Í vísindagamanmyndinni Men in Black, eða Svartklæddir karlar, sem gerð var fyrir nokkrum árum, leynist heill heimur í kristalkúlu sem hangir um hálsinn á gömlum ketti í stórborginni New York. Nú, þegar gerningaveður fjármálakreppunnar geysar í heiminum, virðast Álandseyjar eins og þessi sjálfstæða veröld, hluti af heiminum, en innilokaðar í sinni litlu sápukúlu.

En auðvitað er það ekki svo. Tálmyndin er til komin vegna þess að áhrifa fjármálakreppunnar gætir ekki enn í lífskjörum eyjaskeggja, verðið á því sem fólk kaupir, selur og býr til er enn óbreytt.

Í ljósi þess sem fjármálaspekingar út í hinum stóra heimi segja um hvernig bregðast skuli við kreppunni er þetta kannski allt gott og blessað, því skilaboðin eru að maður eigi með öllum ráðum að halda uppi neyslu til að gera ekki illt verra. Venjulegir neytendur eiga, líkt og fjárfestingarbankar og íbúðalánastofnanir, ekki að sýna aðhaldssemi, því verkefni þeirra er ekki einungis að bjarga fjármálamarkaðinum með því að greiða hærri skatta, heldur eiga þeir líka að halda hjólum atvinnulífsins gangandi með því að eyða sparnaðinum.

Hingað til hafa 27.000 eyjaskeggjar á Álandi og hagkerfi þeirra sem á alþjóðamælikvarða getur vart talist traustara, komist vel af. Bankarnir á eyjunum eru litlir og öruggir og íhaldssamir í bestu merkingu þess orðs. Ólíklegt er talið að þeir komist í þrot.

Á síðasta samdráttarskeiði þurfti Álandsbankinn til dæmis engan fjárstuðning til að komast yfir erfiðasta hjallann. Atvinnuleysi á eyjunum er ýmist undir eða yfir tveimur prósentum og það sem helst hindrar vöxt í hinum ýmsu atvinnugreinum er skortur á vinnuafli.

En óveðursský eru farin að hrannast upp. Í nýjum fjárlögum sem þessa dagana eru til umfjöllunar á álenska þinginu, má merkja vissa aðhaldssemi. Þó ekki svo að verið sé að skera niður, heldur virðist vera komið að þenslumörkum hjá hinu opinbera.

Áformum um fjárfestingar í ýmsum stórframkvæmdum hefur þó ekki verið skotið á frest. Þvert á móti. Ef marka má orð Mats Perämaa fjármálaráðherra (frjálslyndur) á að hrinda í framkvæmd áformum um smíði fjölmargra bygginga á næstu árum, annars vegar til að halda lífi í byggingariðnaðinum og hins vegar til að styrkja ferðaþjónustuna.

Opinber þjónusta friðuð

Álendingar reka um þessar mundir umfangsmestu og dýrustu opinberu þjónustu á Norðurlöndum, og ekki hefur verið reynt að draga úr henni eins og tíðkaðist annars staðar á Norðurlöndum á fyrri á samdráttarskeiðum. Ólíklegt er talið að stjórnvöld grípi til niðurskurðar, því tveir stórir miðjuflokkar halda nú um stjórnartauma og þeir njóta mest fylgis meðal opinberra starfsmanna og bænda sem mjög eru háðir opinberum styrkjum.

Enn er til nægilegt fjármagn í ýmsum jöfnunarsjóðum sem fjármagnað hafa ríkisreksturinn á undanförnum árum. Samkvæmt þriggja ára rekstraráætlun ríkisstjórnarinnar sem lögð var fram með nokkrum semingi, ætti sparnaður að vera uppurinn einmitt um það bil sem næst verður gengið til kosninga og það var stjórnarandstaðan ekki lengi að nýta sér í umræðunni, en jafnaðarmenn, frjálslyndir, fullveldisflokkurinn Framtíð Álands og óháðir eru í stjórnarandstöðu.

Skipaútgerð er lífæðin

Skipaútgerðin er sú atvinnugrein sem ræður mestu um afkomu Álendinga. Lítið er um iðnað á eyjunum og því hefur hverfandi eftirspurn á þeim markaði minni áhrif á hag eyjaskeggja en ella. Skipaútgerðin er aftur á móti lífæðin samfélagsins, allar breytingar sem verða á henni hafa áhrif á afkomu hvers einasta manns.

Fjármálakreppan, hefur áhrif, alla vega óbeint, á allt sem viðvíkur skipaútgerðinni, samgöngur, ferjusiglingar, skipasölu, þjónustufyrirtæki, ferðaþjónustu og að sjálfsögðu tollfrjáls viðskipti á ferjunum. Fari svo að alþjóðlegir fjármálamarkaðir breytist og nái sér á strik mun áhrifa kreppunnar fyrst og fremst gæta í því að samdráttur verður í neyslu.

Besta dæmið eru ferjusiglingar, en þær leggja allar að í eyjunum á leiðinni milli Finnlands og Svíþjóðar svo farþegar geti verslað tollfrjálst og haldið svo ferðinni áfram. Álandseyjar eru enn með í Evrópusambandinu, en eru ekki með í skattabandalaginu.

Ef finnskir og sænskir neytendur, sem eru helstu viðskiptavinirnir, neyðast vegna fjöldauppsagna og sparnaðar að neita sér um siglingu með fjölskyldunni, til að dansa eða sletta úr klaufunum með vinunum, þá versnar í því hjá Álendingum. Fækki farþegum, minnka tekjurnar og minni þörf verður fyrir starfsfólk á ferjunum, minni eftirspurn eftir söluvarningi um borð ogferðum gæti fækkað (þar af leiðandi minni tekjur af hafnargjöldum og samgönguþjónustu á eyjunum). Minni umsvif í ferjusiglingum þýðir líka að færri ferðamenn koma til Álandseyja til að spila golf, leigja sér sumarhús og veiða, því eyjaskeggjar geta ekki keppt við verðlag eins og til dæmis í Eystrasaltsríkjum þar sem er mun ódýrari markaður fyrir sumarleyfisgesti.

Fækki ferðamönnum verða minni tekjur af matvælasölu, veitingarekstri, skemmtistöðum, í stuttu máli verður minna rekstrarfé á öllum sviðum samfélagsins. Ef allt fer á versta veg gæti kreppan því lamað allt samfélagið nema hinn risavaxna opinbera geira, sem halda má óbreyttum í nokkur ár enn með uppsöfnuðum rekstrarafgangi, kannski í von um að aftur birti upp.

Draga mætti upp bjartari framtíðarmynd, fari svo að fjármálakreppan leiði til þess að neytendur fái aukna þörf fyrir tilbreytingu og að flýja hversdagsgrámann, og velji það sem næst er og ódýrara í staðinn fyrir sólarlandaferð. Þá henta siglingar um skerjagarðinn vel, sérstaklega eins og þær hafa þróast upp á síðkastið (kannski meðvitað)  með veisluhöldum og drykkjuskap.

Finnar stýra skútunni

Lengi hefur verið rætt um mikilvægi þess að Álandseyjar, líkt og önnur sjálfstjórnarsvæði fái skattaheimildir. Hin pólitísku og efnahagslegu stjórntæki eru í Finnlandi, en nú er að myndast um það samstaða á Álandseyjum að skattaákvarðanir, að minnsta kosti um hluta álagna, verði teknar á eyjunum, ekki einvörðungu til þess að yfirvöld eigi kost á því að stjórna fjárútlátum heldur einnig hvernig fjármagns er aflað. Kreppan auðveldar því ekki umræður um öryggi annars vegar og athafnafrelsi hins vegar, sérstaklega í ljósi þess að tekjur eyjaskeggja ráðast beint af efnahagsástandinu í Finnlandi.  Komist Finnar í gegnum kreppuna gera Álendingar það líka.

Ef lýsa á afstöðu Álendinga til kreppunnar með einu orði þá er það „biðstaða”. Eyjaskeggjar geta lítið sem ekkert gert til að hafa áhrif á hina stóru markaði, þær ákvarðanir sem teknar eru í Finnlandi eða úti í heimi. Kreppan er engan veginn farin að hafa áhrif en eyjaskeggjar búa sig undir erfiðleika.

Á sama tíma og sterkur efnahagur og greiður aðgangur að fjármagni styrkir stöðu eyjanna getur einhliða atvinnulíf sem byggir á skipaútgerð orðið til þess að samfélagið leggist á hliðina fari allt á versta veg. Styrkur fámenns samfélags er að það getur fljótlega breytt um stefnu ef þörf krefur en spurningin er hvort vilji er til þess.

Reynslan sýnir að Álendingar láta fremur vindinn bera sig en að þeir reyni að fanga hann í seglin og taka áhættuna á því að kollsigla. Spáin væri svohljóðandi ef maður þorði að spá : Álendingar munu sitja rólegir í skútunni og vona að allt fari á besta veg. Fari allt til fjandans, þ.e. áhrifin á efnahag eyjaskeggja verði alvarlegri en nú lítur út fyrir, þá eru fleyin alla vega í besta standi.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar