Heilsíðuauglýsingar birtust í dagblöðum, tímaritum og sjónvarpi á Íslandi í mars, þar sem innflytjendum var þakkað fyrir að auðga mannlíf og menningu landsins og taka þátt í að byggja hér upp fjölbreytt og öflugt samfélag, eins og sagði í texta þeirra. „Takk!“ sögðu auglýsingarnar, sem birtust á fjölmörgum tungumálum. Takk á pólsku, arabísku og kínversku, rússnesku, litháísku, spænsku og filippeysku.

Mannréttindaskrifstofa Íslands og velgerðarsjóður auglýsingaiðnaðarins hleyptu herferðinni af stokkunum til að vinna gegn fordómum gegn innflytjendum og vekja fólk til umhugsunar um það jákvæða sem fjölmenning hefur í för með sér fyrir íslenskt samfélag. Tímasetningin var engin tilviljun. Í kjölfar bankahruns, þar sem atvinnuleysi hefur náð óþekktum hæðum, er viðbúið að upp komi aðstæður þar sem andúð fólks beinist gegn „hinum“, gegn „útlendingunum sem taka vinnuna“.

Fátt um flóttamenn

Á sama tíma og innflytjendum voru færðar þakkir fyrir framlag sitt neituðu yfirvöld enn einu sinni að taka efnislega afstöðu til máls flóttamanns, sem sótti um pólitískt hæli hér á landi. Fyrstu viðbrögð voru hin sömu og ávallt í sambærilegum málum, að vísa þessum nítján ára gamla Íraka til þess lands sem hann kom síðast frá, sem í þessu tilviki var Grikkland. Þetta vakti hörð viðbrögð, enda aðbúnaður flóttamanna í Grikklandi með þeim hætti að ekki þykir verjandi að senda nokkurn mann þangað, að mati Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna. Dómsmálaráðherra greip í taumana og yfirvöld eru enn að skoða mál mannsins.

Tafirnar virðast boða breytt viðhorf. Pólitískir flóttamenn hafa hingað til ekki átt upp á pallborðið hjá íslenskum stjórnvöldum. Frá árinu 1991 hafa aðeins fimm hælisleitendur fengið stöðu flóttamanna, þar af voru fjórir frá Srí Lanka á síðasta ári. Töluvert fleiri hafa að vísu fengið dvalarleyfi af mannúðarástæðum, þótt ekki sé sá hópur stór. Á síðasta ári voru þeir sjö en fjórir árið 2007.

Á Íslandi er töluvert öðruvísi um að litast í málefnum innflytjenda en á hinum Norðurlöndunum. Hingað komu hlutfallslega mun færri innflytjendur og miklu síðar en hjá nágrönnum okkar. Fólk frá fjarlægum heimshornum var sjaldséð fyrir nokkrum árum, því innflytjendur hér voru fyrst og fremst aðrir Norðurlandabúar og annað Vestur-Evrópufólk. Það hefur því lítið sem ekkert reynt á samspil ólíkra kynþátta og trúarbragða. Og í málefnum flóttafólks hefur ríkisvaldið staðið mjög á bremsunni. Þær tölur eru eiginlega dálítið skondnar. Fyrstu flóttamennirnir voru ríflega 50 Ungverjar árið 1956 og þremur árum síðar var tekið móti 32 frá Júgóslavíu. Þá var viðhorfið það, að flóttamenn yrðu að vera sem „líkastir“ þeim sem fyrir voru á fleti. Sem sagt, hvítir Evrópumenn.

Svo gerðist fátt í flóttamannamálum fram til 1979 að hópur Víetnama kom til landsins og á tíunda áratug síðustu aldar komu tugir fólks frá fyrrum Júgóslavíu í nokkrum hópum. Síðastar til að bætast í hóp flóttamanna sem fá landvist á Íslandi eru konur og börn frá Írak.

Margt vel gert

Þar sem straumur innflytjenda hefur verið fremur hægur hér á landi – og yfirvöld í raun byggt stíflur til að koma í veg fyrir að flóttamenn leiti hingað – hefðu stjórnvöld átt að hafa nægan tíma til að búa svo um hnútana að hægt væri að taka á móti þessum nýju borgurum með mannsæmandi hætti. Þar er líka margt vel gert. Í grunnskólum er til dæmis unnið hörðum höndum að því að taka vel á móti börnum innflytjenda. Í Reykjavík setjast þeir eðlilega oft að í hverfum þar sem ódýrara húsnæði er að fá og í skólunum þar er dæmi um að hlutfall innflytjenda í yngstu bekkjunum sé allt að 40%. Ekki verður betur séð en að þessir skólar bregðist vel við og reyni að taka sem best á móti hópnum.

En á sama tíma er víða pottur brotinn. Þeir sem starfa með innflytjendum segja yfirvöld gera þær kröfur að þeir falli vel að íslensku samfélagi, en samt verði þeir sjálfir að bera sig eftir öllum upplýsingum um hversdagslífið á Íslandi. Þeir fái ekki sjálfkrafa ráðgjöf, hvað þá stuðning og handleiðslu fyrstu skrefin. Og kannski trúir einhver því sem stundum er haldið fram að Íslendingar beri verulegan kostnað af innflytjendum, þrátt fyrir að athuganir hafi leitt í ljós að innflytjendur færa samfélagi meiri fjármuni en þeir þiggja.

Stjórnvöld gera kröfu um að innflytjendur læri íslensku og sæki námskeið til að ná tökum á tungumálinu, en því miður reynist oft þrautin þyngri að tryggja að íslenskunámskeið séu í boði. Stjórnvöld vita líka að börn innflytjenda skila sér lítið sem ekkert í framhaldsskólana, fá því styttri og lakari menntun en önnur börn og þar með minni möguleika til starfs og afkomu, en samt verður ekki séð að tekið sé sérstaklega á þeim vanda með afgerandi hætti. Menn vona hins að þetta breytist á næstu árum, þegar fjölmennir árgangar innflytjenda, sem hafa gengið í gegnum allan grunnskólann á Íslandi, komast á framhaldsskólaaldur.

Hvar er fjölbreytnin?

Auðvitað ber íslensk þjóðfélag þess merki að hér býr hópur fólks, sem á rætur að rekja víða um heim. Á örfáum áratugum hefur svipmót samfélagsins breyst. Augljósast er það, eins og í öðrum borgum, þegar gengið er um götur Reykjavíkur og kannað hvaða matsölustaðir eru í boði. Og þeir sem leita eftir því geta kynnst menningu annarra á alls konar námskeiðum og sýningum.

Íslenskir fjölmiðlar hafa hins vegar ekki allir staðið sig sem skyldi við endurspeglun þessa nýja samfélags. Þar ætti að vera hægt að gera ríkastar kröfur til ríkisreknu miðlanna, Ríkisútvarpsins og Sjónvarpsins, en þar er ekki hægt að ganga að umfjöllun um fjölmenningarsamfélagið vísri.

Ef börn innflytjenda skila sér í framhaldsskóla þá verður framlag þeirra til samfélagsins öllum sýnilegra þegar fram líða stundir. Núna gegna innflytjendur margir láglaunastörfum við frumvinnslu og þjónustu. Það á til dæmis við um nær alla þá, sem hafa flust hingað frá Asíu. Þeir sjást ekki við stjórnvöl stærri fyrirtækja, við kennslu í háskólum, í sýningarsölum listasafna eða á sviði leikhúsa. Ef það breytist mun það draga fram fjölmenningarlega ásýnd landsins.

Nú er líka sífellt algengara að börn af erlendum uppruna fái góðan stuðning við að læra eigin móðurmál jafnt sem íslenskuna, sem mun að líkindum auðvelda þeim að halda í rætur menningar sinnar og miðla henni áfram á fullorðinsárum.

Innflytjendur ekki kosningamál

Kosið var til þings á Íslandi 25. apríl sl. Aðdragandi kosninganna var mjög óvenjulegur, efnahagshrunið þvingaði fyrri ríkisstjórn frá völdum og minnihlutastjórnin sem tók við starfaði aðeins í 80 daga fram að kosningunum. Málefni innflytjenda voru fjarri því að vera efst á baugi í kosningabaráttunni. Á þau var ekki minnst einu orði, enda telja líklega allir flokkar önnur mál brýnni. Straumur innflytjenda, sem aldrei hefur verið beljandi stórfljót á Íslandi, hefur minnkað mjög á síðustu kreppumánuðum og nær sér vart verulega á strik á næstunni.

Ríkisstjórnin, sem sat að völdum í ársbyrjun 2007 markaði stefnu í málum innflytjenda. „fyrstu heildrænu stefnu stjórnvalda um aðlögun innflytjenda að íslensku samfélagi,“ eins og þáverandi félagsmálaráðherra orðaði það. Í stefnunni eru sett fram markmið og tilgreindar leiðir að þeim hvað varðar íslenskunám fyrir fullorðna, miðlun og öflun upplýsinga, atvinnumál og atvinnuþátttöku, menntamál, heilbrigðisþjónustu og hlutverk sveitarfélaga þegar kemur að aðlögun innflytjenda. Fjallað er um það hlutverk stofnana á sviði almannaþjónustu að vernda lífsgæði íbúanna, jafnt á sviði heilbrigðis-, öryggis- og menntamála, velferðar og jafnra tækifæra.

Heildræn stefna af þessu tagi var löngu tímabær og fáir setja sig á móti markmiðum hennar. En þegar þrengir að í efnahagsmálum er ástæða til að óttast að minna verði um efndir. Það kostar peninga að hrinda mörgu þessu í framkvæmd.

Þrátt fyrir það standa Íslendingar, innfæddir og aðfluttir, ágætlega að vígi. Þeir lifa í sátt og samlyndi, lausir við átök sem oft hafa einkennt samskipti hópa í öðrum og stærri löndum. Fyrir það eru áreiðanlega flestir þakklátir. Og segja „Takk!“ á mörgum tungumálum.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar