Allar götur frá því að Berlínarmúrinn féll hefur samstarf Svía og Atlantshafsbandalagsins orðið meira og nánara. Svíar taka þátt í tug NATO-æfinga á ári hverju. Aðild þeirra að NATO er þó ekki í augsýn. Sænski þjóðarflokkurinn er eini stjórnmálaflokkurinn sem er fylgjandi fullri aðild að bandalaginu. Og málið kemst ekki á dagskrá sænskra stjórnmála á meðan skoðanakannanir sýna að þjóðin hafnar alfarið aðild. Hins vegar fagnar sænska stjórnin tillögum Thorvalds Stoltenbergs, fyrrverandi utanríkisráðherra Noregs, um aukið varnarsamstarf Norðurlanda.

Niðurstaðan verður alltaf sú sama, að þau fáu lönd sem ekki eiga aðild að NATO-samstarfinu taki engu að síður þátt í því af sama áhuga og skyldurækni og Svíar. Þeir eru nú í jafn miklu samstarfi við Atlantshafsbandalagið og hægt er án þess að eiga aðild að því. Svíar voru komnir með í varnarsamstarfið strax eftir kalda stríðið þegar NATO tók upp náið samstarf við ríki utan bandalagsins um friðargæslu, svonefnt Samstarf um frið. Svíar taka einnig þátt í varnarsamstarfi Vestur-Evrópuríkja í svokölluðum Weag-hópi. Sænsk hersveit æfir reglulega með hersveitum NATO, sænskar friðargæslusveitir eru að störfum í Afganistan og Kosovo undir fána Atlantshafsbandalagsins og sænski herinn hefur tekið upp nánara samstarf við finnska herinn og norrænu NATO-ríkin Noreg og Danmörk.

Snertifælni

Engu að síður er mikil snertifælni ríkjandi gagnvart NATO. Í hvert sinn sem farið er að ræða afstöðu Svía til Atlantshafsbandalagsins verður umræðan tilfinningahlaðin og hatrömm. Þjóðarflokkurinn hefur í trássi við kirkjuna krafist þess að Svíar gangi í NATO. Formælandi flokksins í varnarmálum, Allan Widman, telur skýringuna á tregðu í samskiptum við NATO vera fremur af tilfinningalegum toga en rökrænum. Hans skoðun er sú að Svíar tengi NATO ranglega við vígbúnaðarkapphlaup, baráttu austurs og vesturs og að verið sé að ganga til liðs við hernaðarstefnu Bandaríkjanna.

Á stjórnartíma jafnaðarmanna urðu samskipti Svía og Atlantshafsbandalagsins til muna nánari. En jafnaðarmenn hafna aðild, fyrst og fremst vegna fimmta ákvæðisins í varnarsáttmála NATO sem skuldbindur aðildarríki til að bregðast við verði ráðist á eitt þeirra.

Jafnaðarmenn eru einnig andvígir aðild að viðbragðssveitum NATO með vísan til þess að samstarfið sé þegar fyrir hendi og að framlög til varnarmála séu hvort eð er of naumt skömmtuð.

Þjóðin styður NATO-samstarf

NATO-aðild nýtur lítils stuðnings meðal sænsku þjóðarinnar ef marka má skoðanakannanir. Aftur á móti eru tveir af hverjum þremur Svíum hlynntir því nána samstarfi sem þegar er fyrir hendi. Stuðningurinn er mestur meðal hægrimanna og liðsmanna sænska þjóðarflokksins. Mest er andstaðan meðal kjósenda vinstriflokksins.

Andstaða Svía við aðild að NATO tengist sjálfsmynd þeirra sem hlutlausrar þjóðar. Að sú mynd sé ekki með öllu rétt getur verið erfitt að skilja. Ove Bring, prófessor í alþjóðarétti við Varnarmálaháskólann hefur skrifað bókina Ris og hnig hlutleysisstefnunnar. Þar slær hann út af borðinu goðsögnina um hið hlutlausa og óháða Svíþjóð sem rakin er til valdatíma Karls Jóhannns fjórtánda. Ein af niðurstöðum hans er að Svíar geti ekki lengur, á trúverðugan hátt, haldið fram hlutleysi sínu og að fullyrðingin um að Svíar standi utan bandalaga standist ekki rök. Önnur niðurstaða í bók hans er sú að fimmta ákvæðið í NATO-sáttmálanum þvingi ekki aðildarríki til hernaðaraðgerða. Hægt sé að sýna samstöðu með öðrum hætti. Jafnframt kveði Lissabonsáttmáli Evrópusambandsins á um að aðildarríki ESB séu skuldbundin að hjálpa hvert öðru verði á þau ráðist. Ove Bring telur samt að Svíar hafi lítinn ávinning af því að sækja um aðild að NATO því samstarfið sé hvort eð er svo náið.

Stjórnin fagnar norrænu varnarsamstarfi

Í bók sinni segir Bring að sænska hlutleysisstefnan hafi aldrei verið lögformlega staðfest, líkt og t.d. í Sviss. Í seinni heimsstyrjöldinni hafi þvert á móti verið horfið frá algeru hlutleysi og hafi það dregið úr stríðshættunni. Samkvæmt Ove Bring gáfu Svíar hlutleysið frá sér þegar þeir gengu til liðs við Sameinuðu þjóðirnar 1920. Í sáttmála SÞ hétu aðildarríkin því að verja hvert annað gegn árásum. Og þegar Sovétríkin réðust inn í Finnland 1939 létu Svíar hjá líða að gefa út hlutleysisyfirlýsingu. Á síðari árum hefur líka komið í ljós að samskipti Svía við NATO á árum kalda stríðsins voru umtalsvert meiri en áður var vitað.

Bring segir Svía hafa lent í öngstræti með hlutleysisstefnuna þegar Berlínarmúrinn féll. Og fyrir sjö árum náðu jafnaðarmenn, miðjumenn og kristilegir demókratar samkomulagi um að hætta að nota hugtakið hlutleysi í öryggispólitísku samhengi. Þess í stað átti að nota orðasambandið að vera óháð bandalögum. En jafnvel það orðalag er misvísandi, segir Ove Bring, vegna þess að Svíar eru aðilar að ESB, þar sem meirihluti aðildarríkja er jafnframt innan vébanda NATO.

Þegar Carl Bildt utanríkisráðherra las upp yfirlýsingu stjórnarinnar í utanríkismálum á þingi í febrúar, sagði hann að varnarmálastefnan væri óbreytt. Hann notaði samt ekki gamla frasann um Svíþjóð utan bandalaga. Þess í stað sló hann því föstu að það væri breið pólitísk samstaða um að þróa áfram norrænt samstarf í varnarmálum. Hann lofaði að sænska stjórnin myndi með jákvæðum huga skoða tillögur Thorvalds Stoltenbers um að auka norrænt samstarf á sviði utanríkis- og varnarmála.

Svíar fylgja Finnum

Spurningin um aðild Svía að NATO hefur því verið lögð á ís. Hægimenn eru almennt fylgjandi aðild. En Fredrik Reinfeldt forsætisráðherra og Carl Bildt utanríkisráðherra hafa báðir sagt að málið verði ekki sett á dagskrá fyrr en um það ríki breið pólitisk samstaða. Ef marka má orð Reinfeldts skiptir einnig máli hvaða afstöðu Finnar taka í samskiptum við NATO.

„Ein mikilvæg ástæða fyrir aðild Svía væri að Finnar gengju í Atlantshafsbandalagið”, sagði Reinfeldt þegar málið kom til umræðu í tilefni af heimsókn Angelu Markel, kanslara Þýskalands, til Svíþjóðar á dögunum.

Miklar deilur hafa staðið um sænska herinn síðastliðið ár. Stjórnin, með Sten Tolgfors varnarmálaráðherra í broddi fylkingar, hefur verið höfð að háði og spotti fyrir víðtækan niðurskurð til varnarmála. Þau rök voru færð fyrir niðurskurðinum að kalda stríðinu væri lokið og þær hernaðarógnir sem áður steðjuðu að Svíum væru úr sögunni. Því ætti að breyta hernum úr varnarliði vegna hugsanlegrar innrásar í viðbragðssveitir. En eftir að Rússar réðust inn í Georgiu gerðust þær raddir háværar sem héldu því fram að hættan sem stafaði frá Rússum væri hvergi úr sögunni og því yrðu Svíar áfram að hafa her sem gæti varist innrás.

Föstudaginn 13. mars var tilkynnt að stjórnin myndi beygja sig og taka mið af öllum skýrslum og blaðagreinum þar sem bent hefur verið á breyttar forsendur í heiminum fyrir öryggispólitík. Hætt hefur verið við að fækka hersveitum. Fótgönguliðum verður fjölgað í samræmi við fyrri tillögur og aftur verða sendar hersveitir og nútíma hervagnar til Gotlands.

Nokkrum dögum síðar lagði varnarmálaráðherra fram tillögu um nýjar hervarnir. Þær fela í sér að herskylda verður aflögð og mönnum verði í sjálfsvald sett hvort þeir gangi í herinn. Gert er ráð fyrir að sænski herinn verði skipaður 28.000 hermönnum og liðsforingjum í herdeildum, þar sem fæstir eru fastráðnir. Þorri hermanna mun semja um að gegna borgaralegu starfi, en vera til reiðu þurfi herinn á þeim að halda. Að auki á sérstakt heimavarnarlið að vera skipað 22. 000 manns.

Samkvæmt þessum tillögum á sænski herinn að geta kvatt út 50.000 liðsforingja og hermenn á innan við viku eftir að ákvörðun hefur verið tekin um herkvaðningu.

„Með þessu styrkjum við verulega varnir okkar. Við getum haft allan herstyrkinn til reiðu á mun skemmri tíma til að verja Svíþjóð og sænska hagsmuni”, sagði Sten Tolgfors varnarmálaráðherra þegar hann kynnti tillögurnar.

Í sænsku stjórninni er það fyrst og fremst þjóðarflokkurinn sem hefur barist gegn niðurskurði á framlögum til hersins. Jan Björklund leiðtogi Þjóðarflokksins og menntamálaráðherra sagði nýlega á árlegum fundi samtakanna Þjóð og varnir að það hefðu verið mistök að flytja allan herafla frá Gotlandi.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar