Fréttir af fækkun starfsmanna hafa, eins og á öðrum Norðurlöndum, verið daglegt brauð nú á haustdögum í Finnlandi. Fyrirtækin fresta fjárfestingum eða hætta algerlega við þær, útflutningur dregst saman og óvissan eykst í takti við fyrirsjáanlegt vaxandi atvinnuleysi. Þrátt fyrir allt telur almenningur í Finnlandi að þjóðin muni komast í gegnum fjármálakreppuna með færri skakkaföllum en flestar aðrar þjóðir.

Rólegheitin er hægt að skýra á tvennan hátt. Í fyrsta lagi var finnska hagkerfið stöðugt og í góðu ástandi þegar reiðarslagið dundi yfir. Í öðru lagi, sem ef til vill er ennþá betri skýring, hafa Finnar gengið í gegnum erfiðari þrengingar sem enn eru þeim í fersku minni.

Þegar rætt er um kreppu í Finnlandi, eða mikinn efnahagsvanda, er upphaf tíunda áratugar síðustu aldar fólki efst í huga. Þá var allt á hraðri niðurleið og segja má að þjóðin hafi verið á barmi örvæntingar svipað og Íslendingar nú.  Aldan sem nú ríður yfir er nánast talin stormur í vatnsglasi í samanburði við það sem þá gerðist og enginn óttast að sagan endurtaki sig.

Mat Finna á vandamálinu birtist í hnotskurn í ummælum finnska embættismannsins sem ber ábyrgð á stefnunni í efnahagsmálum, og deildarstjóra hagdeildar finnska fjármálaráðuneytisins, Jukka Perkkarinen. Þann 24. nóvember skrifar hann eftirfarandi grein á netsíðu sína: „ Staða okkar er gerólík þeirri sem við vorum í,  í upphafi tíunda áratugarins. Þá var finnska markið króað af út í horni, samkeppnishæfnin var heillum horfin og á efnahagsreikningum fyrirtækjanna var engan hagnað að finna. Nú stöndum við á hliðarlínunni og fylgjumst með öðrum löndum sem lenda í svipuðum þrengingum. Forsendur okkar til þess að komast í gegnum kreppuna án teljandi skakkafalla eru góðar.“

Lærdómurinn af efnahagshruni tíunda áratugarins

Það eru einnig hægt að vísa í staðreyndir sem útskýra hvers vegna Finnar eru ekki slegnir örvæntingu. Tölfræðilegar upplýsingar staðfesta að ekki er um neinn samdrátt að ræða í finnska hagkerfinu, þrátt fyrir að tölurnar um vöxt hafi lækkað og nálgist núllpunktinn. Það dró enn úr atvinnuleysi í október (hlutfall atvinnulausra var 5.8 %) er þess er vænst að það hækki bráðlega aftur. Verðið á fasteignum hefur greinilega lækkað en það er ekki um neitt hrun að ræða. Ekki er vitað um að nokkur banki eigi við sérstakan vanda að etja. Tekjuafgangur var hjá ríkissjóði Finnlands fram á s.l. sumar þegar ríkið tók lán til að fjármagna eftirspurnarhvetjandi efnahagsaðgerðir.

Allt var þessu öðruvísi farið í upphafi tíunda áratugarins. Þá römbuðu nær allir bankarnir á barmi gjaldþrots, finnska markið riðaði til falls, vextir á lánum hækkuðu, fasteignaverðið hrundi,  fyrirtæki og einstaklingar voru þjakaðir af skuldabyrðinni og atvinnuleysið rauk upp í næstum því 20 prósent.  Uppsveiflunni undir lok níunda áratugarins lauk skyndilega og landið sökk í djúpa lægð, sem fram til kreppunnar sem nú ríður yfir, var dýpsta efnahagslægð sem nokkuð iðnvætt land hefur gegnið í gegn um.  Allt útlit var fyrir að velferðaríkið yrði gjaldþrota. Á árinu 1991 dróst verg landsframleiðsla í Finnlandi  saman um sex prósent.

Á þeim tíma blöstu erfiðleikar einnig við í öðrum löndum, en í Finnlandi urðu bankarnir sérstaklega illa úti. Stjórnmálamönnum í Finnlandi hafði orðið á í messunni og lægðin í hagkerfinu dýpkaði enn vegna þess að viðskiptin við Sovétríkin, sem var afgerandi þáttur í útflutningnum, gufuðu skyndilega upp um leið og nágrannaríkið liðaðist í sundur.

Það tók Finna mörg ár að rétta úr kútnum en á endanum varð árangurinn mun sterkari og samkeppnishæfara ríki en áður. Ríkisstjórn Esko Ahos sem varð til á kreppuárunum setti sér það markmið að draga úr efnahagsvanda landsins með útflutningi. Framlög til menntamála og rannsókna héldust óbreytt þrátt fyrir efnahagslega erfiðleika. Alþjóðavæddur tækniiðnaður fór að skjóta rótum í landinu með Nokia í broddi fylkingar

Besti fjármálaráðherrann í ESB

Reynslan frá upphafi tíunda áratugarins réði því enn fremur að Paavo Lipponen forsætisráðherra lagði fram tillögu þess efnis að Finnar tækju þátt í myntbandalagi Evrópu, eitt Norðurlandanna. Ríkisstjórnin lagði málið ekki undir þjóðaratkvæðagreiðslu en það kom í ljós að Finnum reyndist tiltölulega auðvelt að fella finnska markið úr gildi.  Verkið varð auðveldara vegna þess að Finnar minntust þess hve erfitt það hafði reynst lítilli og veikburða þjóð að verja gjaldmiðil sinn á tímum kreppunnar.

Eftir efnahagskreppuna lærðist fólki jafnframt að forðast alltof mikla skuldsetningu. Eina undantekningin á síðari árum hefur verið hjá þeim einstaklingum sem tóku hærri fasteignalán. Margir þeirra hafa hámarkað greiðsluhæfi sína án þess að gera ráð fyrir áhættu af efnahagslegum erfiðleikum.

Þær ríkisstjórnir sem hafa verið við völd í Finnalandi á undanförnum árum hafa allar haft svipaða stefnu í efnahagsmálum. Heiðurinn af því féll í skaut núverandi fjármálaráðherra, formanni Einingaflokksins, Jyrki Katainen í nóvember síðast liðinn þegar tímaritið Financial Times útnefndi hann sem „fjármálaráðherra ársins í Evrópu“. Sá viðburður átti einnig sinn þátt í því að styrkja tilfinningu Finna enn frekar um að Finnland verði ekki eins hart úti í kreppunni og önnur lönd.

Samanburður við nágrannalöndin hafði líka óhjákvæmilega áhrif á andrúmsloftið. Gjaldmiðillinn hefur verið stöðugur þökk sé þátttökunni í myntbandalaginu og í blöðunum eru greinar um hve hagkvæmt það sé að fara í innkaupaferðir til Stokkhólms eða Haparanda vegna veikingu sænsku krónunnar.

Í lok nóvember var það enn skoðun fjármálaráðuneytisins að engin efnahagskreppa væri yfirvofandi í Finnlandi. Þrátt fyrir það hafa kringumstæður sífellt orðið alvarlegri. Á síðustu haustdögum komu fram skýrslur frá útflutningsgeiranum um að pantanir væru algerlega hættar að berast.  Finnar geta þakkað útflutningsgreinunum að þeim tókst að sigla heilu og höldnu í gegnum kreppuna í upphafi tíunda áratugarins en nú virðast öll hagkerfi vera skollin í lás og allt útlit er fyrir að fjármálakreppan sé að umbreytast í alvarlega efnahagslægð. Í hnattvæddum hagkerfum sleppur enginn undan áhrifum af slíku. En með þessu áframhaldi munu útflutningsgreinarnar  lenda í alvarlegum erfiðleikum  í vetur þegar búið er að afhenda núverandi pantanir án þess að nokkrar nýjar hafi borist.

Ríkisstjórnin örvar en útlitið dökknar

Finnska ríkisstjórnin hefur brugðist við með því að beita örvunaraðgerðum. Fram í desember hefur tveimur milljörðum evra verið varið til þess að efla innlenda eftirspurn. Opinberum framkvæmdum hefur verið flýtt og skattarnir halda áfram að lækka til þess að halda fjármagninu á hreyfingu. Boðskapur ríkisstjórnarinnar hefur verið að Finnland sé meðal þeirra landa í Evrópusambandinu sem beiti ríkisútgjöldum til að örva efnahagslífið og ríkið hafi efni á aðgerðunum vegna þess að þjóðin sé meðal þeirra best stöddu í sambandinu.

Ríkisstjórnin hefur undirbúið sig undir himinháar bankaábyrgðir en það lítur út fyrir að þeirra sé engin þörf.

Í hverjum fréttaþættinum á fætur öðrum hefur í haust hefur verið sagt frá verksmiðjum og öðrum fyrirtækjum sem fækka starfsfólki ýmist til langframa eða tímabundið.  Aðal trúnaðarmaðurinn birtist á sjónvarpsskjánum  til þess að ræða um hve miklu áfalli fréttin valdi. Þetta hefur að sjálfsögðu einnig áhrif á stemninguna. Fjölmargar fjölskyldur neyðast til þess að endurskipuleggja framtíðaráform sín.

Enn sem komið er, er fólk ekki sérstaklega hrætt um að landið stefni í átt að fjöldaatvinnuleysi. Hvað því viðvíkur er hægt að vísa í tölur um íbúafjölda. Rétt eftir stríðið, á meðan á enduruppbyggingu Finnlands stóð og trúin á framtíðina var endurvakin, fæddust einstaklega fjölmennir árgangar. Þeir sem tilheyra þessum aldurshópum munu á næstu árum yfirgefa atvinnulífið og fara á eftirlaun.

Ef efnahagsástandið hefði haldist óbreytt hefði yfirvofandi skortur á vinnuafli verið eitt af aðalumræðuefnunum í samfélaginu. Nú hefur umræðan um skort á vinnuafli orðið að víkja. Á móti sýnir tölfræðin að víðtæk uppsveifla í fjölda þeirra sem fara á eftirlaun mun minnka yfirvofandi hættu á fjöldaatvinnuleysi. Þegar til langs tíma er litið mun það þrátt fyrir allt valda álagi á hagkerfi finnsku þjóðarinnar, vegna þess að kostnaðurinn við heilbrigðis- og umönnunargeirann mun óhjákvæmilega vaxa gríðarlega.

Vel getur verið að frekar afslappað andrúmsloft eigi rætur að rekja til þess að finnska hagkerfið hafði um miðjan desember ekki enn upplifað að einstakur stór aðili hefði orðið fyrir barðinu á kreppunni. Engin umsvifamikil fyrirtæki hafa farið á hausinn og ekkert útlit er fyrir að í neinum  atvinnugreinum sé útlitið eins svart og t.d. bílaiðnaðurinn í Svíþjóð. En ef til vill hafa áhrif efnahagskreppunnar ekki náð lendingu í  Finnlandi ennþá, þó væntingar fyrirtækja í ýmsum greinum vísi allar í eina átt, nefnilega niður á við.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar