Menningarstefna er eldfimt deiluefni í Svíþjóð. Nýlega lagði nefnd á vegum ríkisins fram níu hundruð blaðsíðna skýrslu um ný stefnumið í menningarmálum og eiga þau að stuðla að margbreytni og endurspegla að í Svíþjóð býr fólk frá mörgum menningarheimum. Gagnrýnendur segja aukið skrifræði felast í tillögunni og auk þess verði innflytjendur settir til hliðar í hinu hefðbundna menningarlífi.

Sænska þingið lagði grunninn að gildandi menningarstefnu árið 1974 en breytti henni lítillega 1996. Samkvæmt henni eiga þjóðleg markmið að varða veginn í öllu menningarstarfi. Höfundar nýju skýrslunnar fengu það verkefni að yfirfara menningarstefnuna og þau sjónarmið sem hún fól í sér. Tillögurnar sem nú eru í umsagnarferli eiga að endurspegla að Svíar búi í hnattvæddum heimi og að tólf prósent íbúa eigi rætur að rekja til annarra landa. Stefnan á að stuðla að margbreytileika, fjölmenningu og alþjóðlegri samkennd. Það skapi betra samfélag, þar sem ólíkt fólk geti búið hlið við hlið, eins og það er orðað.

Eftirtekt hefur vakið og sætt gagnrýni að í nýjum stefnumiðum er því sleppt sem sagði í stefnunni frá 1974 að opinber menningarstefna ætti að vinna gegn neikvæðum afleiðingum gróðahyggjunnar. Skýrsluhöfundurinn, Eva Swartz Grimaldi, ákvað líka að fjarlægja hið gamla markmið um gæði menningar. Samkvæmt henni er erfitt að skilgreina hvað sé góð menning. Slíkir dómar geti þar að auki takmarkað menningarlegt frelsi.

Nýja tillagan að menningarstefnu felur einnig í sér að tuttugu og fjórum helstu menningarstofnunum landsins verður miðstýrt af þremur ólíkum stjórnvöldum. Jafnframt er sagt að einstök landsvæði og það sem kallað er hið borgarlega samfélag eigi að fá meiri áhrif. Frjáls félagasamtök verða hins vegar svipt framlögum af almannafé. Í deilum um hina nýju menningarstefnu, sem verið hafa heitari en nokkru sinni, hafa gagnrýnendur staðhæft að stefnt sé að því að gera fólk að neytendum og listamenn að verktökum.

Innflytjendur leiki hlutverk innflytjenda

Stóra breytingin í nýrri menningarstefnu Svíþjóðar felst í því að auka á veg fjölmenningar. Vilji til þess var þegar fyrir þremur árum er ríkisstjórn jafnaðarmanna lýsti árið 2006 ár fjölmenningar, rétt áður en hún lét af völdum. Ætlunin var að menningarlegur og þjóðernislegur fjölbreytileiki fengi að blómstra hjá menningarstofnunum. Einhver orðaði það svo að ríkisstjórnin hefði komist að þeirri niðurstöðu að menningarlífið væri of þjóðrembulegt.

Segja má að ríkisstofnanir hafi fengið skipun að ofan um að taka skref í átt til aukinnar fjölmenningar hvað varðaði listrænt innihald, listmenn, áhorfendur og áheyrendur. Í ljós kom svo á þessu ári að stofnanirnar túlkuðu fjölmenningarhugtakið á afar ólíkan hátt. Hvað felst í því að spegla samfélagið? Leikstjórinn og leikarinn Fares Fares, sem er af líbönskum ættum og vel þekktur í Svíþjóð, fékk vissulega að leika á stóra sviðinu í Dramaten. En hann fékk hlutverk sem arabískur þjónn í ”Til baka í eyðimörkina”, sem ráðsmaður af innflytjendaættum í ”Utan við gluggann minn” og sem soldánn í ”Leyndarmáli soldánsins.” Rakel Chukri, menningarritstjóri dagblaðsins Sydsvenskan, segir að fjölmenning geti ekki falist í því að telja svarta hausa. Hún verði líka að vera í inntaki verksins.

En hvað er þá átt við með fjölmenningu? Sjálfgefið svar er að innflytjendur taki virkan þátt í menningarlífinu. ”En allir gera ráð fyrir því að innflytjendur skrifi um vandamál innflytjenda”, segir einn þátttakenda í deilunni um menningarstefnu.

Er pizzubakarinn fjölmenningarlegur?

Þeir sem tekið hafa þátt í umræðunni telja að áherslan á margbreytileika myndi skil milli þess sem telst viðurkennt og sænskt og hins sem er framandi og tengist innflytjendum. Er hið fjölmenningarlega þá það sama og þjóðhátíðir og pizzubakstur í úthverfunum? Andstæða við hámenninguna í Dramatern með Ibsen og Shakespeare? Því á að skilja innflytjendur frá þeim sem eru fæddir í Svíþjóð? Margir telja að það auki enn frekar á aðgreininguna sem þegar er til staðar.

Og aðgreiningin er raunverulegt vandamál. Þeir sem vinna í hinum ólíku menningarstofnunum landsins eru sjaldan dökkir á brún og brá, eins og einhver komst að orði. Fjarvera innflytjenda í hinum opinbera menningargeira er æpandi. Þeir eru hvorki á sviðinu né baksviðs og því síður á skrifstofum stjórnenda. Nýráðningar á menningarsviðinu eru flestallar í gegnum kunningjatengsl. Ráðningarstefna ætti að vera eitt mikilvægasta tækið til að raungera margbreytileikann. En lítið er komið inn á það í hinni nýju skýrslu um menningarstefnu sænska ríkisins, einungis tæpt á því að hafa beri það í huga. Þrátt fyrir hindranir hefur auðvitað komið fram ungt hæfileikafólk í listum, bókmenntum, kvikmyndum og leikhúsi með innflytjendabakgrunn, eins og menn eru vanir að orða það.

Ungir innflytjendur slá í gegn í listum

Fyrir tveimur árum sló hinn ungi rithöfundur Jonas Hassen Khemiri í gegn með fyrstu bók sinni Rautt auga, en hún er skrifuð á afbakaðri sænsku sem sýnir fram á samhengi tungumáls og valds. Bókin fjallar um ungan mann, Halim, sem er af annarri kynslóð palestínskra innflytjenda og hefur ákveðið að verða mesti byltingarmaður Svíþjóðar. Hann lítur á sig sem mikinn hugsuð og setur fram kenningar um Svía og svartskalla. Bókin hefur verið þýdd á nokkur tungumál og bæði gert eftir henni leikrit og kvikmynd.

Annar innflytjandi sem hefur náð langt er blaðamaðurinn og rithöfundurinn Mustafa Can sem fæddur er í fátæku þorpi í Tyrklandi. Í útvarpsþættinum Sumar sagði hann frá mömmu sinni. Símalínur glóðu er fólk hringdi til að þakka Can og hann fékk bunka af bréfum frá hlustendum sem voru hrærðir eftir að hafa hlýtt á þáttinn. Seinna skrifaði Mustafa Can bók um örlög móður sinnar í kúrdiska þorpinu og í sænskum smábæ. Hann hefur síðan fengið fleiri viðurkenningar fyrir verk sín.

Á síðustu árum hefur maður líka fengið að sjá fleiri og fleiri kvikmyndir og leikrit sem á fyndinn en um leið ljúfsáran hátt sýna hvernig það er að tilheyra minnihlutahópi í landi eins og Svíþjóð. Hvernig það er fyrir unga innflytjendur að búa í tveimur heimum, með foreldrum sem vilja halda í gömlu menninguna og í samfélagi þar sem meirihlutinn hefur allt önnur gildi. Og þótt sænska samfélagið sé lagskipt þar sem fólk með útlend nöfn fær ekki vinnu og múslimir verða fyrir kynþáttafordómum er það popsögnvarinn Darin, barn kúrdiskra foreldra, og listamaðurinn Laleh frá Íran sem heilla heila kynslóð ungra pilta og stúlkna. Í óteljandi viðtölum við þessar tvær stjörnur er tæplega nefnt að þær eru báðar múslimar.

Fyrrverandi stjórnandi borgarleikhússins í Gautaborg, Jasenko Selimovic frá Bosníu, var fyrir nokkrum árum valinn maður ársins þar í borg fyrir að vera mikilhæfur leikhúsmaður sem hefði eflt listalífið svo eftir væri tekið. Hann er nú yfirmaður leiklistardeildar sænska útvarpsins.

Ef til vill hafa innflytjendur á ýmsan hátt haft djúpstæðari áhrif í Svíþjóð en í öðrum Evrópulöndum. Fyrir 1930 heyrði til algerra undantekninga að fólk af öðrum uppruna en norrænum settist að í landinu. En eftir síðari heimsstyrjöld hefur fólki af erlendu bergi brotnu fjölgað gríðarlega. Á sjötta og sjöunda áratugnum kom fólk frá Grikklandi, Júgóslavíu, Finnlandi og Tyrklandi til landsins til að vinna. En á seinni árum hefur stríður straumur hælisleitenda verið frá Miðausturlöndum, Bosníu og Albaníu. Hlutfall þeirra sem fæddir eru erlendis er orðið tólf prósent af íbúunum.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar