Meðal aðgerða sem á að grípa til í þessu skyni er kolefnisgjald, breytt skattlagning á bíla og eldsneyti, efling almenningssamgangna, notkun lífeldsneytis á fiskiskipaflotanum, aukin skógrækt og endurheimt votlendis. Hvað varðar stóriðju, sem hefur verið vaxandi atvinnugrein á Íslandi, þá mun hún falla undir viðskiptakerfi Evrópusambandsins með losunarheimildir frá og með 2013.

Samkvæmt áætluninni mun binding kolefnis með skógrækt og landgræðslu verða sú einstaka aðgerð sem mestu skilar, en einnig er vonast til að draga verulega úr losun frá samgöngum, sjávarútvegi og landbúnaði.

Neyslufrek þjóð

Vistspor Íslands er stórt miðað við hvað landið er smátt. Nýlega skrifaði ungur maður, Sigurður Eyberg, meistaraprófsritgerð í umhverfis- og auðlindafræði sem vakti mikla athygli. Þar kom fram að samkvæmt stöðlum Global Footprint Network hefur Ísland stærsta vistspor í heimi, 56 jarðhektara á mann. Miðað við þetta ættu Íslendingar að vera neyslufrekasta þjóð í heimi. Þetta er þó ekki alveg einhlítt, því svona mæling þar sem er stuðst við höfðatölu er kannski óhagstæð fyrir fámenna en umsvifamikla þjóð í stóru landi.

Gnótt af vistvænum orkugjöfum

Ísland hefur ýmis sérkenni þegar fjallað er um þessi mál. Landið hefur sína náttúrulegu orkugjafa, fallvötn og jarðhita, sem valda því að mjög lítil mengun kemur frá húshitun. Landið er auðvitað mjög fámennt, þannig að á heimsmælikvarða erum við ekki að tala um stórar tölur, 4,6 milljón tonn gróðurhúsalofttegunda, sem jafngildir 0,01 prósenti af losuninni í heiminum.

Skuldbindingar ríkja vegna loftslagssamningsins miðast við 1990 en losun Íslands það ár var 3,4 milljónir tonna gróðurhúsalofttegunda. Á tímabilinu frá 1990 til 2009 jókst hún því um 35 prósent, langmest aukningin var frá áliðnaði (142 %) og vegasamgöngum (69%). Umhverfisstofnun spáir því að Ísland muni standa við skuldbindingar sínar gagnvart Kyoto bókuninni, en þess er að geta að Ísland fékk undanþágu frá henni vegna nýrrar stóriðju, 1,2 milljónir tonna.

Bíla og álþjóð

Íslendingar eru bifreiða og álþjóð. Það verður varla séð að hægt sé að draga að marki úr losun frá álverum nema komi til ný tækni. Losunin jókst mikið þegar risaálver Alcoa í Reyðarfirði tók til starfa 2007. En að auki hafa verið uppi áform um að reisa tvö ný álver, annað suðvestanlands og hitt norðaustanlands. Þau áform eru upp í loft vegna efnahagsástandsins og sökum þess að vinstri stjórnin sem nú situr er heldur andsnúin stóriðju. Landsvirkjun, hið stóra orkufyrirtæki ríkisins, er nú undir stjórn manna sem lúta ekki jafn sterku pólitísku boðvaldi og áður og nýjum úttektum fyrirtækisins koma fram mjög sterkar efasemdir um stóriðjuna, þar sést að raforkuverðið til álveranna er mjög lágt og arðsemin af virkjununum sem hafa verið reistar vegna þeirra léleg.

Græn ímynd í hættu?

Flokkar til hægri, samtök atvinnurekenda og verkalýðshreyfingin, leggja þó mikla áherslu á að uppbyggingu áliðnaðar verði haldið áfram. Viðkvæði þeirra er að fátt annað sé í sjónmáli til að efla hagvöxt á Íslandi. Þetta myndi hafa í för með sér stóraukna losun gróðurhúsalofttegunda, og þess má geta að samkvæmt úttekt Climate Action Network frá því í fyrra hafði Ísland fallið úr fyrsta sæti hvað varðar frammistöðu þjóða niður í hið tuttugasta og fjórða. Þrjár breytur eru lagðar til grundvallar þessu, þróun losunar, heildarlosun og stefnumótun. Ef verður af byggingu nýrra álvera er hætt við að græn ímynd Íslands á alþjóðavettvangi gæti verið í hættu.

Á móti hafa fylgismenn stóriðju bent á að í hnattrænu samhengi sé heppilegra að knýja álver með vatnsorku og varmaorku á Íslandi en með óvistvænni orkugjöfum annars staðar í heiminum.

Lélegar almenningssamgöngur

Hinn stóri losunarvaldurinn eru samgöngurnar. Íslendingar eru mjög háðir bílunum sínum og fara vart spönn frá rassi án þeirra. Það er nánast talið merki um að menn hafi orðið undir í lífinu ef þeir nota almenningssamgöngur. Bifreiðanotkun hefur reyndar minnkað ögn síðan í efnahagshruninu 2008, en það er ekki vegna viðhorfsbreytingar heldur einfaldlega sökum þess að hagur heimilanna er lakari og bensínið dýrt.

Almenningssamgöngur á Íslandi eru lélegar, byggðin í Reykjavík er mjög dreifð og stendur illa undir góðu netið almenningssamgangna. Lestir eru ekki til og nær allir vöruflutningar fara fram með bílum.

Háleit en óljós markmið

Stjórnvöld hafa samt sett það markmið að 2020 komi 10 prósent orkunnar sem notuð er í samgöngum frá vistvænum orkugjöfum. Þetta er metnaðarfullt, en kannski óraunhæft í ljósi þess að hlutur vistvænna ökutækja er í dag aðeins 0,35 prósent. Viðleitni í þessa átt er tíu ára tilraunaverkefni ríkis og sveitarfélaga um almenningssamgöngur sem nýlega var hrint af stokkunum. Hugmyndin er að ríkið komi að uppbyggingu almenningssamgangna á höfuðborgarsvæðinu – þar sem meirihluti landsmanna býr – en á móti verði frestað framkvæmdum við nýja og stóra vegi. Enn er þó óljóst hvaða fjármagn verður sett í þetta.

Í hátíðarræðum á Íslandi er oft rætt um að þjóðin eigi að vera í fararbroddi í þróun vistvænna orkugjafa. Vetnisbílar, rafbílar og bílar sem ganga fyrir metani eru í notkun á Íslandi, en það er í litlum mæli. Hins vegar verður ekki litið framhjá því að Ísland hefur mikla hreina orku til að framleiða orkugjafa fyrir samgöngur. Þó er vandséð að Íslendingar geti verið einhver forystuþjóð á þessu sviði eins og sakir standa – tækifærin eru fyrir hendi eins og oft er bent á – en þjóðin er mjög háð innflutningi á olíu.

Hernaðurinn gegn landinu

Í áætlunum stjórnvalda segir að binding kolefnis með gróðri og landgræðslu muni skila miklu. Þess má geta að Ísland var þangað til á tuttugustu öld mestanpart trjávana – strax eftir landnám hófst gríðarleg gróðureyðing. Skógrækt var mikil hugsjón á öldinni sem leið og nú er svo komið að víða eru skógar og Reykjavík er viði vaxin. En skógar þekja aðeins 1,16 prósent af landinu. Stór hluti Íslands er örfoka land.

Annað verkefni er endurheimt votlendis. Á síðustu öld voru mýrar ræstar fram í stórum stíl, bændur fengu ríflega styrki í slíkt, jafnvel þar sem þess var engin þörf. Framræsluskurðir sem voru grafnir þvers og kruss eru til mikillar óprýði. Nóbelsverðlaunahöfundurinn Halldór Laxness mótmælti þessu í frægri ritgerð sem nefnist Hernaðurinn gegn landinu.

Enn eru þó fjárframlög til endurheimtar votlendis af skornum skammti, en einkafyrirtæki hafa líka sýnt málinu áhuga. Rio Tinto Alcan, sem rekur álver nærri Reykjavík, er í samstarfi við Landbúnaðarháskóla Íslands að vinna að endurheimt um 5 ferkílómetra af votlendi, en það jafngildir losun um 500 fólksbíla.

Olíuþjóð

Annað álitamál í framtíðinni gæti verið olía. Þjóðir í Norðurhöfum dreymir um olíugróða. Þær horfa á hina moldríku Norðmenn sem virðast nær ónæmir fyrir efnahagskreppum. Líklegt er að olíuvinnsla hefjist brátt við Grænland og rannsóknir á svokölluðu Drekasvæði milli Íslands og Noregs þykja lofa góðu. Það gæti hins vegar verið erfitt að vinna olíu þar lengst úti á hafi. Olíuvinnsla þar myndi náttúrlega stangast á við markmið ríkisstjórnar Íslands í loftslagsmálum – og í raun hefur verið furðu lítil umræða um hvernig nýtingu þessarar auðlindar yrði háttað, hver umhverfisáhrifin yrðu og hvernig skattlagningu yrði háttað.

Miklar breytingar á loftslagi

Loftslag á Íslandi hefur farið hlýnandi. Áætlað er að hlýnunin verði 1°C um miðbik aldarinnar frá því sem nú er en 1,4 til 2,4 gráður við lok hennar. Þjóðin tekur því yfirleitt fagnandi, enda er Ísland kalt land og harðbýlt. Nýjar tegundir af skordýrum eru farnar að breiðast út og mörk trjágróðurs færast ofar í fjöll. Landbúnaður dafnar vel í hlýindunum, það eru til dæmis betri skilyrði til kornræktar, sumrin eru lengri, en óvissa er með breytingar í sjávarlífi. Kaldsjávartegundir leita norður, en nýjar tegundir koma hugsanlega í staðinn. Hrun sandsílisstofnsins tengist hugsanlega hlýnun, hann er fæða fyrir sjófugla eins og lunda og hefur varp hans mistekist á heimaslóðum hans fyrir sunnan land í mörg ár. Á móti sækja nýjar fisktegundir til Íslands, eins og makríll sem nú er uppistaða í miklum veiðum og deiluefni milli Íslands, Noregs, Færeyja og Evrópusambandsins.

Jöklar hopa og munu sumir hverfa ef fer sem horfir. Það er tæplega hægt að stunda skíði lengur á suðurlandi. Bráðnun íshellunnar á Norðurskautinu hefur líka áhrif á Íslandi. Það er hugsanlegt að opnist siglingaleiðir um norðurskautið, en í því felast bæði tækifæri og hættur fyrir Ísland – hættur á slysum og mengun en möguleiki á að á Íslandi geti byggst upp mikilvægar hafnir fyrir þessar siglingar. Hækkun sjávarborðs getur orðið vandamál, til dæmis í Reykjavík þar sem byggðin liggur víða lágt. Annað mál sem varðar Íslendinga miklu eru breytingar á hafstraumum, það er vegna hlýrra hafstrauma að Ísland er byggilegt. Ólíklegt er þó talið að þessi hringrás í hafinu breytist snögglega, en þetta er einn óvissuþátturinn þegar spáð er í hitafar á Íslandi.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar