Fyrir fáum mánuðum skorti vinnuafl og ótti við efnahagslega ofhitnun var aðalmálið í stjórnmálaumræðunni um efnahagsmál. Allt er breytt vegna fjármálakreppunnar: Ríkisstjórnin hefur orðið að skerast í leikinn með björgunaraðgerðum í fjármálageiranum og verður nú að örva efnahagslífið. Erfið ár eru framundan.

Á nýársdag 2008 flutti Anders Fogh Rasmussen forsætisráðherra þjóðinni nýársræðu sína í beinni sjónvarpsútsendingu en það eru forréttindi sem hverjum sitjandi forsætisráherra veitist, hann getur þá ótruflaður útlagt textann fyrir kjósendum.

Þegar hlustað er á orð hans er engu líkara en forsætisráðherrann hafi talað á allt öðrum tímum.

„Það hefur aldrei gengið betur í Danmörku,“ sagði Fogh og fjallaði um að atvinnuleysi hefði aldrei mælst minna og tugþúsundir hefðu fengið vinnu, verkefni og ábyrgð. Hann kallaði efnahagsuppsveifluna þjóðfélagsbyltingu og sagði því næst í áminningartón: „Það gengur svo vel að í raun er mesta áhættan á nýju ári að það muni ganga of vel.“

Aðalmálið hjá honum fyrir aðeins einu ári var ótti við ofhitnun í efnahagsmálum. Þar sem útlit var fyrir erfiðar kjaraviðræður hvatti hann vinnuveitendur og fagfélög til að forðast of stórfelldar launahækkanir.

Það er ekki lengra síðan en í október að hann lagði enn og aftur áherslu á að það sem mest knýði á í dönsku efnahagslífi væri skortur á vinnuafli og hann bauð stjórnmálaflokkunum til viðræðna um umbætur á vinnumarkaði til að tryggja aukið vinnuframboð.

Umbæturnar féllu um koll með braki og brestum í óðafjármálakreppu sem á undrastuttum tíma breytti ótta við skort á vinnuafli í ótta við atvinnuleysi.

Hrikaleg óvissa

Ástæðan fyrir því að nefna aðdragandann er að fjármálakreppan hefur oltið yfir í Danmörku með þvílíku afli að það hefur komið flestum ráðamönnum í opna skjöldu, jafnt í stjórnmálum sem atvinnulífinu.

Að vísu vöruðu ýmsir við áhættunni en enginn gat séð fyrir að fjármálakreppan skylli á með öðrum eins krafti og hefði svo skjót áhrif á allt efnahagslíf.

Í nóvemberlok þegar Peter Birch Sørensen, yfirhagfræðingur Efnahagsráðs, sem er óháður greiningaraðili, lagði fram nýja spá ráðsins sagðist hann aldrei hafa þurft að koma fram með spár við svo óvissar aðstæður.

Og þegar spárnar voru ræddar meðal sérfræðinga sagði ráðuneytisstjóri fjármálaráðuneytisins að hann hefði ekki heldur þurft að lækka þjóðhagslegar lykiltölur eins mikið og hann var nýbúinn að gera. Hann varð að breyta fjárhagsáætlun sinni um heila 56 milljarða danskra króna á aðeins tveimur mánuðum.

Tíu dögum síðar, hinn 8. desember, kunngjörði fjármálaráðuneytið svo skýrsluna „Efnahagsleg greinargerð“ með ískyggilegustu spám sem sést höfðu um hvert stefndi í dönsku efnahagslífi.

Niðurstaða greinargerðarinnar er að óróleiki á fjármálamarkaðinum og slæmar batahorfur um heim allan ásamt húsnæðismarkaði á niðurleið og hrakandi samkeppnishæfni muni leiða til lítillar þjóðarframleiðslu á næstu árum. Ráðuneytið býst við að þjóðarframleiðsla vaxi aðeins um 0,2% árið 2008, 0,2% árið 2009 og 0,7% árið 2010. Atvinnuleysi muni aukast og verða 3,5% árið 2010.

Gert er ráð fyrir að tekjuafgangur hins opinbera minnki úr rúmum 75 milljörðum danskra króna (4,4% af þjóðarframleiðslu) á síðasta ári niður í rúmlega 52 milljarða króna (3,0% af þjóðarframleiðslu) á þessu ári, verða aftur á móti við núllmarkið árið 2009 (0,0% af þjóðarframleiðslu) og talsverður halli upp á tæpa 23 milljarða danskra króna (1,2% af þjóðarframleiðslu) verði árið 2010.

Miðað við þessar niðurstöður sagði Lars Løkke Rasmussen fjármálaráðherra mestu skipta að ríkisstjórninni tækist að halda atvinnuleysi áfram í lágmarki. Með öðrum orðum: Allt annað á dagskrá en það sem forsætisráðherra hafði boðað fáum mánuðum fyrr.

Bönkunum komið til hjálpar

Lene Espersen efnahags- og atvinnumálaráðherra hóf ársfund Fjármálaráðs, sem haldinn var á Listasafni ríkisins í Kaupmannahöfn 8. desember, með því að segja að fagurt umhverfið væri æpandi andstæða við skuggalega framvindu á fjármálamarkaðinum.

„Við erum lent í einhverri mestu alheimsfjármálakreppu sögunnar,“ fullyrti hún.

Fjármálaráðherra og efnahags- og atvinnumálaráðherra hafa undanfarið borið meginábyrgð á þeim aðgerðum sem ríkisstjórnin hefur staðið fyrir til að vinna gegn kreppunni.

Eftir fall bandaríska fjárfestingabankans Lehmann Brothers lentu jafnvel vel reknar peningastofnanir í vandræðum með að útvega nauðsynlegt lausafé og helfrosnir peningamarkaðir voru farnir að ógna stöðugleika  á fjármálamörkuðum, líka í Danmörku að sögn Lene Espersen.

Í byrjun október gerði ríkisstjórnin tvo samninga til að tryggja stöðugleika á fjármálamarkaði en í því felst meðal annars að ríkið tekur ábyrgð á gríðarmiklum fjárhæðum. Í heild eiga lögin um fjárhagslegan stöðugleika að strengja öryggisnet undir einkaaðila og aðila atvinnuveganna sem eiga í viðskiptum við danskar peningastofnanir.

Sérstöku fyrirtæki var falið það hlutverk að yfirtaka nauðstaddar peningastofnanir til að tryggja lánardrottnum greiðslu á réttum tíma – það var dapurlegt þegar til þess kom að EBH-bankinn var yfirtekinn 28. nóvember. Í upphafi stóð til að ábyrgðin næði yfir tvö ár – til 30. september 2010 – en nú þegar er farið að ráðgera að hún standi lengur.

Björgunaraðgerðir voru settar af stað til að koma í veg fyrir að eigendur lífeyrissparnaðar og húsnæðis verði fyrir ónauðsynlegu tapi vegna fjármálakreppunnar. Samkvæmt áætlun ESB hefur ríkisstjórnin stutt ný fyrirmæli um að ábyrgjast fjármögnun sem skuli tryggja að fullu inneignir langflestra viðskiptavina bankanna.

Fégræðgi og óábyrg stjórnun nokkurra banka – þar á meðal Hróarskeldubanka – hefur auk þess orðið til þess að stjórnmálamenn og starfsfólk á fjármálasviðinu fer nú í gegnum endurskoðun og eftirlit með bönkunum og krafist er meira gegnsæi um skuldastöðu bankanna og áhættu. Launagreiðslur í fjármálageiranum verða sömuleiðis settar undir smásjá. Fjármálaeftirlitið hefur einnig fengið 10 milljónir danskra króna á ári til að bæta eftirlit með bönkunum, satt best að segja kemur sú fjárveiting fullseint.

Örvun efnahagslífsins

Rétt eins og í öðrum löndum eru menn ekki hvað síst farnir að óttast að lausafjárstaða bankanna verði það slæm að stytta verði greiðslufrest svo mikið að erfitt muni reynast fyrir vel rekin fyrirtæki að afla nauðsynlegs fjár til fjárfestinga.

Gerist það í miklum mæli mun það hafa neikvæð áhrif á efnahagslífið almennt og getur valdið því að útlán til fyrirtækja og rekstrar stöðvist. Í stuttu máli: efnahagsleg bráðnun.

Næsti áfangi í aðgerðum til að koma danska fjármálageiranum til bjargar verður því að færa fjármagn frá ríkinu til að styrkja stofnfjárstöðu peningastofnana. Björgunaraðgerð númer tvö er þegar í mótun, sömuleiðis er hægt að gera því skóna að síðar komi fleiri kreppuaðgerðir til að draga úr kreppunni.

Fyrir utan kreppuaðgerðir á fjármálasviðinu hefur ríkisstjórnin með samþykkt fjárlaga fyrir árið 2009 tekið þá stefnu að örva danskt efnahagslíf meira en upphaflega var gert ráð fyrir. Á næstu árum eru enn fremur í ráði víðtækar fjárfestingar í meðal annars nýju skipulagi sjúkrahúsa og annarra mannvirkja.

Að auki mun ríkisstjórnin í byrjun næsta árs leggja fram tillögu um umhverfis- og náttúruvæna stefnu, svokallaðan „grænan vöxt“, og skattanefnd á að leggja til hvernig hægt verði að lækka skatt af vinnu.

Í ljósi versnandi efnahagslegrar stöðu eru ráðherrar efnahagsmála farnir að tala um að skattalækkanir eigi ekki endilega að fjármagna krónu fyrir krónu þar sem lækkanirnar eigi að nota til að örva efnahaginn. Slíkar hugmyndir hefðu verið óhugsandi fyrir fáum mánuðum.

Til að fullkomna myndina af óróleikaástandinu verður að segja frá því að forsætisráðherra hefur viðrað möguleikann á að efnt verði til þjóðaratkvæðagreiðslu um að Danir taki upp evru. Frá þessu var sagt stuttu eftir að í kjölfar fjármálakreppunnar kom vaxtaspenna milli evru og krónu sem þýddi að það kostaði sitt að standa utan við myntbandalagið.

Forsætisráðherrann færði þau rök fyrir máli sínu að fyrir hagvöxt og atvinnu skiptir máli að vaxtaspennan minnki og að vextir í Danmörku lækki um leið og þeir lækka á alþjóðavísu.

Eða eins og fjármálaráðherrann orðaði það með líkingu:

„Það er hættulegra að sigla úti á reginhafi í smáskektu heldur en um borð í stóru skipi. Því er skynsamlegt að taka upp evru.“

Hinn 22. janúar heldur Evrópunefnd danska þingsins opna umræðu um evruna – og tengsl Danmerkur við evruna – en allt bendir til að Anders Fogh Rasmussen hafi hætt við að hraða atkvæðagreiðslu. Hann þorir varla að taka áhættu á þessum tímum sem einkennast af öðrum eins óróleika og óvissu.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar