Nú síðasta árið hefur verið deilt um kanadíska fyrirtækið Magma Energy sem hefur eignast rétt til að nýta jarðorkulindir á Reykjanesi næstu 65 árin og jafnvel lengur. Þar er líka tekist á um – hvort og hvernig einkaaðilar eigi að koma að nýtingu orkunnar og hvort rétt sé að setja í stjórnarskrá ákvæði um eign þjóðarinnar á auðlindunum.

Draumalandið

Á Íslandi er að finna miklu meiri orku en hin fámenna þjóð getur notað sjálf. Orkan er samt ekki óþrjótandi. Það er áætlað að orkuauðlindir fallvatns og jarðhita geti skilað á bilinu 30-50 teravattstundum af raforku. Af þeim eru þegar nýttar 17 teravattstundir. Nýting þessarar orku hefur verið fremur hæg miðað við það sem gerist víða erlendis, en í tengslum við byggingu stóriðjuvera hafa verið tekin stór stökk. Álver í Straumsvík við Hafnarfjörð reis 1970 og voru miklar virkjanaframkvæmdir í tengslum við það.  Svo leið langur tími, en 1998 tók til starfa álverksmiðja í Hvalfirði. Þá urðu menn mjög stórhuga, það voru uppi áform um að álver yrðu reist í fjölda byggðarlaga kringum landið – 2007 var lokið við byggingu Kárahnjúkavirkjunar sem er langstærsta framkvæmd Íslandssögunnar. Orkan þaðan er eingöngu notuð til að knýja álverið í Reyðarfirði, austast á Íslandi.

Deilurnar voru hatrammar og að mörgu leyti lærdómsríkar. Náttúruverndarsinnar mótmæltu með ýmsum hætti. Í fararbroddi voru söngkonan Björk og sjónvarpsmaðurinn Ómar Ragnarsson sem er þjóðhetja í augum margra. Rithöfundurinn Andri Snær Magnason skrifaði áhrifamikla bók sem nefndist Draumalandið – þar lýsti hann áformum um að virkja hverja sprænu í landinu undir stóriðju. Í huga Andra var draumurinn martröð. Erlendir aðgerðarsinnar komu og hlekkjuðu sig við vinnuvélar – í þeim hópi er sagt að hafi verið breski lögreglunjósnarinn Mark Kennedy.

Gagnrýni beindist líka að því að arðsemi þessa risaverkefnis væri vafasöm, ávinningurinn væri ekki nægur miðað við tilkostnaðinn. Stjórnvöld drógu reyndar aldrei dul á að byggðasjónarmið réðu för – þingmenn og ráðherrar af Norðausturlandi þrýstu mjög á um virkjunina og álverið – ætlunin var efla byggðina á Austurlandi og fjölga fólki þar. Fólksfjölgunin hefur látið á sér standa og síðari tíma greining sýnir að tímasetning framkvæmdanna var óheppilegt – líkt og lesa má í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um efnahagshrunið. Framkvæmdirnar mögnuðu ofþensluna í hagkerfinu sem leiddi til hrunsins. Á sínum tíma gerðu ýmsir sér grein fyrir þessari hættu – til að vega upp á móti henni var virkjunin að mestu reist af erlendum verkamönnum.

Hvað annað en ál?

Kannski má segja að fyrstu ár aldarinnar hafi verið tími álæðis á Íslandi. Tvö önnur álver hafa verið í deiglunni síðan þá. Framkvæmdir eru reyndar hafnar við annað þeirra og öll leyfi eru tilbúin, það er í Helguvík, stutt frá Keflavíkurflugvelli. Það eina sem vantar er orkan, hana hefur verið erfitt að útvega sökum þess að fjármögnun eftir hrunið hefur verið erfið. Hitt er á Bakka við Húsavík á Norðausturlandi. Ráðgert er að álverið í Helguvík fái orku bæði úr jarðhita og fallvötnum, en álverið á Húsavík af miklu jarðhitasvæði á Þeistareykjum.

Líkt og fyrr er þetta ein helsta átakalínan í íslenskum stjórnmálum. Stjórnmálamenn og sveitarstjórnarmenn frá svæðum þar sem álver kunna að rísa beita miklum þrýstingi um að framkvæmdir hefjist strax. Það flækir málin að þótt ákvarðanir um virkjanir séu teknar á landsvísu, þá hafa sveitarfélögin skipulagsvald og geta ákveðið að ráðast í byggingu álvera – og síðan gert kröfu um að þeim sé útveguð orka.

Sú skoðun er líka talsvert útbreidd að nauðsynlegt sé að ráðast í framkvæmdir sem fyrst til að endurræsa efnahagslífið. Vinstri grænir, flokkur Steingríms J. Sigfússonar fjármálaráðherra, hafa hins vegar alla tíð verið mjög andsnúnir stóriðjustefnunni. Þeir telja að henni fylgi óverjandi náttúruspjöll og að uppbygging stóriðju sé skyndilausn sem geri ekki annað en að örva hagvöxt tímabundið. Á móti hafa stóriðjusinnar spurt: Hvað á að koma í staðinn? Fjallagrös?

Er tími stóriðjustefnunnar á enda?

Landsvirkjun, hið stóra opinbera fyrirtæki sem reisir vatnsaflsvirkjanir og fer með stjórn þeirra, hefur hingað til lotið forystu manna sem eru nátengdir stjórnmálum. Landsvirkjun hefur verið vígi stóriðjusinna. Nú ber hins vegar svo við að fyrirtækið hefur fengið nýjan forstjóra, Hörð Arnarson, sem er kominn beint úr atvinnulífinu og hefur aldrei verið bendlaður við stjórnmál. Í málflutningi hans má greina stefnubreytingu. Hörður hefur kvartað undan því að stóriðjan borgi of lágt verð fyrir orkuna, hann hefur sett fram hugmyndir um að selja raforku með sæstreng til Evrópu til að Íaland hafi aðgang að samkeppnismarkaði með orku. Hann hefur líka komið á óvart með því að segja hreinskilningslega að ekki sé til næg orka til að knýja nema lítið álver við Húsavík – stóriðjufyrirtæki vilja helst ekki líta við nema stórum álverum lengur – og hann talar um að selja þurfi orkuna til smærri og fjölbreyttari aðila sem geta borgað hærra verð.

Áherslan er semsagt á arðsemi, ekki byggðastefnu eða skammtíma hagvöxt meðan á vinnuaflsfrekum stórframkvæmdum stendur. Því hefur verið haldið fram að álverin hafi óeðlileg forréttindi á Íslandi, þau greiði einfaldlega ekki nóg til samfélagsins, arður þjóðarinnar af orkuauðlindinni sé ekki nægur. Það hefur verið sýnt fram á að álver í Afríku greiða hærra verð fyrir orkuna en á Íslandi.

Því spyrja menn hvort dagar stóriðjustefnunnar séu á enda, hvort tími sé kominn til að Íslendingar fari upp á nýtt plan í orkunýtingu sinni. Nefnd á vegum iðnaðarráðuneytisins skilaði nýskeð drögum að nýrri orkustefnu sem verða til umræðu fram eftir þessu ári. Þar er lögð áhersla á arðsemi, sjálfbærni og að þjóðin njóti rentunnar af auðlindum sínum. Nefndin leggur til að meiri áhersla verði lögð á fjölbreytt, millistór iðnfyrirtæki, hærra raforkuverð, að fallið verði frá þeirri venju að orkuverð til stóriðjunnar sé tengt álverði og að hætt verði að veita opinbera ábyrgð vegna fjármögnunar virkjanaframkvæmda. Ekkert af þessu boðar gott fyrir uppbyggingu stóriðju.

Einkavæðing jarðorkunnar á Suðurnesjum

Mitt í þessu geisa deilurnar um Magma Energy og HS Orku sem áður hét Hitaveita Suðurnesja. Flækjustigið er nokkuð hátt, líka fyrir Íslendinga sem telja sig fylgjast vel með. En í grundvallaratriðum er deilt um aðkomu útlendinga að orkuauðlindunum. Útrásarvíkingarnir sem settu Ísland á hliðina ásældust orkuna, sérstaklega eftir að farið var að halla undan fæti í bankarekstrinum. Í orkunni sáu þeir tækifæri til að blása upp nýja bólu. Það var naumlega komið í veg fyrir að ein útrásarklíkan næði tangarhaldi á hinu öfluga fyrirtæki Orkuveitu Reykjavíkur sem ræður yfir miklum jarðhita. Í tilviki HS Orku gekk einkavæðingin hins vegar í gegn. Fyrirtækið komst í hendur Geysis Green Energy sem var í eigu Hannesar Smárasonar og Jóns Ásgeirs Jóhannessonar, auðmanna sem eru báðir flúnir af landi brott. Eftir hrunið var það komið á hausinn eins og annað sem útrásarvíkingar komu nálægt – á endanum var það selt kanadísku fyrirtæki sem nefnist Magma Energy.

Magma hefur með þessu fengið yfirráðarétt yfir jarðorkulindum á Suðurnesjum til 65 ára, með möguleika á framlengingu. Verðið sem fyrirtækið greiddi var heldur ekki hátt, enda var gengið frá kaupunum stuttu eftir hrun. Mikil andstaða hefur verið gegn þessum gjörningi – sjötti hluti þjóðarinnar skrifaði nafn sitt á undirskriftalista til að mótmæla honum. Aftur er það Björk sem er fremst í flokki, hún hefur meira að segja sungið karaókí í Norræna húsinu með Ómari Ragnarssyni til að vekja athygli á málstaðnum. Saksóknarinn Eva Joly talaði um að þyrfti að efna til sakamálarannsóknar á sölunni á HS Orku. Ross Beaty, forstjóra Magma Energy, hefur verið lýst sem lukkuriddara sem ætli að hagnast á neyð Íslendinga eftir hrunið.  Hann geldur þess að nokkru leyti að mikil tortryggni er í landinu og traust í lágmarki, ein samsæriskenningin er sú að Evrópusambandið ásælist Ísland til að leggja undir sig orkuauðlindir landsins. Vinstri grænir hafa leitað leiða til að rifta sölunni á HS Orku, en það verður varla gert nema með eignarnámi og þá þurfa háar fébætur að koma fyrir. Slíkir fjármunir liggja ekki á lausu á tíma mikils niðurskurðar.

Verður hægt að ná sátt?

Þarna er ekki bara tekist á um einstaka viðskiptagjörninga heldur eru grundvallarhugmyndir í húfi. Fyrir hrun var einkavæðing ríkjandi hugmyndafræði og hafði verið lengi. Það var jafnvel rætt um víðtæka einkavæðingu orkulinda. Nú hefur viðhorfið breyst allaverulega. Mikill hljómgrunnur er fyrir því að binda í stjórnarskrá ákvæði um að orkuauðlindir skuli vera í þjóðareign – þar er mönnum ofarlega í huga fiskveiðiauðlindin sem var de facto einkavædd á undir lok síðustu aldar.  Þetta er eitt af því sem Stjórnlagaþing sem var kosið í nóvember ætlaði að fjalla um. Einhver bið verður á því eftir að Hæstiréttur ákvað að lýsa kosninguna til þingsins ógilda vegna galla á framkvæmdinni.

Hjá því verður þó varla komist að einkaaðilar – og líka erlendir aðilar – komi að nýtingu orkunnar á Íslandi. Að öðrum kosti gæti reynst erfitt að afla fjármagns. En þeim fer fækkandi vatnsföllunum sem hægt er að ná sátt um að virkja, sérstaklega ef Ísland vill halda í ímynd sína sem óspillt ferðamannaland. Jarðhiti er ekki óþrjótandi auðlind, það þarf að rannsaka háhitasvæði vel til að vita hvaða nýtingu þau þola. Eftir deilur sem hafa staðið í einn og hálfan áratug fer að verða kominn einhvers konar sátt í orkumálunum. Hún hlýtur að fela í sér náttúruvernd og sjálfbærni, að auðlindum sé ekki sólundað áður en næstu kynslóðir fá að njóta þeirra, að nýtingartími sé skynsamlegur og sanngjarnt verð komi fyrir og að þjóðin sjálf njóti góðs af auðlindum sínum. Græðgin, bráðlætið og skammtímahugsunin sem einkenndi Ísland á árunum fyrir hrun er víti til varnaðar.

Ekki alltaf til fyrirmyndar

Íslendingar eru heppnir á þessu sviði. Þeir hafa næga orku og þurfa ekki að hafa áhyggjur af orkugjöfum í framtíðinni. En þetta getur líka gert menn lata og værukæra. Það er ekki þjóðinni að þakka að hún getur kynt hús sín með heitu vatni – það stafar einfaldlega af legu landsins. Í erlendum blöðum birtast einatt greinar um hvernig Íslendingar séu til fyrirmyndar á sviði grænnar orku.

En á sama tíma rísa hér stóriðjuver. Og hvað varðar brennslu jarðefnaeldsneytis eru Íslendingar síður en svo til fyrirmyndar. Útblástur gróðurhúsalofttegunda frá bílum og skipum er mikill á Íslandi og hefur vaxið. Hann er mun meiri á Íslandi en til dæmis í Svíþjóð. Þrátt fyrir tal um rafbíla, vetni og metanól gengur hægt að innleiða nýja orkugjafa. Áðurnefnd nefnd um orkustefnu leggur til að dregið verði úr innflutningi á bensíni og olíu sem nemur 20 prósentum fyrir árið 2020 og að þá verði 10 prósent af öllu eldsneyti frá íslenskum orkuberum. Þetta eru falleg fyrirheit en varla líklegt að þau náist.  

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar