Enginn skilur hvernig þetta gat gerst svona undraskjótt. Allt í einu eru allar forsendur fyrir fjárhagsáætlunum fjölda fólks  brostnar. Lánið, sem svo auðvelt var að greiða af fyrir örfáum mánuðum, hefur núna vaxið gríðarlega, enda eru lán á Íslandi verðtryggð og stíga því í takt við verðbólgu. Þegar verðbólgan nálgast 20% er engin furða að lánin hækki svo um munar og það gildir jafnt um húsnæðislán, námslán og önnur langtímalán. Og þá hefur ekki verið minnst á alla sem féllu í þá gryfju að taka lán í erlendum gjaldmiðli.  Þau virtust ágæt hugmynd á meðan krónan var sterk. En svo hrundi hún. Þriggja milljóna króna bíllinn, sem keyptur var á slíku láni, er nú óseljanlegur, enda kaupir enginn bíl lengur. Á honum hvílir lán, sem núna er sex milljónir króna. Að ekki sé minnst á íbúðir unga fólksins, sem tók slík húsnæðislán.

Kannski geta sumir ráðið við tvöfalt hærri afborganir af lánunum sínum. Fyrir flesta er það útilokað, enda hafa mörg fyrirtæki að auki gripið til þess ráðs að lækka laun starfsmanna sinna sem mótsvar við rekstrarerfiðleikum, og matvælaverð hefur hækkað í takt við gengisfall og verðbólgu. Svo eru allir þeir sem hafa misst vinnuna. Það fólk borgar ekkert. Og enn á atvinnuleysi eftir að aukast verulega, um það eru flestir sammála. Sparnaður margra hvarf með falli bankanna og lífeyrissjóðirnir töpuðu stórfé, sem þýðir lakari kjör aldraðra. Róðurinn verður erfiður á næstu árum. Ríkisstjórnin neyðist til að skera niður útgjöld sín, á sama tíma og boðaðar eru skattahækkanir.  Það er því ljóst að jafnvel þeir, sem sluppu ágætlega við fall bankanna, munu finna verulega fyrir kreppunni á næstu árum.

Þriðjungur aðspurðra segist í skoðanakönnun vilja flytja úr landi. Og um helmingur unga fólksins, 18-35 ára. Þar eru þeir líklega best settir sem ekkert eiga. Það fólk, sem keypt hefur húsnæði á síðustu árum, féll margt í þá gryfju að fá lánað fyrir 90%, jafnvel 100% andvirðisins. Núna getur enginn selt íbúðina sína, fasteignamarkaðurinn er hruninn. Jafnvel þótt einhver væri til í að kaupa, þá væri verðið langt undir því sem núverandi eigendur keyptu á. Og lánið sem hvílir á húsinu miklu hærra en verðgildið. Fólk er fast, án þess að sjá hvernig er mögulegt að leysa málin. Þetta er sameiginlegt gjaldþrot þjóðar, sem situr á bólakafi í skuldasúpunni og þarf að borga milljarða á milljarða ofan.

Fálmkennd viðbrögð

Á meðan óttinn breiðist út meðal almennings virðast stjórnvöld ráðvillt. Og hafa verið frá því að bankarnir hrundu og forsætisráðherra var svo brugðið að hann bað guð að blessa þjóðina. Viðbrögðin hafa verið fálmkennd og ómarkviss og fjölmiðlar átt erfitt með að nálgast upplýsingar.  Þegar unnið er að lausn eins vanda spretta upp tíu vandamál önnur. Menn rífast um aðdragandann, hver vissi hvað, hvenær hefði verið hægt að vara við og hver átti að gera það og hvers vegna bankarnir fengu að vaxa þar til þeir voru orðnir 12 sinnum stærri en landsframleiðslan.

Stjórnmálamenn hamra á þeirri staðreynd, að kreppan sé ekki bundin við Ísland. En þó sjá allir að hún hefur komið svo langtum verr niður á Íslandi en annars staðar, vegna taumlausrar útrásar þar sem allt var keypt fyrir ódýrt lánsfé. Um leið og þrengdist um á lánamarkaði og bankarnir gátu ekki fjármagnað umsvifamikla starfsemi sína hrundi spilaborgin.

Sífellt fleiri dæmi skjóta nú upp kollinum um ótrúleg viðskipti í aðdraganda bankahrunsins. Krosseignatengsl voru svo mikil, að sumir eigendur fyrirtækja og stjórnendur banka lögðu ýmislegt á sig til að fela raunverulega stöðu, enda vissu þeir að ef fyrsti dóminó-kubburinn færi af stað myndu þeir allir falla. Dæmi: Þegar FL Group fjárfestingarfélagið var í raun orðið gjaldþrota og á góðri leið með að draga Glitni banka með sér spruttu upp félög, að hluta í eigu bankans, sem fengu lánað frá bankanum til að kaupa hlutafé í bankanum og FL Group. Eina skýringin sjáanleg er sú, að menn hafi reynt að halda gengi bréfanna uppi með þessum æfingum. Fleiri slík dæmi koma nú í ljós.

Þær vísbendingar, sem komið hafa fram um spillingu í tengslum við rekstur banka og fyrirtækja  hafa vakið mikla reiði almennings, sem fannst nóg um hrunið sjálft. Tilraunir til að rannsaka bankahrunið hafa ekki farið vel af stað. Menn töldu sig til dæmis þurfa að leita til endurskoðunarfyrirtækisins KPMG til að rannsaka aðdraganda falls Glitnis, en sama endurskoðunarfyrirtæki hafði áður stimplað alla ársreikninga helstu eigenda bankans án nokkurra athugasemda. Fyrirtækið sagði sig frá verkinu eftir bylgju mótmæla frá almenningi.

Ömurlegt orðspor

Ömurlegt orðspor Íslendinga erlendis er það sem almenningi svíður einna sárast. Fréttir berast af því að Íslendingum hafi verið neitað um þjónustu í verslunum og fyrirtækjum erlendis, verið hrópað að þeim ókvæðisorðum, þeim meinað að leigja íbúðir og greiðslukort þeirra ekki verið tekin gild. Slíkt óréttlæti er erfitt fyrir venjulegan Íslending, sem er leiksoppur brjálaðs vaxtar bankanna, með tilheyrandi hruni.

Stjórnvöld hafa því miður lítið gert til að bæta orðsporið erlendis. Þau virtust telja að aðrar þjóðir hefðu svikið Íslendinga og skilið þá eftir á köldum klaka, í stað þess að rétta þeim hjálparhönd. Samt hefur komið fram að aðrar Norðurlandaþjóðir voru tilbúnar að hjálpa, þær voru bara ekki fúsar til að lána peninga nema fyrir lægi áætlun stjórnvalda um hvernig ætti að leysa vandann. Sú áætlun er nú að líta dagsins ljós og greinlegt að mikið verk er framundan að reisa íslenskan efnahag úr rústunum.

Ríkisstjórnin nötrar

Ríkisstjórnin er með 43 af 63 þingmönnum og naut mikils fylgis þegar hún var stofnuð fyrir hálfu öðru ári. Núna er hins vegar farið að bera á töluverðum óróa innan Samfylkingarinnar. Ástæðan er sú, að þar innan flokks vilja margir kenna Sjálfstæðisflokknum um hvernig komið er, enda hefur hann setið við stjórnvölinn í rúm 17 ár samfleytt. Hann var við völd þegar bankarnir voru einkavæddir, þegar útrás þeirra á erlenda markaði hófst og átti að sjá til þess að eftirlitsstofnanirnar væru virkar. Reyndar var helsta eftirlitsstofnunin, Fjármálaeftirlitið, undir forræði Framsóknarflokksins í fyrri stjórn og Samfylkingarinnar núna.  En í  skoðanakönnunum hrapar fylgi Sjálfstæðisflokksins. Hann er nú kominn niður undir 20% fylgi, flokkur sem er vanari að vera nær 35%.

Samfylkingin fær hluta af fylginu sem hrynur af samstarfsflokknum og sumir þar innan flokks vilja blása til kosninga og freista þess að vinna stórsigur og geta valið úr samstarfsflokkum. Umhverfisráðherra og viðskiptaráðherra Samfylkingarinnar lýstu því yfir fyrir nokkru að rétt væri að kjósa næsta vor, en formaðurinn náði að setja ráðherrana á sinn bás og hefur lítið heyrst af slíkum upphrópunum síðan. Þar hjálpaði, að 20 manna stjórnarandstaðan lagði fram vantrauststillögu á ríkisstjórnina, sem gerði ekkert annað en að þjappa stjórnarliðinu saman. Samfylkingin getur heldur ekki gengið að því vísu að henni vegni vel í kosningum, því eins og áður sagði var Fjármálaeftirlitið á hennar könnu frá vori 2007.

Iðnaðarráðherrann, sem er Samfylkingarmaður og fyrrverandi keppinautur um formennsku í flokknum gekk á fund formanns Vinstri grænna í byrjun desember. Og svo heppilega vildi til að fjölmiðlar fengu veður af þeim „leynifundi“. Skilaboðin til Sjálfstæðiflokksins voru skýr: „Við eigum annarra kosta völ en að vinna með ykkur. Ef þið takið ekki sönsum og siglið með okkur í átt til Evrópusambandsins getum við hæglega róið á önnur mið.“

Um leið varð dálítið merkilegur viðsnúningur hjá Vinstri grænum, flokki sem hefur aldrei viljað ljá máls á aðild Íslands að Evópusambandinu. Einn af áhrifamestu þingmönnum flokksins lýsti þeirri skoðun sinni að eðlilegt væri að halda þjóðaratkvæðagreiðslu um aðkomu Íslendinga að sambandinu, þótt sjálfur væri hann reyndar andvígur aðild. Þar með opnaðist glufa fyrir flokkinn að vinna með Samfylkingunni, eina flokknum sem hefur haft Evrópusambandsaðild leynt og ljóst á stefnuskrá sinni.

ESB og evra?

Forysta Sjálfstæðisflokksins hefur hingað til ekki talið aðild að ESB þjóna hagsmunum Íslendinga, Sú afstaða mótaðist hins vegar á öðrum tímum og innan Sjálfstæðisflokksins verða þær raddir háværari, sem vilja skoða aðild gaumgæfilega. Landsfundur flokksins á að taka afstöðu til hugsanlegrar aðildarumsóknar í janúar. Búast má við töluverðum átökum innan flokksins vegna þessa. Þegar er farið að bera á gagnrýni á flokksforystuna fyrir að ætla að setja ákvörðunina í hendur landsfundarins og benda sumir á að leiðtogar flokksins ættu að taka afstöðu og standa og falla með henni á fundinum. Aðrir segja eðlilegt að æðsta vald flokksins, landsfundurinn, móti stefnuna sem forystan vinnur svo eftir. Enn aðrir eru á því að flokksbundnir sjálfstæðismenn, ekki eingöngu landsfundargestir, eigi að koma að ákvörðunni í gegnum kosningu eða skoðanakönnun.

Þær raddir heyrast einnig innan Sjálfstæðisflokksins að líklega væri ráð fyrir flokkinn að efna til kosninga næsta vor. Flokkurinn væri betur kominn með því að eiga frumkvæði að kosningum, þrátt fyrir fyrirsjáanlegt fylgistap, en að láta samstarfsfólk sitt í Samfylkingunni eiga frumkvæðið.

Helsta skýring þess að flokkarnir, líkt og þjóðin öll, hallast nú mjög í átt að Evrópusambandinu, er evran. Íslendingar hafa fengið nóg af veikri stöðu krónunnar og vilja öruggari gjaldmiðil.

Framsóknarflokkurinn, sem á mjög undir högg að sækja eftir margra ára stjórnarsamstarf við Sjálfstæðisflokkinn, er klofinn í ESB vangaveltum sínum. Smáflokkurinn Frjálslyndir tvístígur að vanda og mun vart flækjast fyrir fremur en Framsóknarflokkurinn, enda báðir nánast að þurrkast út ef marka má skoðanakannanir. Staða þessara tveggja flokka er svo veik, að þeir eru ekki girnilegir til samstarfs í ríkisstjórn. Vinstri grænir gætu því staðið uppi með pálmann í höndunum og munu svo sannarlega gera það ef kosið verður fljótlega og fylgisspár ganga eftir. Þá er líklegra að þeir leiti samstarfs við Samfylkinguna en  Sjálfstæðisflokkinn.

Allir sitja sem fastast

Á Íslandi eru efnahagsmál í kaldakoli og þjóðin skuldsett til næstu kynslóða. Hver ber ábyrgð? Hverjir voru við stjórnvölinn á meðan þetta gerðist? Hverjir áttu að hafa eftirlit, en brugðust því hlutverki sínu?

Hina ábyrgu er auðvelt að finna, því þeir sitja enn á sínum stað. Eftir hrikalega útreið í kreppunni, sem á Íslandi var heimatilbúin að stórum hluta, hefur enginn sagt af sér. Sömu stjórnmálamennirnir, sömu embættismennirnir og meira að segja innan bankanna, sem nú eru ríkisbankar, eru flestir yfirmenn hinir sömu, þótt bankastjórarnir sjálfir hafi verið settir af. Almenningur skilur ekki hvernig á því getur staðið, en viðkvæði þeirra sem að er sótt er gjarnan að þeir séu ábyrgir og ætli ekki að hlaupast undan merkjum þegar í óefni er komið.

Þrátt fyrir þetta er líklegt að einhverjar breytingar verði á ríkisstjórninni á næstunni. Rætt er um að bæði Sjálfstæðisflokkur og Samfylking vilji skipta tveimur ráðherrum út, svo fjórir nýir ráðherrar gætu sest að völdum. Líklegt má teljast að slíkar breytingar falli kjósendum í geð. Þeir vilja sjá merki þess að ríkisstjórnir heyri óánægjuraddirnar.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar