Fjórir af tíu stjórnarmönnum norskra stórfyrirtækja eru konur og Noregur er brautryðjendaland í heiminum. Í daglegu tali er rætt um jafnréttisferðaþjónustu, við tökum á móti sérfræðingum, stjórnmálamönnum og blaðamönnum frá öllum heiminum til að kenna þeim hvernig hægt er slá öll met í atvinnuþátttöku kvenna, vel að merkja án þess að fæðingum fækki. Það sem við hins vegar sýnum ekki jafnréttistúristunum er að kynbundinn launamunur hefur verið óbreyttur í 25 ár.

Verkalýðshreyfingin og margir stjórnmálaflokkar standa í harðri baráttu nú er haustið er að bresta á. Það snýst um tillögu jafnréttisnefndarinnar sem lagði fram umfangsmikla skýrslu í vetur. Í skýrslunni var sýnt fram á að konur vinna sér aðeins 80% inn af því sem karlar bera úr býtum og engin þróun hefur orðið í þessum efnum í 25 ár.  Nefndin lagði til að á fjárlög hvers árs yrðu settir um 45 milljarðar íslenskra króna í svokallaðan „jafnréttispott“ fyrir konur sem starfa hjá opinberum fyrirtækjum.

Sérstaklega á verkalýðshreyfingin erfitt með að sætta sig við tillöguna.  Launa- og kjaraviðræðukerfið í Noregi er þannig gert að Alþýðusambandið hefur gífurleg áhrif á það hvernig launahækkanirnar deilast niður. Í kerfinu sem er við lýði, og kallað er brautryðjendagreinakerfið, semja þeir fyrst um launahækkanir sem starfa hjá fyrirtækjum sem eru í samkeppni (brautryðjendagreinarnar). Síðan er öllum öðrum hópum launþega gert að semja innan rammanna sem brautryðjendagreinarnar hafa samið um.

Þar sem meirihluti þeirra sem starfa hjá fyrirtækjum í samkeppni eru karlar og flestir sem starfa hjá hinu opinbera eru konur, þá liggur það í augum uppi að brautryðjendagreinakerfið hefur hindrað jöfnun launakjara kvenna og karla. Konur í opinbera geiranum hafa ekki getað náð körlunum í iðnaðinum, því að þá hefðu þær leitt launahækkanirnar.

Óttinn við að starfsmenn í opinbera geiranum fái mestu launahækkanirnar er líka mikill í flestum stjórnmálaflokkum. Atvinnuveitendur hins opinbera eru stjórnmálamenn, hvort sem þeir sitja í sveitarfélögum eða ríkisfyrirtækjum, og þeir þurfa á hjálp einhverra reglna að halda þegar þeir greiða sínum eigin kjósendum laun. Komi til þess að stjórnmálamenn byrji að keppa sín á milli um að greiða sem hæst laun, getur það leitt til þess því að hrapallega fari með ríkisfjármálin.

Þetta leiðir til þess að það er langt í land áður en stjórnmálamenn og „ábyrgir“ verkalýðsleiðtogar samþykkja tillöguna um að veita 45 milljörðum til kvenna sem starfa hjá hinu opinbera. Á hinn bóginn er það smánarblettur fyrir brautryðjendalandið Noreg að okkur hafi ekki tekist að jafna launamismuninn neitt á 25 árum. Okkur veitist því erfiðara að vera eins stolt og okkur langar til að vera.

Heimsmet i atvinnuþátttöku kvenna

Stjórnmálamenn eru ánægðastir með atvinnuþátttökuna. Við eigum heimsmet í atvinnuþátttöku kvenna. Það er mikilvægt jafnréttinu en þó enn mikilvægara atvinnulífinu. Auðlindin sem felst í vinnuaflinu er óvenju mikil þegar tekið er tillit til þess að við erum rétt aðeins um fimm milljónir manns. Frá sjónarhóli stjórnmálamanna er þó allra best að við eigum ekki við sama vandamál að stríða og lönd á meginlandi Evrópu; að fæðingartíðni lækki eftir því sem atvinnuþátttaka kvenna eykst. Einstaklega gott fæðingarorlofskerfi (þar sem konur geta verið heima í næstum heilt ár með barnið) er sögð mikilvægasta ástæða þess að norskar konur tvinna atvinnuþátttöku og mæðrahlutverkið svo vel saman.

Hið góða fæðingarorlofskerfi á sér líka neikvæðar hliðar. Jafnréttisnefndin hefur sýnt fram á að launamismunur á hverjum vinnustað fyrir sig, og meðal fólks með sömu menntun, verður einmitt til á þeim árum sem konur eignast börn. Á fyrstu árum starfsferils síns bera konur hið sama úr býtum karlar með sömu menntun, en svo eignast þær barn og hafna möguleikanum á stöðuhækkun á vinnustaðnum. Á sama tíma nota margir nýbakaðir feður tækifærið og vinna örlítið meira á meðan móðirin er heima í fæðingarorlofi. Það getur verið að fjárhagur fjölskyldunnar skipti máli (móðirin getur ekki lengur unnið yfirvinnu), slítandi bleiuskipti heima fyrir eða hreinlega að menn hafi unnið í svo mörg ár að mönnum sé orðið eðlilegt að vinna mikið.

Hver sem ástæðan er: Niðurstaðan er að menn koma af barneignaraldrinum með betri ferilsskrá og öflugra tengslanet á sama tíma og konurnar hafa staðnað.  Það leiðir síðan til þess að meðal fjölmargra fjölskyldna þénar karlinn meira en konan þegar bleiubörnin byrja í skóla og í tómstundastarfi. Og þá verður lífið svo erfitt fyrir margar fjölskyldur þar sem báðir foreldrarnir taka þátt í atvinnulífinu, að annar dregur svolítið úr vinnunni – auðvitað sá sem er með lægri laun.

Það er býsna alvarlegt út frá þeim sjónarmiðum að konur og karlar eigi að hafa sömu laun en það er jafnframt afturför út frá almennum jafnréttissjónarmiðum. Þótt erfitt sé að færa sönnur á slíkt þá hafa á undanförnum árum borist fjölmargar ábendingar um að kynhlutverkin á heimilunum séu hefðbundnari nú en fyrir fimmtán árum.  Það er félagslega viðurkenndara nú en áður að vera heimavinnandi og nýta krafta sína í börn og heimili.  Þegar kemur að börnunum að velja menntun og vinnu þá eru þau álíka mikið í kynhlutverkunum og foreldrar þeirra.

Kvótareglur

Umræðan um kvennakvóta hefur jafnframt ótrúlega lítið breyst á síðasta áratug.  Í stærsta ríkisstjórnarflokknum, Verkamannaflokknum, hóf miðstjórnin haustmisserið á að kynna sína eigin kvótareglu sem hefur í för með sér að hlutfall karla í þingflokknum á Stórþinginu gæti orðið meira en sést hefur lengi.

Ein af ástæðum þessa er að Jonas Gahr Støre utanríkisráðherra er ætlað sæti á stórþinginu í haust. En hann býr í Osló og hann er karlmaður. Hið sama á við um Jens Stoltenberg auk leiðtoga flokkshópsins í Osló og ef menn fylgdu venjulegu kvótareglunni, myndi Jonas Gahr Støre verða fimmti maður á lista Verkamannaflokksins í Osló í kosningunum til Stórþingsins, en það myndi leiða til þess að hann næði ekki inn á þing miðað við skoðanakannanir um þessar mundir. Það er óbærileg hugsun fyrir langstærstan hluta flokksmanna Verkamannaflokksins. Jonas Gahr Støre er langvinsælasti stjórnmálamaður Noregs og hann stjórnar utanríkispólitíkinni af slíkum myndugleika að flestir heillast af. Það er ekki hægt að fórna öllu fyrir jafnréttið.

Þetta hefur valdið æsingi ekki síst meðal gamalla femínista. Þeir stjórnmálamenn sem hafa unnið að því að tryggja jafnrétti í stjórnmálum í þrjátíu ár þykir þetta mikil afturför. Baráttan var ekki unnin hvort eð er þannig að nú verður að berjast enn harðar, segja þeir. Þeir verða líklega enn sannfærðari þegar þeir fylgjast með í jafnréttisumræðunni í atvinnulífinu. Siv Jensen formaður Framfaraflokksins fær mikinn hljómgrunn þegar hún beitir hefðbundnum rökum um að það sé fjandsamlegt konum að beita kvóta á konur – það er að segja að það sé kvótinn en ekki hæfnin sem tryggi þeim aðgang að starfi.

40 prósent konur

Umræðurnar um kvenkyns stjórnarmenn hefur horfið alveg síðan ríkisstjórnin á undan þeirri sem nú situr kynnti þá kröfu að í allflestum stjórnum atvinnulífsins yrðu að vera að minnsta kosti 40% konur – eða karlar í þeim örfáu tilfellum þar sem konur höfðu fram að því verið í miklum meirihluta. Þetta framtak kom mjög á óvart á sínum tíma af því að þessu var komið á af ráðuneyti sem stjórnað var af Hægriflokknum.  Það hefur síðan komið fram að flokksforysta Hægriflokksins var í raun á móti tillögunni, en atvinnumálaráðherranum tókst að hafa hana undir með því að tryggja sér stuðning samstarfsflokkanna á miðjunni – ekki síst Kjell Magne Bondevik forsætisráðherra.

Þrátt fyrir að Hægriflokkurinn væri eiginlega ekki reiðubúinn til að styðja tillöguna þá hafði dregið úr andstöðunni. Það höfðu í raun ekki orðið miklar breytingar í atvinnulífinu á jafnréttisáratugunum frá 1975. Gro Harlem Brundtland hafði komið á fót fyrstu kvennaríkisstjórn heimsins, á tímabili á tíunda áratugnum voru allir mikilvægustu flokksleiðtogarnir konur, konurnar voru á góðri leið með að taka yfir háskólana (þar er nú meirihlutinn konur) og þær komu færandi hendi til landsins með heiður og virðingu vegna árangurs í íþróttum.  En í atvinnulífinu voru það ennþá piltarnir sem réðu – bæði í stjórnum og í yfirmannsstöðum.

Ansgar Gabrielsen atvinnumálaráðherra Hægriflokksins fór að leggja trúnað á þau rök að ójöfn skipting milli kynja snerist ekki bara um mismunandi hæfni þeirra og ólíku vali á starfsframa, heldur væri um að ræða tengslanet sem héldust við.  Stjórnendur og yfirmenn réðu menn úr tengslaneti sínu – og það voru fyrst og fremst karlar.

Markmiðið með frumvarpinu um kvótann var að þvinga konur inn í tengslanetin eða að minnsta kosti að auðvelda karlkyns yfirmönnum að fá duglegar konur í tengslanet sín.  Hvort þetta virkar vitum við ekki enn. Það eina sem við vitum fyrir víst er að næstum öllum fyrirtækjum hefur tekist að finna hæfar konur til að sitja í stjórnum sínum – þrátt fyrir að margir karlkyns stjórnendur héldu því fram fyrir nokkrum árum að það yrði ekki hægt.

Í norrænu samhengi er vert að hafa í huga að nokkrar hinna hæfu kvenna, sem nú sitja í stjórnum norskra fyrirtækja, eru frá Danmörku eða Svíþjóð en það er jafnrétti engu að síður.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar