Enginn ábyrgur stjórnmálamaður er ánægður með efnahagskreppuna, en Jens Stoltenberg tilheyrir þó þeim hópi sem stendur einna minnst ógn henni, hvort heldur persónulega eða vegna landsins.  Þó að olíuverðið hafi fallið um meira en helming, olíusjóður landsins minnkað og stöðugt fleiri missi vinnuna lítur út fyrir að Noregi takist að komast nokkuð óskaddað frá kreppunni. Og flokkur forsætisráðherrans á möguleika á að vinna kosningarnar næsta haust.

Jens Stoltenberg forsætisráðherra er þjóðhagfræðingur að mennt og hefur gegnt stöðu fjármálaráðherra.  Hann hefur ástríðufullan áhuga á pólitískum álitaefnum sem eru þess eðlis að hann geti nýtt sér hagfræðikunnáttu sína. Sú kunnátta hefur að litlu leyti verið uppfærð með haustinu en það lítur ekki út fyrir að Stoltenberg hafi tapað neinu af faglegu sjálfstrausti sínu af þeirri ástæðu. Hann hefur ekki síður beitt faglegri en pólitískri nálgun við að fást við kreppuna í haust.

Það hefur í för með sér að hann hefur ekki látið undan pólitískum þrýstingi um að standa fyrir umfangsmiklum viðbragðsáætlunum við kreppunni eða þrýsta á Seðlabanka Noregs um að lækka stýrivexti meira og hraðar en bankinn sjálfur vill. Hann hefur jafnframt á undanförnum tveimur mánuðum engu sinnt gagnrýni stjórnarandstöðunnar og ýmissa álitsgjafa, gagnrýni um að hann bregðist of seint við.

Sameiginleg kreppuáætlun á næsta leiti

Jens Stoltenberg hefur þess í stað valið þá aðferðafræði að láta sér nægja að leysa aðkallandi vanda sem upp hefur komið í ákveðnum geirum en það verður ekki fyrr en um mánaðamótin janúar/febrúar sem lögð verður fram heildaráætlun til að berjast gegn kreppunni. Það er í samræmi við ráð sérfræðinga í fjármálaráðuneytinu. Þeir vilja sjá hvaða áhrif fyrsta vaxtalækkun seðlabankans hefur áður en þeir ýta nýjum aðgerðum úr vör.  Þeir vilja jafnframt undirbúa nýjar aðgerðir gegn kreppunni vel án þess að vera í tímaþröng svo ekki sé hætta á að fjármunum verði sólundað eða að settar verði af stað áætlanir sem vara allt of lengi og þess vegna sé hætta á að þær skapi nýjan þrýsting á hagkerfið þegar kreppan er yfirstaðin.

Þessi nálgun hefur orðið til þess að yfirvöld hafa á undanförnum tveimur mánuðum beitt tveimur hliðstæðum aðferðum. Í fyrra lagi hefur verið náið samband við „kreppuatvinnugreinarnar“ svo hægt sé að átta sig strax á þörfinni fyrir bráðum aðgerðum. Þeim var fyrst beitt þegar sett var fram björgunaráætlun fyrir bankana til að skapa lánstraust að nýju. Því næst komu upp gífurleg vandamál varðandi fjármögnunarúrlausnir útflutningsiðnaðarins, og þá sérstaklega skipaiðnaðarins.  Ríkisstjórnin brást við með ýmsum aðgerðum sem höfðu það að markmiði að tryggja iðnaðinum lánstraust.

Í desember verða hugsanlega kynntar aðgerðir til að tryggja fjármögnunarmöguleika fyrir smærri iðnfyrirtæki þar sem lánamarkaður einkafyrirtækja virkar ennþá mjög illa fyrir þessi fyrirtæki. Ekki bætti úr skák þegar ljóst varð fyrir nokkrum vikum að mörg sveitarfélög ætla líka að skera niður rekstrarútgjöld sín á næsta ári af því að þau fengu nýja útreikninga bæði á skatttekjum og kröfunum um afkomu sjóða.  Ríkisstjórnin sendi bréf til sveitarfélaganna þar sem þau voru beðin um að hirða ekki um lækkaðar skatttekjur í innri fjárhagsáætlunum sínum.  Ríkisstjórnin muni borga reikninginn þegar að því kemur.

Sveitarfélögin vita ekki alveg hvað þau munu fá.  Það er nefnilega háð hinum aðgerðum ríkisstjórnarinnar – skipulagi áætlaðs kreppupakka. Það er almennt talið að ríkisstjórnin muni verja auknu fjármagni til stjórnsýslustigs sveitarfélaga til að fá þau til að koma ýmissi „neyðaratvinnu“ á fót – viðhald opinberra bygginga og mannvirkja stendur efst á forgangslistanum.

Hagsmunasamtök sveitarfélaga vinnur um þessar mundir af því í samstarfi við hlutaðeigandi ráðuneyti að kortleggja þá möguleika sem eru í stöðunni. Slík vinna á sér stað í öllum ráðuneytum.  Allir geirar samfélagsins beita mikilli sköpunargáfu til þess að tryggja sér sem stærstan hluta af kreppufjárframlaginu sem koma mun.

Efasemdir um skattalækkanir

Í byrjun janúar mun fjármálaráðuneytið vega, meta og bera saman allar óskir og kröfur.  Þá verður jafnframt gerð ný spá um stöðu efnahagsmála svo hægt verði að ákveða hvert umfang kreppupakkans þarf að vera. Eitt af því sem mönnum þykir spennandi að sjá er hvort ríkisstjórnin muni láta nægja að veita auknum fjármunum til eflingar og viðhalds bygginga og mannvirkja eða hvort hún muni einnig leggja til lækkun skatta og gjalda.

Það er engin leið að gera sér grein fyrir þessu fyrr en ríkisstjórnin hefur metið alvarleika kreppunnar að nýju. Geti maður gert sér raunhæfar vonir um að botninum sé náð eftir einn og hálfan mánuð mun Stoltenberg láta sér nægja að auka ríkisútgjöldin. Forsendan er þá að vextir séu orðnir svo lágir að það muni hafa hvetjandi áhrif á einkageirann að eyða meira fé.

Það er lítill vilji til þess í rauð-grænu ríkisstjórninni að beita skattalækkunum við núverandi aðstæður. Sósíalíski vinstriflokkurinn og hluti Miðflokksins eru almennt þeirrar skoðunar að skattstigið eigi að vera hærra. Í Verkamannaflokknum eru margar ólíkar skoðanir á lofti. Hið áhugaverða er að sá hluti flokksins, sem að öllu jöfnu getur hugsað sér að beita skattalækkunum til að örva hagkerfið, hefur efasemdir nú þar sem talið er að neytendur muni við núverandi aðstæður nýta sér skattalækkanir til að auka sparnað en ekki til að auka neyslu.

Leiðtogi Verkamannaflokksins Jens Stoltenberg tilheyrir þessum hópi.  Það leiðir væntanlega til þess að hann muni hugsa meira á pólitískum línum en hagfræðilegum þegar kemur að því að taka afstöðu til skattalækkana. Svo lengi sem hagfræðingurinn í honum hefur efasemdir þá mun pólitíska tillitið vega þyngra. En það er ekki heldur auðvelt að segja til um það í dag hver pólitísk hugsun hans verður. Það er ekki víst að hann geri það sem rauð-græna ríkisstjórnin vill. Það eru kosningar í haust og Stoltenberg hefur sýnt fram á það á síðustu mánuðum að hann er ekki síður upptekinn af hagsmunum flokksins en ríkisstjórnarinnar. Hann hefur nú á haustmánuðum í þremur málum beitt meirihlutavaldi Verkamannaflokksins til að þvinga vilja sinn og flokks síns í gegn.

Sjálfstæður og sjálfsöruggur forsætisráðherra

Það orð fór af Jens Stoltenberg fram á sumar að hann væri upptekinn af verkferlum og væri ekki nógu framtakssamur. Orðstír hans er ekki litaður af því lengur. Og það kemur ekki síst til af viðbrögðum hans við kreppunni. Honum hefur tekist að skapa þá ímynd að ákvarðanirnar séu teknar á skrifstofu hans. Hann hefur ekki látið sig stjórnarandstöðuflokkana á Stórþinginu miklu varða og hann hefur ekki heldur gefið hinum ríkisstjórnarflokkunum tveimur mikið svigrúm. Hann hefur virkað sjálfsöruggur og sjálfstæður.

Umbunin hefur komið fram í skoðanakönnunum. Fylgi Verkamannaflokksins hefur aukist og flokkurinn getur gert sér vonir um gott gengi í kosningunum næsta haust. Nái rauð-græna ríkisstjórnin ekki að endurnýja meirihluta sinn verður Verkamannaflokkurinn hugsanlega svo öflugur að hann nái að mynda ríkisstjórn einn síns liðs – með stuðningi mismundi meirihluta á Stórþinginu, það er að segja stuðningi mismunandi flokka í mismunandi málum.

Hið mikla sjálfsöryggi Verkamannaflokksins og Jens Stoltenbergs um þessar mundir virkar raunar frekar ögrandi. Gremjan getur hugsanlega orðið svo mikil að hann smitist yfir til kjósenda.

Það mun þó að miklu leyti vera undir gangi kreppunnar komið.  Versni ástandið að mun í náinni framtíð getur nálgun ríkisstjórnarinnar, sem falist hefur í stuttum skrefum, reynst pólitísk mistök. Út frá hagfræðilegu sjónarmiði leikur varla nokkur vafi á því að skynsamlegast er að gera lítið í einu og hugsa sig vel um áður en maður framkvæmir. En það skiptir engu máli sjái kjósendur ekki árangurinn. Ef atvinnuleysi eykst fyrir alvöru getur farið svo að Stoltenberg verði kennt um þó að hann eigi í raun ekki sök á því. Þá munu sjálfsöryggi hans og sjálfstæði sem einkennt hafa persónu hans nú í haust vinna gegn honum.

Verkamannaflokkurinn getur í slíkri stöðu einnig lent í því að flokkurinn verði látinn sæta ábyrgð á því að stór hluti olíusjóðs landsins, sem nú heitir eftirlaunasjóður erlendis, hafi tapast í kauphöllum heimsins. Það hefur ekki gerst ennþá en til þess getur komið. Í raun myndi það þýða að stór fjölþjóðleg fyrirtæki færu á hausinn og að eignarhluti eftirlaunasjóðsins væri tapaður að eilífu. Það væru mun víðtækari atburðir en verðfallið í kauphöllunum sem við höfum orðið vitni að fram að þessu. Verðmætin hafa minnkað verulega en við gerum okkur þrátt fyrir allt vonir um að hlutabréfaverð muni hækka að nýju.

Huggun Stoltenbergs felst í því að komi til slíks heimshruns þá verða mun alvarlegri hlutir en kosningasigur hans sem þarf að hafa áhyggjur af.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar