Ríkisstjórnin gortar sig af því að hafa tryggt hærra fjárframlag til menningarstarfsemi en nokkur ríkisstjórn hefur gert. Takmarkið um að láta 1% verðmætasköpunar landsins renna til menningar fyrir árið 2014 er innan seilingar. En ríkisstjórnin og Stórþingið hafa ekki reynt að víkka vitund stjórnmálamanna og samfélagsins um það hvað teljist til menningarpólitíkur. Það er að mestu látið öðrum eftir að rökræða um málfrelsi og fjölmenningu. Það eru engin menningarátök í Noregi.

Trond Giske menningarmálaráðherra er talinn einn af efnilegustu stjórnmálamönum Verkamannaflokksins. Flestir telja að hann muni taka við hlutverki Jens Stoltenberg – þegar þar að kemur. Trond Giske er jafnframt talinn einn af bestu menningarmálaráðherrum sögunnar. Hann hefur tryggt að slegið hefur verið met í framlögum til málaflokksins. Hann hefur útvíkkað menningarhugtakið með því að veita fjárframlög til rokktónleika og annarra alþýðlegra menningarviðburða og í fjölmiðlum hefur hann tekist á við ýmsa valdamikla einstaklinga í norsku menningarlífi.

Ein helstu menningarátök sem upp hafa komið á undanförnum árum snerust um hugmyndir sem gengu út á að sameina lista-, hönnunar- og arkitektasöfn í eitt stórt þjóðminjasafn – eitt aðaldeilumálið snerist um það hvar safnið ætti að vera. Það er lýsandi dæmi um það hvernig norska menningarmálapólitíkin snýst um menningu í þröngum skilningi. Á sama hátt er það lýsandi fyrir ástandið að helsta gagnrýnin sem komið hefur fram á Trond Giske er að hann hafi verið of upptekinn af því að sækja full alþýðlega menningarviðburði. Fyrir tveimur árum var tekin mynd af honum á rokktónleikum með einni vinsælustu rokkdrottningu Noregs þar sem hún sat klofvega á öxlum hans. Á myndinni sem birtist í dagblöðum var hann svo ánægður á svipinn að það er byrjað að skemma fyrir honum.

Deilan um fjölmiðlapólitík

Málefni fjölmiðla heyra jafnframt undir menningarmálaráðherrann en það er jafnframt áberandi hversu þröngt skilgreind fjölmiðlapólitíkin er – og hvernig er litið á hana sem eitthvað frábrugðna menningarpólitík. Hlutverk menningarmálaráðuneytisins er að veita styrki til fjölmiðla, að vera yfirstjórn NRK (norska ríkisútvarpsins) og að stjórna úthlutun útvarps- og sjónvarpsleyfa. Tæknileg atriði eins og úthlutun stafrænna sjónvarpsmerkja og skipulagning internetskerfisins um allt land heyrir undir samgönguráðuneytið þrátt fyrir að þau hafi augljóslega menningarpólitísk áhrif.

Síðustu stórátökin sem snúist hafa um fjölmiðlapólitík tengdust stjórnun NRK og norsku banni við pólitískum auglýsingum. Mannréttindadómstóll Evrópu kvað upp úrskurð seint á síðasta hausti um að framkvæmd Noregs á auglýsingabanninu í tilteknu máli væri ólögmæt. Ríkisstjórnin túlkaði í vetur dóminn á þann hátt að hún ákvað í senn bæði að taka hann til sín og taka hann ekki til sín. Það var hinn fámenni stjórnmálaflokkur eftirlaunaþega sem hafði gefið tilefni til málsins sem dómararnir í Strassborg tóku fyrir og úrskurðurinn byggðist að miklu leyti á því sjónarmiði að pólitískar auglýsingar gætu veitt smáum flokkum málfrelsi.

Ríkisstjórnin með Trond Giske i broddi fylkingar ákvað að halda almenna auglýsingabanninu við líði en lagði um leið á það áherslu að líka ætti að tryggja smáflokkunum umfjöllun í NRK. Þetta var eins og blaut tuska framan í blaðamenn og ríkisstarfsmenn á NRK. Vissulega er almenningsútvarp óaðskiljanlegur hluti pólitísks umhverfis en stjórnmálamenn ákváðu fyrir nokkrum áratugum að þeir myndu ekki skipta sér að ritstjórnarstefnu NRK. Nú litu margir svo á að Trond Giske hefði hug á að taka sér hlutverk yfirritstjóra NRK í kosningabaráttunni sem framundan er – á þann hátt að hann vildi tryggja að eftirlaunaflokkarnir og margir aðrir smáflokkar fengju útsendingartíma í sjónvarpi og útvarpi. Trond Giske hefur neitað þessu en blaðamenn sem eru fullir efasemda trúa honum ekki.

Mörk málfrelsisins

Svo takmörkuð er málfrelsisumræðan sem heyrir undir menningar- og fjölmiðlaráðherrann. Aðrir taka að sér almennari umræðu um skilyrði og takmarkanir málfrelsisins – sérstaklega kannski Jonas Gahr Støre utanríkisráðherra sem færði fyrir því sterk rök fyrir nokkrum vikum að halda yrði umræðunni á lofti. Það gerði hann einnig í tengslum við ráðstefnu Sameinuðu Þjóðanna um kynþáttahatur í Genf en fjöldamargir leiðtogar Vesturlanda sniðgengu hana vegna ræðu forseta Írans sem innihélt alvarlegan áróður gegn Ísrael.

Stjórnarandstaðan á Stórþinginu gagnrýndi Jonas Gahr Støre fyrir að sitja sem fastast á meðan forseti Írans hélt ræðu sína. Stjórnarandstaðan hefur á undanförnum mánuðum beint sjónum sínum sérstaklega að málum sem snerta þann erfiða jafnvægisgang sem er á milli réttar til að tjá sig og réttar til að njóta verndar gagnvart meiðandi ummælum. Stjórnarandstaðan hefur nefnilega fundið veikan blett á ríkisstjórninni. Það kom nefnilega í ljós að forsætisráðherrann – og fjölmargir ráðherrar – tala býsna loðið þegar kemur að því hvar mörk málfrelsisins liggja.

Forsagan er að ríkisstjórnarflokkarnir þrír urðu fyrir löngu sammála um að afnema hina svokölluðu guðlastsgrein úr hegningarlögunum. Miðjuflokkurinn sem er minnsti stjórnarflokkurinn vildi halda í lagagreinina en lét stóru samstarfsflokkana valta yfir sig. Miðjuflokkurinn lét þó reyna á smá aukaleik og fékk augljóslega alla ríkisstjórnina á sitt band um að innleiða skyldi bann við „hatursfullum ummælum“ og „saknæmri atlögu að trúarbrögðum eða lífsskoðunum“. Það var ekki fyrr en þessi áform voru orðin heyrinkunn í þjóðfélaginu að það rann upp fyrir ríkisstjórninni að hægt væri að misnota þetta orðalag til að takmarka málfrelsið og til að vernda trúarlega ofstækismenn fyrir því sem margir myndu telja réttmæta gagnrýni.

Frumvarpið var dregið til baka eftir nokkurra daga fjölmiðlafár. En skaðinn var þegar skeður. Búið var að skapa þá ímynd að ríkisstjórnin væri grunnhyggin hvað þennan málaflokk áhrærði. Sú ímynd festist enn í sessi nokkrum mánuðum síðar þegar í ljós kom að ríkisstjórnin vissi ekki hvaða skoðun hún ætti að hafa á því hvort leyfa ætti lögreglukonum að bera slæður af trúarástæðum við störf sín. Þrátt fyrir að umræður hafi farið fram í allri Evrópu um notkun trúarlegs höfuðfats hafði norska ríkisstjórnin ekki velt mikið vöngum yfir málinu. Fyrst sagði dómsmálaráðherrann að þær ættu að mega það, en dró síðan í land og vildi fresta málinu, en fékk síðan aðstoð forsætisráðherrans sem hafnaði hugmyndinni.

Skortur á umræðu um fjölmenningu

Það er einkar áhugavert varðandi þessi mál í menningarpólitísku samhengi að það er líklega samhengi milli þröngs skilnings á menningu og takmarkaðri pólitískri vitund sem snertir þessar frelsisvangaveltur sem oft koma fram í kjölfar nýs fjölbreytileika í menningu og trúarbrögðum.

Menningarmálaráðherrann var sannarlega ábyrgur fyrir fjölmenningarárinu í fyrra en áhugi hans beindist fyrst og fremst að því að auka fjölbreytileika menningargeirans. Hann hefur í mörg ár verið gagnrýndur fyrir að hafa sagt að fjölmenningartakmarkinu yrði náð þegar leikari af pakistönskum uppruna léki Pétur Gaut í samnefndu leikriti eftir Henrik Ibsen á einu af stóru leiksviðunum.

Það hefur ekki orðið almennileg opinber umræða um fjölmenninguna meðal almennings. Það hefur ekki orðið nein umræða sem gæti gert samfélagið betur undir það búið að taka afstöðu til umræðunnar um „okkur“ og „þá“, um fjölmenningarstefnu og um það hvað ætti að vera norskt sérkenni sem væri þess virði að vernda og verja.

Reynslan af umræðunni um höfuðklæði í lögreglunni sýnir að fjölmenningarmálin brenna á þjóðinni. Stjórnmálamenn reyna að svara þeim spurningum sem vakna meðal þjóðarinnar með því að segja að allir í Noregi verði að hlýða norskum lögum og reglum. En þeir verða óskýrari um leið og þeir eru spurðir út í alþjóðlega samninga og um rétt fólks til að vera öðruvísi þó það geti virkað óþægilega á flesta í samfélaginu.

Í öllu pólitíska litrófinu koma upp áleitnar spurningar sem menn þora næstum ekki að snerta á. Á vinstrivængnum stangast kröfur um réttindi kvenna á við hugsjónina um menningarlegan og hugmyndafræðilegan fjölbreytileika. Það reynir á hægriflokkana að láta ekki frelsishugsjónirnar rekast á við óttann við innflytjendagettó. Framfaraflokkurinn er til að mynda hlynntur einkaskólum en er þó á móti því að komið verði á fót íslömskum skóla í Osló.

Í norskum stjórnmálum er þessi mál flokkuð sem pólitísk mál er snerta aðlögun innflytjenda. Vissulega eru þau það en að öllum líkindum hefði umræðan orðið mun betri ef jafnframt hefði verið litið á þau sem hluta af menningarpólitík – í víðasta skilningi þess orðs.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar