Þótt stjórnmálamenn hafi á undanförnum árum talað oft og mikið um loftslagsmál og ýmis náttúruverndarsamtök gert slíkt hið sama, þá lét íslenskur almenningur sér lengst af fátt um finnast. Fínt ef það hlýnar aðeins, sagði fólk gjarnan í hálfkæringi. Svo kreppti að, olíuverð rauk upp úr öllu valdi og þá fór þessi þjóð, sem helst vill risavaxna jeppa, að svipast um eftir eyðslugrennri bílum. Margir voru farnir að snúast á sveif með umhverfisverndarsinnum og afneita stóriðju, sem áður hafði verið lausnarorðið mikla. Risavaxin Kárahnjúkavirkjun og álverið sem nýtir orku hennar gengu fram af fólki. Núna sveiflast viðhorfið enn í hina áttina: Verðum við ekki að byggja fleiri álver svo hjól atvinnulífsins fari að snúast af sama, gamla kraftinum á ný? Eða reisa gríðarlega olíuhreinsistöð? Skuldbindingar um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda? Hvað er nú það?

Þótt vísindamenn séu nú nánast einhuga um að loftslagsbreytingar þær, sem þjóðir heims standa frammi fyrir, séu af mannavöldum, þá á almenningur enn bágt með að kyngja því. Þetta eru aðeins eðlilegar sveiflur, er gjarnan viðkvæðið. En auðvitað viðurkenna æ fleiri að blikur eru á lofti. Og íslensk stjórnvöld gera það líka, að minnsta kosti í orði. Í febrúar árið 2007 samþykkti ríkisstjórnin nýja langtímastefnu í loftslagmálum. Takmarkið er að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda um 50-75% fyrir árið 2050, miðað við losun árið 1990. Ríkisstjórnin segir þessi metnaðarfullu markmið krefjast þess að allir Íslendingar, einstaklingar og fyrirtæki taki höndum saman um verkefnið. Íslensk stjórnvöld munu eftir því sem ástæða er til skapa á hverjum tíma þau skilyrði sem nauðsynleg eru til að tryggja að þessi árangur náist.

Íslenska ákvæðið

En þetta verkefni er einfaldlega yfirþyrmandi fyrir þjóð, sem treysti sér ekki til að skrifa upp á Kyoto-bókunina nema með séríslenskum fyrirvara. Samkvæmt bókuninni fékk Ísland heimild til 10% aukningar útstreymis gróðurhúsalofttegunda á árunum 2008-2012 miðað við stöðuna 1990. Ísland neitaði að ganga að bókuninni óbreyttri vegna hagsmuna orku- og áliðnaðar. Árið 2001 fékk landið þessum kröfum sínum framgengt. Þetta er töluvert meiri aukning en margar aðrar þjóðir náðu að knýja í gegn. Sumum þjóðum var auðvitað gert að skera verulega niður strax, t.d. Danmörku, á meðan aðrar máttu enn bæta við, t.d. Svíar. En „íslenska ákvæðið” upp á 10% aukningu skar sig nokkuð úr þegar önnur ríki samþykktu að meðaltali 5,2% samdrátt. Vissulega vísuðu Íslendingar til að þeir ættu þetta eiginlega inni, við notum nefnilega svo vistvæna hitaveitu til að kynda híbýli okkar að eiginlega skulduðu hinar mengandi þjóðirnar okkur þennan sveigjanleika. En heldur var þetta samt nöturleg byrjun.

Andstæðingar þessarar stefnu hafa bent á að aukningin kunni að verða íslenskum stjórnvöldum dýrkeypt, því hún geri samdrátt dýrari og erfiðari á næsta skuldbindingartímabili, sem hefst árið 2012. Íslendingar fengu aðeins gálgafrest.

Til að standa við skuldbindingar sínar ákváðu stjórnvöld að draga úr útstreymi gróðurhúsalofttegunda frá samgöngum með almennum aðgerðum og með breyttri skattlagningu á díselbílum. Vissulega á smám saman að skipta bifreiðum ríkisins út fyrir vistvænni útfærslur á bílum, vörugjald af metanbílum var fellt niður og í fjármálaráðuneytinu eru menn í startholunum með 7-8 króna koltvísýringsskatt á bensín og olíu. En þetta eru aðeins smáskref. Tilraunir til að bæta almenningssamgöngur virðast fálmkenndar í landi þar sem ekkert lestarkerfi er. Hér er ekki einu sinni hægt að taka lestina út á stærsta millilandaflugvöllinn.

Hugarfarsbreytingin er þó staðreynd. Ríkið ætlar að endurskapa innkaupastefnu sína og líta nú til þess hvað er vistvænast. Slík ákvörðun hefur víðtæk áhrif, því birgjarnir taka við sér um leið. Opinber innkaup eru einfaldlega svo stór hluti af heildarpakkanum að atvinnulífið bregst fljótt og vel við. Enginn ætlar sér að verða settur hjá.

Langt yfir meðaltali Evrópu

Náttúruverndarsamtök hafa bent á að þrátt fyrir aðgerðir ríkisins hafi útstreymið frá samgöngum á landi aukist um hvorki meira né minna en 60% á tímabilinu 1990-2006. Samtökin gefa því skiljanlega lítið fyrir markmið stjórnvalda um 50-75% samdrátt fyrir árið 2050. Á loftslagsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna á  Bali í desember á síðasta ári var samþykkt að stefna að 25-40% samdrætti í útstreymi gróðurhúsalofttegunda fyrir 2020, samanborið við 1990, svo verkefnin eru ærin. Þvert á þau ganga áætlanir hagsmunaaðila um að byggja olíuhreinsunarstöð á Íslandi og enn vilja álfyrirtæki ólm byggja fleiri álver. Náttúruverndarfólk segir olíuhreinsunarstöð þýða 40% aukningu á losun gróðurhúsalofttegunda miðað við 1990, en hagsmunaaðilar viðurkenna að hún kalli á 15% aukningu. Aukning er það alla vega um 15-40% og gengur þvert á áætlanir um 25-40% samdrátt. Losun gróðurhúsalofttegunda er núna komin í um 17 tonn á hvert mannsbarn á ári. Þar eru Íslendingar langt yfir meðaltali Evrópuríkja með sín 11-12 tonn á mann.

Fjórir íslenskir ráðherrar sitja í starfshópi sem móta á samningsmarkmið Íslands í væntanlegum viðræðum um samkomulag um loftslagsmál eftir 2012. Umhverfisráðherrann, Þórunn Sveinbjörnsdóttir, er bjartsýn á að allt þokist þetta í rétta átt. Hún hefur sagt ótímabært að ræða um áframhaldandi sérákvæði fyrir Ísland, enda var hún afar gagnrýnin á þá niðurstöðu þegar Kyoto-bókunin var staðfest og hún sat í stjórnarandstöðu. Hún hefur sagt það blasa við að Íslendingar muni þrýsta á að aðrir axli sína ábyrgð, ekki síst Bandaríkin, sem tilheyri hópi ríku þjóðanna. Þurfum við þá ekki að gera það sjálf? spyr umhverfisráðherrann.

Dauður hvítabjörn

Í síðustu viku maí skók mikill jarðskjálfti Suðurlandið og olli miklum skemmdum. Nóttina eftir skjálftann sváfu Sunnlendingar ekki heima hjá sér, heldur höfðust við í tjöldum og hjá ættingjum og vinum fjarri upptökum skjálftans. En þótt hann hafi verið stór, eða 6,2 á Richter, þá óttast menn að enn stærri skjálfti bíði og muni jafna mörg hús við jörðu. Hefur Íslendingum þó lærst að byggja sterk hús í þessu jarðskjálftalandi.

Í fyrstu viku júnímánaðar skókst samfélagið á ný, en í óeiginlegri merkingu. Þá gekk ungur hvítabjörn á land á Norðurlandi. Það hefur komið fyrir áður, þótt sjaldgæft sé. Síðast gekk hvítabjörn á land fyrir tuttugu árum og þá biðu menn ekki boðanna, eltu hann uppi og skutu hann.

Að þessu sinni hófust miklar vangaveltur um hvaðan hvítabjörninn kæmi og hvers vegna hann hefði dagað uppi á Íslandi. Líklegast er að hann hafi hætt sér of langt út á íshelluna við Grænland, íshella brotnað frá og borið hann frá landi og loks þegar hún bráðnaði undan honum lagðist hann til sunds. Og komst á land á Íslandi.

Um þetta var skeggrætt fram og til baka, á meðan hvítabjörnin ráfaði um heiðar á Norðurlandi. Einn af tegund, sem talin er geta verið í útrýmingarhættu vegna loftslagsbreytinga af mannavöldum.

Svo ráfaði hvítabjörninn nær byggð. Þoka féll yfir og menn óttuðust að missa sjónar á honum. Þá hefði hann getað valdið ýmsum vandræðum og auðvitað er þetta óútreiknanlegt villidýr.

Þá skutu menn hann.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar