Í byrjun mars birti Hagstofan í Finnlandi skelfilegar tölur: Verg þjóðarframleiðsla hafði dregist saman um 7,8 prósent á árinu 2009. Ástæðuna má rekja til mesta samdráttar í framleiðslu á einu ári frá því á tímabilinu 1917 - 1918 þegar Finnar áttu í blóðugu innbyrðis stríði. Annað eins hefur aldrei gerst, tölurnar hafa aldrei verið jafn neikvæðar, hvorki í vetrarstríðinu né í upphafi tíunda áratugar síðust aldar þrátt fyrir að útlitið hafi þá verið svart.

Þegar samdráttur í vergri þjóðarframleiðslu er svona gríðarlegur má gera ráð fyrir fjölda annarra áfalla í kjölfarið. En raunin hefur orðið allt önnur. Skelfingin hefur ekki skotið jafn djúpum rótum og fyrir 20 árum síðan. Betur hefur tekist að halda atvinnuleysinu í skefjum og í þetta sinn hafa menn ekki þurft að hafa áhyggjur af gengi marksins, vaxtastiginu eða skuldsetningu.

Nú er alls ekkert rætt um örlög bankanna vegna þess að þar er einfaldlega ekkert um að ræða. Tap bankanna hefur verið hverfandi eða minni háttar og ekki valdið neinum áhyggjum opinberlega. Allt tal um óheyrilega skuldsetningu íbúanna vegna hárra íbúðalána heyrir frekar kenningunum til en raunveruleikanum.

Áður fyrr var allt á annan veg

Um þessar mundir eru miklu færri bankar í götumyndinni. Undir lok níunda áratugar síðustu aldar voru þeir hver við hliðina á öðrum við aðaltorg allra borga og bæja. Neonskiltin böðuðu í ljósi nöfn og merki sem næstum öll heyra sögunni til. Segja má að nú standi aðeins staðbundnir eða svæðisbundnir samvinnubankar eftir, og þeim var á sínum tíma legið á hálsi fyrir að vera of svifaseinir til breytinga.

Aðrir bankar brugðust fyrr við þeim tækifærum sem opnuðust í lok níunda áratugarins, með þeim afleiðingum að engir þeirra eru lengur til. Hrun bankanna var algert, djúpt og dýrt. Síðar hefur verið reiknað út að það kostaði ríkið óheyrilega mikið, eða 12,8 prósent af vergri þjóðarframleiðslu. Það er mun meira en um var að ræða í Noregi eða Svíþjóð.

Bankarnir féllu ekki beint í faðm ríkisins, þótt hann stæði opinn. Það lét nærri að Finnland endaði undir verndarvæng Alþjóða gjaldeyrissjóðsins, (AGS). Vextirnir voru himinháir, markið peð í leik gjaldeyrisspákaupmanna og bæði stór og smá fyrirtæki hrundu um koll eins og spilaborgir. Tap bankanna vegna útlána var langt umfram það sem bæði íbúarnir og bankastjórarnir höfðu getað ímyndað sér að gæti gerst. Finlands Bank (Seðlabanki Finnlands) og ríkisstjórnin þróuðu björgunaráætlun, sem átti sér engan líkan, um leið og það hrikti í öllum meginstoðum hagkerfisins. Ekkert varir að eilífu, hvorki bankarnir sem höfðu verðið til lengur en elstu menn muna, né heldur ábatasöm viðskipti fjölmargra finnskra fyrirtækja við nágrannann í austri, vegna þess að Sovétríkin höfðu liðast í sundur.

Af tindinum á botninn, eins og Ísland í dag

Fyrir bankahruninu voru margar ástæður. Uppsveiflan var kröftug, frelsið í peningamálastjórn hafði aukist, og finnskir bankar stefndu að því að sigra heiminn. Fyrirtæki og íbúar tóku áhyggjulaus gjaldeyrislán. Skyndilega voru Finnar orðnir alþjóðlegir, nútímalegir og uppvaxandi, einmitt þegar allt hafði um langa hríð virst smátt og þjóðlegt. Enginn ljáði viðvörunarmerkjunum eyra vegna þess að allt útlit var fyrir að þróttur og vöxtur yrðu viðvarandi. Mikið að því sem gerðist minnir á fréttirnar sem upp á síðkastið hafa borist frá Íslandi, að því fráskildu, að þrátt fyrir allt tókst með naumindum að halda hagkerfi Finna á floti.

Að endingu gekkst ríkið í ábyrgð fyrir innlánunum. Ein mikilvæg gerð fjármálastofnana, sparisjóðirnir hurfu algerlega. En það var einmitt ótrúlegur vöxtur þeirra sem varð svo dýrkeyptur. Ríkið neyddist til þess að leggja niður þá sem voru í vonlausri stöðu, restinni var skipt á milli hinna bankanna. Mikilvægustu viðskiptabankarnir, sem fram til þessa höfðu verið í harðri samkeppni neyddust að lokum til þess að sameinast vegna þess að það var eina færa leiðin.

Á þeim árum voru látlaust teknar erfiðar ákvarðanir á tímum sífelldra breytinga. Nöfn banka, merki og eignarhald breyttust fram og tilbaka. Miklir fjármunir töpuðust. Skuldabyrði margra fyrirtækja og einstaklinga varð yfirþyrmandi og það hefur tekið óratíma að greiða skuldina niður bæði efnislega og andlega. Innistæður íbúanna voru samt tryggðar allan tímann, og að endingu, þegar ró hafði færst yfir aftur, var unnt að velta fyrir sér hvað hafði eiginlega átt sér stað.

Norræn leikflétta

Eigendaform bankakerfisins, sem hafði verið fullkomlega finnskt, fór nú að taka á sig nýja mynd. Finnska leikfléttan var orðin norræn og áhrifa breytinganna gætir ennþá á tuttugustu og fyrstu öldinni þegar Sampo banki var seldur Danske bank. Það eru aðeins bankar með staðbundna, svæðisbundna eða aðra aðgreinda starfsemi sem ennþá eru í eigu innlendra aðila. Þar að auki hafa nokkur tryggingafélög og fyrirtækjasamsteypur útvíkkað starfsemi sína yfir í bankastarfsemi. Hinir finnsku bankarnir, sem töldust stórir, eru annað hvort horfnir eða hafa á einn eða annan hátt orðið norrænir.

Af því leiðir með öðrum orðum að þær hættur sem steðja að erlendis frá á tímum núverandi kreppu hafa miklu minni áhrif á Finna en síðast. Finnskir bankar eru t.d. ekki starfandi í Eistlandi eins og sænskir.

En djúpa bankakreppan í upphafi tíunda áratugarins átti einnig þátt í að Finnar eftir inngöngu í ESB, einir norrænna þjóða, stefndu markvisst að evrusamstarfinu. Allir höfðu fengið nóg af gengisfellingum, gengisspámennsku og breytilegum vöxtum. Það var viðtekin skoðun að Finnum myndi ekki takast að verja eigin gjaldmiðil í kreppuástandi.

Samt sem áður hringdi nýja kreppan viðvörunarbjöllum um leið og fréttir annarsstaðar frá í veröldinni bárust af hruni banka og neyðarfundum stjórnvalda. Í mörgum löndum var miklum fjármunum varið til þess að bjarga bönkum og í Finnlandi bjuggu menn sig líka undir það.

Mikilvægasta aðgerðin í lok árs 2008 var ákvörðunin um ábyrgð finnska ríkisins upp á gríðarlega upphæð, eða um 50 milljarða evra, sem ætlaðar voru til þess að verjast hugsanlegri efnahagskreppu, samkvæmt leiðbeiningum frá ESB. Þar að auki var innstæðutryggingin hækkuð og innstæður viðskiptavina íslenska Kaupþings-bankans í Finnlandi voru tryggðar.

Heldur engin bóla á fasteignamarkaði

Þetta leiddi ekki til mikilla átaka á sviði stjórnmálanna vegna þess að ábyrgðin virtist frekar fræðileg eins og reyndar kom í ljós.

Meðal þess sem nú er frábrugðið því, sem var í upphafi tíunda áratugarins, er að bæði fyrirtæki og heimili hafa mun betri stjórn á lánum sínum en þá. Enginn hefur tekið óheyrilega áhættu. Þar að auki hefur fasteignamarkaðurinn haldist í ótrúlegu jafnvægi.

Það hefur ekki orðið vart við neina bólu á fasteignamarkaði. Aukið atvinnuleysi og stöðnun hagkerfisins hefur sannarlega valdið lækkun verðs en breytingarnar hafa verið fyrirsjáanlegar og í hófi. Það sem mestu máli skiptir er að útlánsvextir hafa aldrei verið lægri og það hefur auðveldað kringumstæður þeirra sem skulda fasteignalán.

Engu að síður gera ákveðnir áhættuþættir vart við sig. Ef vextirnir hækka munu margir sem skulda há fasteignalán lenda í erfiðleikum. Samt eru kringumstæður aðrar en þær voru fyrir 20 árum síðan, þegar fasteignir lækkuðu umtalsvert á sama tíma og vextir höfðu aldrei verið hærri, gjaldeyrislánin dýr og markið gengisfellt. Evrusvæðið hefur nú verið stuðpúði gagnvart öllu þessu.

Í nýju efnahagskreppunni eru það greinilega bankarnir sem hafa orðið fyrir hvað minnstum áhrifum. Kannski lærðum við eitthvað af því sem gerðist fyrir tuttugu árum.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar