Í Færeyjum er hlutfall kvenna í atvinnulífinu lágt þegar litið er til einkageirans en þær eru áhrifameiri í menningarlífinu.  Menningarlegar og félagshagfræðilegar ástæður eiga sinn þátt í að hamla þátttöku kvenna í efsta lagi samfélagsins.  Hlutfall kvenkyns stjórnmálamanna á Lögþinginu hefur aukist og stúlkur eru í meirihluta í menntaskólum.

Stuðningur við vinstri-ríkisstjórnina sem nú situr við völd í Færeyjum hefur brugðist í eigin röðum. Þess vegna kom upp sú staða nú í ágúst að ríkisstjórnin varð að minnihlutastjórn sem á í samstarfi við miðjuflokkinn Sjálvstýriflokkinn. Fyrst í stað verður flokkurinn, sem nú hefur hafið samstarf við ríkisstjórnina, stuðningsflokkur ríkisstjórnarinnar en menn eru opnir fyrir því að samstarfið verði enn nánara síðar meir. Hvernig uppstokkun verður um að ræða í ráð og nefndir er enn óvíst. En hvernig sem skákmennirnir eru hreyfðir til á taflborðinu þá verður ekki hægt að horfa fram hjá því að konur hafa styrkt stöðu sína í færeyskum stjórnmálum.

Í kosningunum til Lögþingsins hinn 19 janúar 2008 fjölgaði konum mjög á þinginu, en þá náði hlutfall þeirra að verða 23,5% kjörinna þingmanna. Það var meira en tvöföldun frá kosningunum þar áður. Skömmu fyrir kosningarnar var kosningakerfinu breytt þannig að nú eru eyjarnar eitt kjördæmi. Það hefur án vafa haft mikil áhrif á gengi kvenna í kosningunum. En það er ekki eina ástæðan.

Margir flokkanna vildu breyta ímynd sinni. Lýðveldissinnarnir hafa verið mest áberandi, þar sem þeir hafa nánast gert það að tískufyrirbæri að velja konur. En þeir voru ekki þeir einu. Flokkarnir hafa í sameiningu, undir þrýstingi frá Vestnorræna ráðinu, staðið fyrir stofnun félagsskaparins Lýðræði, en tilgangur félagsskapsins er að hvetja konur til að taka þátt í stjórnmálum. Þrír af átta ráðherrum ríkisstjórnar Færeyja eru konur.

En þetta snýst líka um stórpólitík

Atvinnulíf

Ýmsir í atvinnulífinu hafa áttað sig á að konur eru mjög mikilvægar fyrir þjóðarhag í framtíðinni. Þess vegna eru þær nú hvattar til að sækjast eftir ábyrgð og til að hafa metnað til að sækjast eftir meiri áhrifum í atvinnulífinu.

Konur sitja í stjórnum, sjóðstjórnum og í stjórnunarstöðum hjá hinu opinbera en þær eru ekki áberandi í stjórnunarstöðum í einkageiranum.  Í bankaheiminum eru líka allir æðstu yfirmenninrnir karlar.  Hins vegar hafa konur mikil áhrif í menningarlífinu.

Það þýðir ekki lengur að halda fram hinni fornu sögn um að ekki sé nægilegt aðgengi að hæfum konum.  Konurnar hafa sjálfar sett á fót heimasíðuna www.kveik.fo þar sem fjöldi þeirra hefur skráð sig með nafni og lýst hæfileikum sínum.

Frá sjónarhóli stjórnmálanna snúast vangavelturnar um „skort á áhrifum kvenna/skort á þátttöku kvenna í atvinnulífinu“ fyrst og fremst um að afla fjár til velferðarsamfélagsins og um að geta tekið skammlaust þátt í alþjóðasamfélaginu. Það krefst menntaðs vinnuafls.

Leiðin fram á veg

Meirihluti nema í menntaskólum eru stúlkur. Og nú er þess beðið að þær fari að beita sér í markaðshagkerfinu. Margar eru farnar að þreifa fyrir sér en það tekur tíma að vinna sig upp í meistaradeildina.

Framkvæmdastjóri Samtaka iðnaðarins á Færeyjum og atvinnumálaráðherrann eru góð dæmi þess að konur geta líka komist til áhrifa. Konur eru í báðum stöðunum. Þannig er jafnframt um að ræða menningarlegt atriði.

Það er ekki óvanalegt í ýmsum öðrum löndum að konur bíði með að eignast börn og fjölskyldu þar til þær hafa náð að hátt í valdastiga samfélagsins. Færeyskar konur hafa hingað til ekki viljað færa slíkar fórnir. En slíkar fórnir eru kannski nauðsynlegar tímabundið á meðan breytingar ganga yfir og hlutir færast í eðlilegt horf?

Einhleypar konur

Jafnrétti er jafnframt samfélagsleg aðlögun. Sumir hópar samfélagsins hafa minna á milli handanna en aðrir.  Og það hangir ekki nauðsynlega saman við menntun.

Einstæðar konur sem eru fyrirvinnur á höfuðstaðarsvæðinu eru undir efnahagslegum þrýstingi. Ein aðalástæðan er húsleigan. Það njóta ekki allir sömu réttinda á húsnæðismarkaðinum. Hann er ófullkominn og leigjandinn hefur enginn réttindi.  Ráðherrann sem hefur húsnæðismál á sinni könnu hefur staðið fyrir umbótum að eigin sögn.Sérfræðingar eru ósammála.

Í júlí lofaði forsætisráðherrann að breytt yrði um stefnu í málaflokknum. En þolir það bið? Ég tók viðtal við 41 árs móður um daginn sem er nýflutt til Danmerkur vegna húsleigunnar. En fleira þrýstir á pyngjuna.

Verðlagshækkanir á olíu og nauðsynjum til heimilisins hefur gert einstæðum mæðrum enn erfiðara að komast af fjárhagslega. Landsstjórnin hefur hingað til ekki viljað taka upp kerfi þar sem reynt er að beita virðisaukaskatti og öðrum opinberum gjöldum til að stilla af, þess vegna er það mál verkalýðsfélaga.

Verkalýðshreyfingin verður auk þess að axla hluta ábyrgðarinnar á því að störf sem einkum eru skipuð konum eru ekki sérlega aðlandi vegna launanna. Þetta skiptir jafnframt máli varðandi þá ósk stjórnmálamanna að fá alla í vinnu. Atvinnuleysi hefur aldrei verið minna og eldri borgurum fjölgar sífellt á atvinnumarkaði.

Tölfræðileg gögn frá 2007 sýna að aðeins 14% þeirra sem voru með 6,5 milljónir íslenskra króna eða meira í árstekjur voru konur.

Þó munu einstæðar fyrirvinnur fljótlega fá dálitla aðstoð. Brátt verður þeim veittur tæplega 100.000 króna fjárstyrkur árlega fyrir hvert barn undir 18 ára aldri. Fyrsta útborgunin verður hinn 1. október 2008.

Trú og siðareglur

Trúarlegir kraftar eru áhrifamiklir í Færeyjum. Þeir hafa líka mikil áhrif í stjórnmálum. Það þvælist fyrir þegar reynt er að beina sjónum að virði og kostum kvenna. Það þvælist líka fyrir umræðunum um jafnrétti samkynhneigðra, fóstureyðingarlöggjöfina, menningarlegt frelsi og um hleypidómaleysi almennt. En þrátt fyrir að þróunin sé hæg, þá gerist hún hægt og rólega. En það er bara spurning, hvort ekki þurfi að skipta í hærri gír og auka hraðann?

Fjöldi ungs fólks með háskólamenntun frá Kaupmannahöfn, Lundúnum eða öðrum stórborgum nennir ekki að flytjast aftur heim í hið umvandandi og siðavanda samfélag. Þetta á ekki síst við um konur sem eiga auðvelt með að aðlaga sig í ókunnum löndum. Það er jafnframt ein ástæða þess að konur eru 2000 færri en karlar á Færeyjum (48% : 52%).  Þetta er einkar alvarlegt í ljósi þess að brátt verða mun fleiri konur menntaðri en karlar.

Þetta vita stjórnmálamenn. Sósíaldemókratinn og ríkisstjórnarleiðtoginn Jóannes Eidesgaard hélt til dæmis „viðhorfsmótandi ræðu“ á tónleikum sem haldnir voru undir berum himni sem félag homma og lesbía skipulagði árið 2004. Umburðarlyndari hluti þjóðarinnar fagnaði en hinum trúuðu gramdist. Hinum trúuðu gramdist líka þegar Lögþingið árið 2006 samþykkti hegningarlagagrein nr. 266b – eftir mikinn þrýsting frá útlöndum – sem ætlað er að vernda samkynhneigða fyrir einelti.

Menn óttuðust að orðstír landsins gæti beðið hnekki. Það hafði þá þegar komið í ljós að Færeyjar vildu ganga í EFTA og fá aðgang að sameiginlegum innri markaði Evrópusambandsins.

Sú tíð nálgast…

CEDAW – Sáttmálinn um útrýmingu allrar mismununar gagnvart konum – er sáttmáli á vegum Sameinuðu þjóðanna frá árinu 1979. Árið 2006 fóru Færeyjar í próf hjá CEDAW-sáttmálanum og aðfinnslurnar voru margar. Okkur var gert að stuðla að breytingu á „lítilli þátttöku kvenna í stjórnmálum“, „launamuni kynjanna“, „lítilli þátttöku kvenna í fræðimannasamfélaginu“ og „því hversu fáar konur eru í stjórnunarstöðum“.

Við erum á hliðarspori – í einhvers konar biðstöðu með mörg ókláruð mál. Hægt er að líta á jafnrétti kvenna í atvinnulífi og pólitík sem einangrað fyrirbæri en á sama tíma er þetta hluti af stærra reikningsdæmi með mörgum liðum. Stóru stjórnmálaflokkarnir vilja að Færeyjar verði virkur og jafnrétthár hluti alþjóðasamfélagsins. Þess vegna útbjó landsstjórnin árin 2006 og 2007 áætlunina „Framtýðarsýn fyrir árið 2015“ en einkunnarorð hennar eru að Færeyjar verði með nútímalegrustu löndum í heiminum árið 2015.

En áhrifamestu aðilarnir gera kröfur. Það er eitt að auka hlutverk kvenna í yfirbyggingu samfélagsins en réttur og jafnrétti minnihlutahópa er annar handleggur. En allt snýst þetta líka um stefnu í loftslagsmálum sem snýst um að uppfylla og framkvæma umfangsmiklu sáttmálana. Þar vilja allir eiga hlut að máli.

Svo væri hægt að vinna örlítið með barnauppeldið. Það er ekkert náttúrulögmál að drengirnir einir hafi mikið sjálfstraust. Það myndi stuðla að miklum breytingum.  Á mörgum sviðum.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar