Raunveruleikinn á Íslandi er allur annar nú en var fyrir fáum árum. Þá vantaði vinnuafl. Erlent fólk fluttist til landsins í stórum stíl. Á ótrúlega stuttum tíma fjölgaði erlendum borgurum á Íslandi – árið 2006 voru þeir 4,6 prósent landsmanna og hafði fjölgað mikið, en árið 2008 voru þeir orðnir 7,4 prósent landsmanna.

Það var talin þörf á þessu fólki til að vinna störf á tíma efnahagsþenslunnar – atvinnuleysi var tæplega mælanlegt á þessum tíma. Þetta voru ekki aðeins íbúar frá löndum Evrópska efnahagssvæðisins sem hafa sjálfvirkan rétt til að vinna hér, heldur líka mikill fjöldi Asíubúa. Hið einsleita Ísland varð á stuttum tíma fjölþjóðasamfélag.

Eftir hrunið snerist þetta allt við. Atvinnuleysi á Íslandi er 7,5 prósent í september 2010. Atvinnuleysið er árstíðabundið, samkvæmt spám fer það í 9 prósent í vetur. Þetta er mjög há tala í landi þar sem atvinnuleysi hefur verið mjög lítið í gegnum tíðina, og yfirleitt þörf á öllum vinnufærum höndum. Þess verður þó að geta að atvinnuleysið er minna en spár gerðu ráð fyrir á fyrstu mánuðunum eftir hrunið.

Samdrátturinn í landsframleiðslu er verulegur, en hefur þó ekki orðið jafn mikill og spáð var. Atvinnuleysið hefur ekki farið í tveggja stafa tölu eins og menn óttuðust. Íslenska kreppan ætlar ekki að verða eins djúp og talið var, en hins vegar eru líkur á að hún verði langvinnari. Endurreisnin ætlar að taka langan tíma.

Mikill fjöldi tapaðra starfa

Ef litið er á töpuð störf á Íslandi síðan 2008 má ætla að þau séu um 12 prósent af vinnumarkaðnum. Útlendingar sem komu hingað til að vinna hafa verið að tínast burt. Það er reynt að koma þeim sem eru frá löndum utan EES burt með strangari kröfum um framfærslu.

Útlendingaeftirlitið og Vinnumálastofnun reka mjög harða pólitík gagnvart erlendum borgurum; fólki frá löndum utan EES er nánast ómögulegt að finna vinnu á Íslandi. Það er sent burt ef persónuhagir þess breytast, til dæmis með skilnaði eða atvinnumissi. Ríkisstjórnin, sem á pappírnum er sú vinstri sinnaðasta í sögu Íslands, hefur verið gagnrýnt fyrir þessa hörðu stefnu gagnvart útlendingum.

Einnig má líta til þess að vinnustundum hefur fækkað mjög. Íslendingar hafa alltaf unnið lengri vinnudag en nágrannar þeirra á Norðurlöndunum – það hafa þeir neyðst til að gera til að ná endum saman. Víða, bæði hjá ríkinu og í einkageiranum, hefur verið brugðist við kreppunni með því að afnema yfirvinnu og draga úr vinnuhlutfalli.

Hjá ríkinu hefur hin óskráða regla reyndar verið að reyna að halda fólki í vinnu þrátt fyrir niðurskurð. Það er semsagt fleira fólk um færri verkefni. Þannig hefur verið hægt að verja fjölda starfa, en á móti kemur að tekjur vinnandi fólks lækka á tíma þegar það má síst við því. Meðal einyrkja, smáverktaka og iðnaðarmanna er mikið atvinnuleysi, en réttur þeirra á bótum er takmarkaður og það mælist ekki í tölum um atvinnuleysi. Fjöldi fólks hefur líka kosið að fara í nám frekar en að vera atvinnulaust.

Straumur fólks úr landi

Íslendingar hafa líka verið að flytja úr landi. Mestur straumurinn liggur til Noregs. Handan við hafið er eitt ríkasta land í heimi þar sem atvinnuleysi er lítið. Að vissu leyti er gott ef Íslendingar geta farið og unnið fyrir sér á Norðurlöndunum – en það getur verið slæmt ef bilið milli þessara landa verður of mikið.

Íslenskir læknar hafa til dæmis leitað til Skandinavíu á sama tíma og mikill niðurskurður er í íslenska heilbrigðiskerfinu. Læknarnir segja að launin á Íslandi standist ekki samanburð. Það er farið að verða vart við skort á sérfræðilæknum.

Hjúkrunarfólk flytur líka, fólk með tækni- og tölvumenntun, iðnaðarmenn en einnig ómenntað verkafólk. Það er líka áberandi að Íslendingar sem stunda nám í útlöndum eru ekki að skila sér heim. Ísland má illa við spekileka – brain drain – af þessu tagi. Og það er uggvænlegt að flestir sem fara burt eru ungt fólk. Það er meðal þeirra sem eru á aldrinum 20-30 ára að atvinnuleysið kemur harðast niður.

Ekki hefð fyrir atvinnuleysi

Atvinnuleysi hefur yfirleitt ekki verið vandamál á Íslandi síðan í kreppunni miklu. Jú, það var nokkuð atvinnuleysi í kreppu sem stafaði af því að síldveiðar brugðust á árunum 1967-1968. Þá fluttu margir Íslendingar úr landi. Það var smávegis atvinnuleysi á árunum í kringum 1990 og aftur í stuttri niðursveiflu eftir að tölvubólan sprakk upp úr 2000. En tölurnar hafa aldrei verið háar í samanburði við nágrannalöndin. Ísland hefur verið land verðbólgunnar – stjórnvöld hafa kosið að hafa fremur verðbólgu en atvinnuleysi.

Kannski má líka að segja að of fátt fólk búi í þessu stóra landi – fólksfæðin setur takmörk á ýmsa þjónustustarfsemi, en auðlindir landsins ættu að geta staðið undir meiri fólksfjölda ef þær væru skynsamlega nýttar. Fjármálabyltingin sem varð á Íslandi á síðasta áratug og endaði með skelfingu var að vissu leyti tilraun til að brjótast út úr fámenninu og einsleitninni, fjölga tækifærunum, stækka heiminn.

Fjármálaþjónusta, framtíð sem brást

Á árunum 2002-2008 voru margir farnir að gera því skóna að framtíð landsins lægi í fjármálaþjónustu. Virtir stjórnmálamenn töluðu jafnvel um Ísland sem upprennandi fjármálaparadís. Ungt fólk streymdi í viðskiptanám, meðal annars í nýstofnuðum viðskiptaháskólum. Það þótti markvert árið 2007, þegar tilkynnt var um mikinn niðurskurð í þorskafla, að íslenski hlutabréfamarkaðurinn haggaðist ekki. Áður hefði það skapað mikinn óróa.

En fjármálabólan reyndist blekking ein. Heil kynslóð er brennd af þessum framtíðarvonum sem brugðust. Atvinnuleysi er mikið meðal unga fólksins sem fór í viðskiptafræðina – aðrir þurfa að sætta sig við að vinna störf sem eru langt frá því sem þeir bjuggust við. Það er helst að þeir sem hafa lögfræðimenntun hafi nóg að sýsla við að gera upp hrunið og allt skuldafárið eftir það.

Framtíð Íslands liggur ekki í fjármálaþjónustu, nú horfa menn aftur til hinna hefðbundnu greina, fiskveiða, ferðaþjónustu – og stóriðju.

Ný og fjölbreyttari störf?

Hvernig á að skapa störf? Íslendingar hafa næga orku í fallvötnum og í iðrum jarðar, en hugmyndaauðgin virðist ekki vera mikil. Það er enn einblínt á að byggja stórar virkjanir til að framleiða rafmagn til að knýja álbræðslur. Þetta skapar vissulega nokkurn fjölda starfa, en fjárfestingarnar eru svo miklar að hvert starf kostar mikið. Íslendingar eiga líka erfitt með að afla lánsfjár til stórra framkvæmda.

Síðustu áratugi hafa Íslendingar vanist á að nota stóriðjuframkvæmdir eins og sterasprautur inn í hagkerfið. Nú eru á teikniborðinu tvö stór  álver, en tvísýnt er um byggingu þeirra. Fjármögnunin er að reynast mjög erfið og framkvæmdirnar eru umdeildar.

Það er spurning hvort Íslendingar verði ekki að sætta sig við hægari uppbyggingu – meðal þess sem er nefnt er uppbygging gagnavera, fiskeldi og aukin ylrækt. Það gæti líka stuðlað að því að hagkerfið yrði stöðugra, meðal þess sem Íslendingar þrá eftir umbrot síðustu ára, hinn æðislega uppgang og hið niðurlægjandi hrun, er stöðugleiki.

Mikill útflutningur

Útflutningsgreinarnar blómstra hins vegar á vissan hátt. Ástæðan er fyrst og fremst hvað krónan hefur lækkað mikið – vegna þess er íslenskur útflutningur, aðallega fiskur og ál, mjög samkeppnishæfur. Meðfram þessu hefur orðið mikil kjararýrnun, vinnuaflið er ódýrara en áður – sem aftur veldur því að atvinnuleysi er minna en ella. En launin hafa lækkað – jafnframt því sem skuldabyrði heimilanna hefur snarhækkað.

Lægstu laun duga tæplega fyrir framfærslu, og þegar bætast við lán sem stökkbreyttust við gengisfall krónunnar og verðbólguna sem fylgdi í kjölfarið, er ljóst að á mörgum heimilum blasir við neyð. Það hefur verið í gildi frysting á nauðungarsölum en hún rennur brátt út – og þá er ljóst að gjaldþrotum mun fjölga í kjölfarið.

Skjaldborgin sem brást

Gengi krónunnar verður áfram haldið lágu, til að styðja útflutningsgreinarnar og til að halda niðri neyslustiginu í landinu – á árunum fyrir hrun lifði Ísland furðulega gósentíma þegar gengið var fáránlega hátt. Það var ein hlið hinnar hörmulegu hagstjórnar sem hér tíðkaðist. Á þeim tíma tóku margir lán sem voru tengd við gengi erlendra gjaldmiðla – líkt og þetta ástand myndi vara að eilífu.

Hæstiréttur úrskurðaði í sumar að þessi lán væru ólögleg, en í síðari dómi ákvað hann að vextir Seðlabanka skyldu leggjast á þessi lán aftur í tímann. Fyrir margt fólk sem tók þessi lán er þetta óveruleg leiðrétting – og hjá sumum hækkar greiðslubyrðin reyndar.

Margir upplifa þetta sem svik. Ríkisstjórnin er gagnrýnd fyrir vanefndir á loforðum um að slá "skjaldborg" um heimilin. Ekkert hefur farið jafn illa með orðspor hennar. Aðrir þurfa að glíma við lán sem eru tengd við hina verðtryggðu íslensku krónu – upplifunin af þannig skuldum er að þær hækki stöðugt sama hvað maður borgar.

Því miður gegnsýrir vantraust íslenskt samfélag tveimur árum eftir hrunið. Samfélagsumræðan er mjög beisk og heiftúðug. Stjórnmálaflokkar virðast lítið hafa lært af atburðum síðustu tveggja ára, á Alþingi eru stanslaus illindi. Það er kannski ekki furða að margir kjósi að fara úr landi í slíku á.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar