Feður í Svíþjóð voru þeir fyrstu í heiminum sem öðluðust lagalegan rétt til þess að fá greitt fyrir að vera heima með ungum börnum sínum. En nú, 34 árum eftir að foreldraorlofið var innleitt, eru það sem fyrr konurnar sem nýta sér 80% af orlofinu. Að auki fá karlar enn hærri laun en konur fyrir sambærileg störf. Og konur eru einungis 18 prósent stjórnarmanna í skráðum fyrirtækjum í sænsku kauphöllinni.

Reglulega eru settar fram kröfur um stjórnvaldsaðgerðir til að tryggja konum fleiri sæti í stjórnum sænskra fyrirtækja. Ráðherrar jafnaðarmanna í fyrri ríkisstjórnum hótuðu ítrekað að setja lög um kynjakvóta til að fjölga konum í stjórnum. Margareta Winberg, þáverandi jafnréttisráðherra, varð fyrst beita hótunum um lagasetningu sem verkfæri til úrbóta og  krafðist hún þess að konur væru að minnsta kosti fjórðungur stjórnarmanna. Í úttekt sem síðar var gerð á vegum sænsku stjórnarinnar var sett fram enn róttækari tillaga: konur skyldu skipa fjörutíu prósent sæta í stjórnum stærstu fyrirtækja á hlutabréfamarkaði. Ef svo yrði ekki raunin yrðu fyrirtækin knúin til þess með kynjakvóta. Sú tillaga féll vægast sagt í grýttan jarðveg í atvinnulífinu.

Kynjakvóta hafnað

Fátt hefur borið til tíðinda í þessum málum síðan hægristjórnin tók við völdum í Svíþjóð að loknum kosningum 2006. Nýjar hagtölur setja þó þrýsting á Nyamko Sabuni jafnréttisráðherra, en þær leiða í ljós að í fyrsta sinn í áratug hefur hlutur kvenna í stjórnum fyrirtækja minnkað og að Svíar eru farnir að dragast aftur úr öðrum Evrópusambandsríkjum þegar kemur að kvenstjórnendum og stjórarmönnum. Hótun Margaretu Winberg á sínum tíma um lagasetningu hafði sem sagt haft sitt að segja. Í sumar útskýrði Nyamko Sabuni jafnréttisráðherra af hverju ríkisstjórnin vildi ekki setja kynjakvóta, slíkar aðgerðir væru of mikið inngrip í frjálst atvinnulíf, eigendur fyrirtækja bæru ábyrgð á skipan í stjórnir. Hún fagnaði hins vegar nýjum fyrirtækjareglum sem kveða á um að leitað skuli eftir því að fá fleiri konur í stjórnir. Frá og með fyrsta júlí á þessu ári er  jafnvel gerð krafa um að fyrirtækin útskýri af hverju þau uppfylli ekki kröfur um jafnari hlut kynja. Sabuni, sem er úr þjóðarflokknum, hefur sætt harðri gagnrýni, jafnvel frá  flokkssystkinum sínum, fyrir að neita því að hún sé femínisti. Birgitta Ohlson, formælandi flokksins í utanríkismálum, segir til dæmis að það séu hugmyndafræðileg embættisglöp að félagi í Þjóðarflokknum sé ekki femínisti. En orðið femínisti þykir gildishlaðið og er jafnan tengt stefnumálum vinstriflokka. Fimm ráðherrar í hægri stjórninni hafa þó lýst yfir því að þeir séu femínistar, þeirra á meðal Anders Borg fjármálaráðherra.

Þrátt fyrir fjölmörg kosningaloforð stjórnmálamanna um að jafna laun kynja, viðgengst enn launamisrétti í Svíþjóð. Ef marka má upplýsingar stærsta stéttarfélagsins, Unionen, sem er með 480.000 skráða félagsmenn, er launamunurinn milli karla og kvenna að jafnaði um 2000 sænskar krónur á mánuði. Nýlega var meira að segja afhjúpað að mánaðalaun Anne-Marie Bergström umboðsmanns jafnréttismála hefðu þegar hún tók við embættinu verið 12.000 sænskum krónum lægri en laun forvera hennar, en hann er karl.

Mörg sænsk fyrirtæki kæra sig kollótt um jafnréttisáætlanir og skila upplýsingum um hvernig laun skiptast á milli kynja. Og nú vill stjórnin breyta reglum þar að lútandi enn meir þeim í hag með því að fyrirtæki með færri en 25 starfsmenn þurfi ekki að gefa upp laun karla annars vegar og kvenna hins vegar. Áður var fyrirtækjum með fleiri en 10 starfsmenn gert að birta þær tölur. Í dag eru öll stærri fyrirtæki skyldug til að skrá árlega laun karla og kvenna, en ríkisstjórnin leggur til að þau þurfi ekki að skila slíku uppgjöri nema þriðja hvert ár. Tillagan er liður í þeirri viðleitni stjórnarinnar að létta eigendum smáfyrirtækja lífið.

Náðarhögg femínista í beinni

Svo virðist sem jafnréttisbaráttaá vettvangi stjórnmálanna liggi í dvala um þessar mundir. Annað var þó upp á teningnum í kosningunum 2006, þegar femínismi og kvenréttindi voru meðal heitustu deilumála. Hver stjórnmálaforinginn á fætur öðrum lýsti því yfir að hann væri femínisti. Margir þeirra fundu sig knúna til slíkra yfirlýsinga eftir að Gudrun Schyman, leiðtogi vinstrimanna, stofnaði nýjan flokk, Femínískt frumkvæði. Schyman, sem ein helsta vonarstjarna sænskra stjórnmála, ferðaðist um landið þvert og endilangt og prédikaði jafnrétti og var ómyrk í máli þegar hún tjáði sig um það kynjaða valdakerfi sem hún taldi sænskt samfélag sitja fast í. Málflutningurinn hennar hitti í mark og hún sópaði að sér fylgi. Hún höfðaði m.a. til ungra háskólakvenna og kvenna í opinbera geiranum. Aðrir flokkar voru teknir í rúminu í jafnréttismálum og töldu sér ógnað af þessari fyrrverandi vinstrikempu og nýrri stjórnmálahreyfingu hennar. Framkvæmdastjóri Jafnaðarmannaflokksins brást við með því að stofna tengslanet sem hún kallaði Feministas, sem þó varð lítt áberandi í kosningabaráttunni.

En sigurganga Femíníska frumkvæðisins var ekki löng. Flokkurinn sem í fyrstu virtist hafa allar forsendur til að ná inn inn á þing, sprakk eins og blaðra. Brotthlaup úr flokknum fyrir opnum tjöldum og innri átök átu flokkinn upp. Tiina Rosenberg prófessor í kynjafræðum, sem var áberandi í forystu  flokksins, mátti sæta óhróðursherferð og henni var hótað lífláti. Flokkurinn dó drottni sínum og fylgið hrundi úr sjö prósentum, samkvæmt skoðanakönnunum, í nánast ekki neitt.

Það sem endanlega gerði út af við Feminíska frumkvæðið í undanfara kosninganna var heimildamynd þar sem ein  forsvarskona kvennaathvarfa landsins kallaði karla skepnur. Eftir sýningu myndarinnar og hrun femíníska frumkvæðisins varð hugtakið femínismi eins og hvert annað blótsyrði, sem   reynslumeiri stjórnmálamenn vildu ekki taka orðið sér í munn.

Deilur um skipt foreldraorlof

En Gudrún Schyman kom einu máli í kastljós stjórnmálanna og þar er það enn. Hún kom aftur og aftur að því í málflutningi sínum að lögin um foreldraorlof stæðu í vegi fyrir frama kvenna á vinnumarkaði.

Þrátt fyrir að lög um foreldraorlof hafi verið í gildi í Svíþjóð síðan 1974 og að innleiðingu þeirra hafi verið fylgt eftir með herferð til að fá feður til að nýta sér nýfengin réttindi, þá eru það enn að stærstum hluta mæðurnar sem eru heima með ungabörnin. Þess vegna koma atvinnurekendur sér undan því að ráða konur, hvort heldur þær sem eiga börn eða þær sem eru líklegar til þess að eignast þau. Deilan snýst um það hvort þvinga eigi foreldra með lögum til þess að skipta orlofinu á milli sín. Þá hefðu atvinnurekendur ekki sömu ástæður til að mismuna konum. Málið er mjög umdeilt, ekki síst í röðum jafnaðarmanna og í Þjóðarflokknum, þar sem menn og konur börðust öttullega fyrir jafnrétti kynja. Andstæðingar skipts foreldraorlofs halda því fram að ríkisvaldið eigi ekki að blanda sér í hvernig fjölskyldur skipuleggi daglegt líf. Formaður í  kvennahreyfingu Jafnaðarmannaflokksins tapaði með miklum mun í atkvæðagreiðslu á flokksþingi þegar Göran Persson var enn formaður. Hann beitti sér fyrir því að tillögu var hafnað um þrískiptingu foreldraorlofsins, líkt og íslensku lögin um foreldraorlof kveða á um.

Hægri stjórnin hefur innleitt skattfrjálsa umönnunargreiðslu að jafnvirði 3000 sænskum krónum til þess foreldris sem kýs að vera heima með barn sitt í eitt til þrjú ár. Í flestum tilvikum er það móðirin sem kýs að vera heima, því hún er jafnan með lægri tekjur en faðirinn. Gagnrýnendur segja þessar umönnunargreiðslur læsa konur í hefðbundnum kynhlutverkum og þetta sé skref aftur á bak í jafnréttisbaráttunni. Umönnunargreiðslurnar eru eitt af hjartans málum kristilegra demókrata. En fjölskyldustefna borgaralegu flokkanna felur líka í sér skattafrádrátt upp á 3000 sænskar krónur á mánuði, svokallaðan jafnréttisbónus til foreldra sem kjósa að skipta með sér foreldraorlofinu.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar