Fyrsti bær Álands, ef hægt er að kalla hann því nafni, óx á allt öðrum stað en þar sem höfuðstaðurinn ungi Maríuhöfn stendur. Þegar Rússar tóku Finnland og Álandseyjar yfir eftir stríðið árin 1808 til 1809 var byrjað að byggja upp Bomarsundsvirkið – stórkostlegt mannvirki sem var sprengt í tætlur árið 1856 áður en það var einu sinni fullgert. Í tengslum við byggingu virkisins reis upp bærinn Skarpans og þar bjó fólk af öllu slagi – Rússar, Finnar, Svíar, Frakkar, Múhameðstrúarmenn, gyðingar, grísk-katólskir og mótmælendur – sem allir fengu hinstu hvíld í grafreitnum sem ennþá er hægt að skoða rústirnar af í háu grasinu á Prästö.

Skarpans ber vitni um það að Álandseyjar, smáar í sniðum sem þær eru, hafa ávallt verið hluti af heiminum, opnar fyrir áhrifum og auðgaðar af fólki víða að.

Í þeirri sænsku málýsku sem töluð er á Álandseyjum er að finna mörg margar menjar rússneska tímans bæði í orðum og orðatiltækjum sem eru óþekkt vestan megin Álandshafs í Svíþjóð. Á eyjunum er að finna sérstakan lit, rússabláan, sem enn prýðir dyr í sveitahéruðum Álandseyja.

Samfélagið á Álandseyjum er í dag áberandi einsleitt þegar haft í huga hversu fjölbreytilegt og marglitt það hefur verið á liðnum tíma. Eftir að Bomarsund var sprengt hefur Álandseyjum að miklu leyti verið hlíft við versta ömurleika tveggja heimsstyrjalda og stöðugleikinn í nágrannasambandinu á Norðurlöndum hefur haldið Álandseyjum utan alfaraleiða stórstyrjalda. Fólk hefur búið á hólmum sínum, flust á brott þegar hallæri hefur gert vart við sig og snúið aftur, en ekki breyst mikið – þar til nú á síðustu 20 árum.

Kæfandi faðmur

Á Finnlandi og þar með Álandseyjum hafa gilt mjög strangar innflytjendareglur sem hafa haft í för með sér að mjög lítið hefur verið um ófyrirséðan aðflutning fólks. Þar að auki hefur flutningur flóttamanna til Álandseyja verið vel skipulagður, verið samkvæmt ákveðnum kvótum og hafa þeir notið góðs aðbúnaðar.

Í því sem kannski mætti kalla kæfandi faðm þessa litla samfélags hafa innflytjendur til Álandseyja skjótt aðlagast samfélaginu, lært tungumálið fljótt og það sem mestu máli skiptir fengið vinnu fljótt. Langvarandi efnahagsuppgangur og skortur á vinnuafli hefur orðið til þess að eitt mikilvægasta verkfærið við stefnumótum aðlögunar innflytjenda, atvinna, hefur alltaf legið tilbúið í verkfærakassanum.

Kannski er það, ásamt því að það hefur verið um að ræða fremur fáa innflytjendur, skýringin á að innflytjendur hafa haft fremur lítil áhrif á menningarlífið á Álandseyjum. Það hefur verið lítið um að skapaður hafi verið vettvangur þar sem menningu, mat eða tónlist upprunalandsins er gert hátt undir höfði og innflytjendur á Álandseyjum hafa velt sér upp úr heimþrá sinni hver fyrir sig en ekki í hópi.

Á þessu eru þó undantekningar sem á sinn hátt eru jafnframt birtingarform sérkennis Álandseyja. Ein undantekningin er Fjölmenningarfélag Álandseyja, raunveruleg regnbogasamtök allra innflytjenda frá öllum heiminum, frá Íran, Tansaníu, Bretlandi, Eistlandi og öllum þeim stöðum sem nýbúar Álandseyja koma frá. Á vegum félagsins hafa verið skipulögð þemakvöld þar sem innfæddir Álendingar og innflytjendur geta kynnst menningu hverjir annarra, mat, tónlist og náttúru. Ekki í andstöðu við neitt, án fordóma og til þess fyrst og fremst að kynna og kynnast, eins og að fá gjöf.

Borgarbókasafn Maríuhafnar er hinn sjálfsagði samkomustaður fyrir fjölmenningarviðburði Álandseyja og Maríuhafnar sem fljótt og af natni hefur rýmt fyrir bókmenntum á sífellt fleiri tungumálum í hillunum og safnið er með áskrift að tímaritum frá öllum hornum heimsins. Þessi lýsing er kannski rósrauð og gamaldags. Hún er það líka og það hefur bæði kosti og galla.

Engin vítamínssprauta

Vegna einsleitni samfélagsins og hinna afkastamiklu aðlögunarferla, bæði hvað varðar tungumála og menningarlega þætti, hafa vandamál eins og útskúfun og mismunun vegna þjóðernis eða litarháttar verið í algeru lágmarki. En það hefur jafnframt í för með sér að umræðan um álenskt menningarlíf og um álenska sjálfsmynd hefur ekki fengið þá hávaðasömu og kröftugu vítamínssprautu sem þau hefðu haft svo gott af. Álendingar eru út af fyrir sig mjög duglegir við að tuða og rífast sín á milli en þar hefur ekki gætt mikilla utanaðkomandi og gagnrýninnar menningaráhrifa.

Það er kannski mikilvægt að taka enn eitt dæmi til að skýra þetta. Fyrir um það bil ári birtust fyrstu rómönsku betlararnir í Maríuhöfn eins og gerst hefur svo víða. Málið var rætt af miklum móði á opinberum vettvangi á Álandseyjum, hvaðan þeir kæmu, hverjir þeir væru, hvernig á því stæði að þeir væru komnir hingað.

Smám saman fór Fjölmenningarfélag Maríuhafnar að sinna fyrsta hópnum sem bjó í tjaldi á þessum kalda árstíma. Sameiginlegt átak var gert til að eiga samskipti við Rómanana, sumir fengu störf aðrir hurfu. Nokkrir hafa ílengst á betlistöðum sem þeir hafa valið af kostgæfni og eru orðnir hluti af bæjarmyndinni. Meira að segja stendur vel staðsett bílastæði fyrir utan matvöruverslun eina í bænum jafnan tómt, því að þar á kona ein með harmonikku sinn fastastað. Það væri dónalegt að taka plássið hennar.

Þetta er kannski fullsaklaus og friðsæl mynd sem ég hef dregið upp af sjötta áratugs samfélagi þar sem fólk lætur sig mál varða og hefur tíma fyrir þau. Myndin er einungis dregin upp til að lýsa stöðunni í stórum dráttum og til að fá alhæfandi heildarmynd. Það fyrirfinnast auðvitað líka margir persónulegir harmleikir á Álandseyjum eins og annars staðar. En lýsingin á við í stórum dráttum. Menningarlíf Álandseyja blómstrar á öllum mögulegum sviðum en er undir ótrúlega litlum áhrifum frá nýbúum Álandseyja og frá menningarbyltingum og -umræðum heimsins. Menningarlíf Álandseyja er blanda af smáborgaralegum skapandi persónutöfrum, háborgaralegri vitsmunahyggju án mikillar byltingarhyggju.

Þetta fínstillta ástand felur alls ekki í sér stöðnun en það eru fyrst og fremst einstaklingar sem hafa áhrif á þróunina, það eru einstaklingarnir sem leggja sitt af mörkum til að auðga og endurbæta álenska menningarlífið, til dæmis innan dansins (rússneskir dansarar sem hafa gifst til Álandseyja) og innan tónlistarinnar (rússneskur djasspíanóleikari).

Horft til fortíðar

Álenska menningarpólitíkin hefur ekki haft það að markmiði að breyta þessari staðreynd, sem mótast hefur undir áhrifum álenskrar aðferðarfræði í málefnum minnihlutahópa sem falist hefur í því að einbeita sér að verndun álensku tungunnar og annarra álenskra sérkenna, hver svo sem þau nú eru.

Það er sama hvernig pólitíska samsetningin er, alltaf er fortíðarljóminn eins og rauður þráður í menningarpólitíkinni og sjaldnast eru menningarverðlaun veitt til neins sem gæti flokkast undir að vera nýskapandi eða byltingarkennt. Algengara er að þau séu veitt listamanni eða menningarfrömuði sem rækir, stuðlar að verndun og heldur á lofti þjóðlegri menningu. Þetta viðhorf er svo inngróið í álenskan hugsunarhátt að menn taka sjaldnast eftir því að álensk menning beinir athyglinni inn á við og að fortíðinni fremur en út á við og fram á veginn.

Sænsk tunga verið allsráðandi á Álandseyjum og segja má að álenskt samfélag hafi verið eintyngt sem verður sífellt sjaldgæfara úti í hinum stóra heimi. Þetta er þó við það að breytast, en þó ekki þannig að finnskan sé að ná hér tökum eins og Álendingar hafa óttast, heldur vegna þess að sífellt fleiri Álendingar eru tví- eða fleirtyngdir án þess að velta því mikið fyrir sér. Margir telja sjálfsagt í ljósi þess hversu örsamfélagið er sjálfhverft að Álandseyjar séu eins og þær hafi alltaf verið, bara að breytingar gerist nógu hægt og rólega til að breytingarnar sjálfar verði fyrir áhrifum og breytist þannig að þær verði hluti af ferlinu.

Álandseyjar eru vissulega að breytast en breytingarnar eiga eftir að blómstra. Fjölmenningarsamfélagið lifir enn sem komið er bara undir yfirborðinu og bærir ekki svo mikið á sér. Þegar að því kemur að árekstrar koma upp á yfirborðið munu Álendingar að öllum líkindum beita sömu aðferðum og venjulega. Málið verður bitbein og verður brotið til mergjar og verður síðan fyrr en varir „óaðskiljanlegur hluti álensks menningararfs“. Eins og rússabláu dyrnar.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar