Eitt helsta einkenni finnsks menningarlífs er einmitt að það er finnskt. Sama á við um stjórnmálin og fjölmiðlaheiminn, já eiginlega allan opinbera geirann í Finnlandi. Innflytjendur er helst að finna a útjaðrinum, stöku sinnum í aukahlutverki en sjaldan sem virka þátttakendur. Þetta á jafnt við um finnskumælandi og sænskumælandi menningargeirann.

Óhætt er að segja að fjölbreytni í tungumálum sem er ólík því sem fyrirfinnst á hinum Norðurlöndunum sé innbyggð í finnskt menningarlíf, þar eru að finna gnægð tilboða á bæði finnsku og sænsku. Sænskumælandi menning blómstrar, ef tekið er mið af því hve fáir nota tungumálið, en fjölmenningin þrífst ekki alveg jafn vel.

Upp á síðkastið hefur mátt greina ákveðna breytingu í stjórnmálaumræðum. Í fyrsta skipti stíga finnskir stjórnmálamenn fram og lýsa yfir gagnrýnum viðhorfum við málefnum innflytjenda. Þessar skoðanir eru hvað greinilegastar á Netinu. Hversu víðtæks stuðnings þær njóta, hefur ekki verið sýnt fram á í kosningum, en tónninn í opinberum umræðum hefur breyst.

Framan af voru innflytjendur fáir

Útskýringanna á því, hvers vegna málefni innflytjenda hafa ekki skipt svo miklu, er að leita í sögunni og tölfræðinni. Fram til þessa hefur innflutningur vinnuafls og fjöldi þeirra sem leita hælis í Finnlandi verið hverfandi. Á árunum frá 1950 til 1970 fluttu margir í leit að vinnu frá Finnlandi, fyrst og fremst til Svíþjóðar en aðeins sárafáir fluttu frá Svíþjóð og til Finnlands. Stefnan í málefnum innflytjenda var mjög lengi afar ströng. Með öðrum orðum er ekki um að ræða neina innflytjendur í Finnlandi sem hafa dvalið langdvölum í landinu.

Breytingar áttu sér ekki stað fyrr en á tíunda áratugnum samhliða alþjóðavæðingunni og uppsveiflunni í hagkerfinu. Tölur um innflutning vinnuafls og þeirra sem leita hælis í Finnlandi hafa um nokkurra ára skeið hækkað umtalsvert. Það endurspeglast einnig í pólitískum umræðum um innflytjendur.

Árið 1990 bjuggu samkvæmt tölfræðinni um það bil 30 þúsund útlendingar í Finnlandi. Nú er fjöldi einstaklinga sem eru af erlendu bergi brotnir um það bil 150 þúsund í landinu. Hlutfallslega hefur fjölgað mikið frá ári til árs en í samanburði við önnur Norðurlönd eða önnur lönd í Evrópu er fjöldinn ekki mikill.

Flestir koma frá grannsvæðunum

Mikill meirihluti innflytjenda í Finnlandi er frá Rússlandi, Eistlandi og Svíþjóð. Um er að ræða einstaklinga sem á einn eða annan hátt eru að snúa aftur til upprunans, eða þá að þeir eiga rætur að rekja til sömu menningarhópa við Eystrasaltið. Allir aðrir hópar einstaklinga með erlent ríkisfang telja færri en 5000 manns. Telji maður þá sem hafa finnskan ríkisborgararétt með, eru tölurnar ívið hærri.

Sá viðburður í finnskum bókmenntum sem mesta athygli vakti í fyrra, var verk eftir Sofi Oksanes, heitir á finnsku Puhdistus (í frjálslegri þýðingu Hreingerning) sem vann til allra helstu bókmenntaverðlauna og skipaði um langa hríð fyrsta sæti vinsældarlistanna. Oksanen er ung kona, foreldrar hennar eru frá Eistlandi. Í bók sinni fjallar hún um neyð kvenna á tímum Sovétríkjanna. Í fyrri verkum hefur hún einkum fjallað um líf Eista í Finnlandi.

Þessi tegund verka er almennt ekki talin tilheyra umfjöllum um málefni innflytjenda heldur innlegg í samtímasöguna og flókin samskipti Finna við Eista og Rússa.

Rússneska heyrist æ oftar á götum finnskra bæja og borga. Í Helsinki einni er hlutfall rússneskumælandi innflytjenda þegar rúmlega tvö prósent af öllum innflytjendum í borginni. Þar að auki skipta rússneskir ferðamenn hundruðum þúsunda.

Auðvitað gætir áhrifa breytinganna í auglýsingum verslana en hvorki í menningarlífinu né fjölmiðlum. Allar tilraunir til þess að koma á laggirnar eigin dagblaði fyrir Rússa í Finnlandi hafa mistekist. Innflytjendur frá Rússlandi er afar sundurleitur hópur. Allt annað gildir um til hvaða grísku rétttrúnaðarkirkju innflytjendurnir frá Rússlandi eiga að tilheyra. Gríska rétttrúnaðarkirkjan í Finnlandi heyrir nefnilega undir yfirbiskupinn í Istanbúl en ekki undir yfirbiskupinn í Moskvu en margir Rússar kysu frekar að tilheyra sinni kirkju.

Þetta er líka annað dæmi um „innbyggðan“ hluta af finnskri fjölmenningu: afar lúterskt land þar sem gríska rétttrúnaðarkirkjan er talin eðlileg sem önnur þjóðkirkja og nýtur opinberrar viðurkenningar.

Ekki margir innflytjendur sem hafa öðlast frægð – enn sem komið er

Í Finnlandi þar sem þegar eru tvö tungumál og tvær kirkjur stefnir allt í átt að fjölmenningu en breytingarnar eru hægfara. Vaxandi, en samt sem áður hverfandi hluti íbúanna sem er af erlendu bergi brotinn, er lítt sýnilegur í hinu opinbera lífi. Einstaka andlit eru þekkt á sjónvarpsskjánum, þáttastjórnendur og örfáir aðrir sem hafa komið fram opinberlega, en þeir sem njóta almannahylli Finna og eru virkir í menningalífinu eru ennþá hópur fremur einsleitra einstaklinga.

Þetta kemur meðal annars fram í því að á þingi þjóðarinnar hefur enginn sem kallast getur leiðtogi verið af erlendu bergi brotinn. Það hefði getað gerst í síðustu kosningum og einhver mun áreiðanlega ná yfir þennan þröskuld í náinni framtíð. Í stjórn sveitarfélaganna og borgarstjórnum er þó nokkuð um fólk sem á rætur að rekja til innflytjenda.

Finna má einstaka dæmi um annað. Til dæmis Umayya Abu-Hanna sem er ættuð frá Palestínu. Hún er þekktur ritstjóri og rithöfundur í Finnlandi. Í kosningunum til Evrópuþingsins í sumar er hún sigurstranglegur frambjóðandi á lista Græningja.

Það er einna helst í skólum á höfuðborgarsvæðinu að fjölmenning er hverdagskostur. Það mun smám saman leiða til þess að fjölmenningin verður sýnilegri þegar ný kynslóð sem hefur tileinkað sér tungumálið og aðlagast finnskri menningu, en breytingarnar verða ekki á einni nóttu. Það er ekki fyrr en á síðustu árum að finnska skólakerfið hefur fyrir alvöru þurft að takast á við áskoranirnar sem fylgja fjölmenningu.

Útlendingahatur kemur fram

Eitt helsta vandamálið varðandi innflytjendur tengist þrátt fyrir allt stjórnmálunum. Það sem hefur einkennt stjórnmálavettvanginn í Finnlandi er að þar hefur til skamms tíma ekki verið neinn alþýðlegur flokkur sem hefur verið á móti útlendingum. Skýringin á því er ef til vill sú að innflytjendur hafa verið fáir og árekstrar á milli menningarheima aðeins smávægilegir.

Nú hefur stuðningurinn við hinn alþýðlega Sannfinnska flokk aukist snarlega og er nú næstum því tíu prósent. Grundvöllur málflutnings flokksins er andstaða við Evrópusambandið og byggir á pólitískri mælskulist flokksformannsins Timo Soinis.

Soini hefur sjálfur ekki smalað atkvæðum með yfirlýsingum um andstöðu við innflytjendur. En öran vöxt flokksins og árangur í sveitarstjórnarkosningunum má samt sem áður þakka stuðningi fólks sem einmitt þetta þema skiptir höfuðmáli. Sömu einstaklingar hafa einnig verið sérstaklega virkir á mismunandi spjallþráðum á Netinu.

Fyrir kosningarnar um ESB sá Soini til þess, að aðaltalsmaður þess hluta flokksins sem einkum hefur verið á móti innflytjendum náði ekki að komast í framboð fyrir flokkinn. Með því að koma í veg fyrir að hann hefði áskorenda innan eigin flokks tryggði hann stöðu sína sem sigurstranglegasta frambjóðenda flokksins og getur nú einbeitt sér að því að gagnrýna ESB. Það er með öllu óljóst hve margir, raunverulega tilheyra þeim hluta flokksins sem eru á móti innflytjendum. En þetta hefur samt sem áður haft áhrif á umræðurnar, sérstaklega vegna þess að hælisleitendum fjölgar ört um leið og áhrifa efnahagskreppunnar fer að gæta í landinu og atvinnuleysi eykst. Ráðherra innflytjendamála, Astrid Thors úr sænska þjóðarflokknum, hefur orðið að verja eigin stefnu gagnvart hatrammri gagnrýni.

Fyrir aðeins ári síðan var litið á það sem sjálfsagðan hlut að þörfin fyrir innflutning vinnuafls ykist hratt vegna þess að skortur var á vinnuafli í Finnlandi. Efnahagskreppan hefur að minnsta kosti um einhvern tíma breytt þeim kringumstæðum. Samtímis hafa viðhorfin einnig orðið skarpari.

Um miðjan apríl undirrituðu allir formenn þingflokkanna á þjóðþingi Finna, nema einn, ávarp á móti kynþáttahatri í aðdraganda kosninganna til Evrópuþingsins og þar var lýst yfir andstöðu við hugsanlegt kynþáttahatur og andstöðu við innflytjendur. Sá eini sem ekki skrifaði undir var Timo Soini fyrir Sannfinnska flokkinn, vegna þess að hann taldi að ávarpið gæti hugsanlega haft áhrif á útnefningu frambjóðenda í eigin flokki.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar