sú, að skerða atvinnuleysisbætur 25 ára og yngri um helming. Rökin eru þau, að þann pening sem sparist eigi að nota til að kosta alls konar úrræði, svo koma megi þessu unga fólki aftur út á vinnumarkaðinn, enda sé það afar mikilvægt. Fæstir mæla á móti því, enda erfitt að horfast í augu við þann möguleika að hér alist upp kynslóð fólks í atvinnuleysi. Mótrökin eru hins vegar þau, að með þessum breytingum sé yngsta fólkinu gert enn erfiðara fyrir að framfleyta sér á erfiðum tímum, nokkuð sem ávallt hefur aukið verulega á vandann og gert fólki erfiðara um vik að fóta sig aftur á vinnumarkaði, ef og þegar atvinna býðst. Þá má einnig benda á, að ríkisstjórnin hefur nú þegar hækkað gjöld á atvinnurekendur, til að standa straum af greiðslu atvinnuleysisbóta. Atvinnurekendur segja þær auknu álögur leiða til þess að þeir haldi að sér höndum og ráði síður fólk til starfa. Þarna virðist sköpuð hætta á miklum vítahring.

Þótt ekki skuli lítið gert úr vanda fátækra á Íslandi er vert að geta þess, að margir sjá ljós í kreppunni. Þannig sýndi nýleg rannsókn fram á að íslenskum unglingum líður ekki verr nú en fyrir efnahagshrunið. Ef kreppan sækir að þeim, þá er ljóst að annað vegur á móti. Þar er nefnt til sögunnar, að margir hafi nú rýmri tíma en áður til að sinna fjölskyldu sinni. Samheldni hafi aukist; fólk standi þéttar saman þegar erfiðleikarnir steðja að. Áhyggjuefnið er hins vegar hvað gerist ef efnahagserfiðleikarnir dragast á langinn. Þá er hætt við að vonleysið, fylgifiskur fátæktarinnar, grípi um sig hjá þeim einstaklingum og fjölskyldum sem standa höllum fæti. Fræðimenn hafa margoft sýnt fram á að viðvarandi fátækt í bernsku hefur áhrif á heilsufar barnanna fram á fullorðinsár.

Barist gegn fátækt

Á næsta ári ætla ríki Evrópu að berjast gegn fátækt og félagslegri einangrun. Í nýlegri könnun Evrópusambandsins kom í ljós að þrír af hverjum fjórum íbúum aðildarríkjanna telja fátækt útbreitt vandamál í löndum þeirra og níu af hverjum tíu vilja að stjórnvöld bregðist við.

Fátækt er án nokkurs vafa vandi á Íslandi, þótt nákvæmar upplýsingar um umfang vandans skorti. En nú ræða Íslendingar mjög um nauðsyn nýrrar nálgunar og endurmats á lífsgildum, í kjölfar efnahagshrunsins sem kom svo flatt upp á flesta. Kannski sú umræða verði til þess að útrýming fátæktar verði sett í forgang, því þrátt fyrir efnahagshrun eru Íslendingum ekki allar bjargir bannaðar.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar