Um þessar mundir fara fram stöðugar umræður í Finnlandi um hvað mæli með og á móti aðild Finna að Norður-Atlantshafsbandalaginu. Fram til þessa hefur aðild eiginlega þótt fjarstæðukennd. Næstu þingkosningar, að tveimur árum liðnum, geta hinsvegar haft afgerandi áhrif á samband Finna við Norður-Atlantshafsbandalagið. Þeir sem styðja aðild hugsa til 2012 sem ársins þegar hægt verður að komast að niðurstöðu í málinu.

Þá munu Finnar hafa kosið nýja ríkisstjórn og nýjan forseta. Þrátt fyrir að dregið hafi verið úr völdum forsetans á sviði innanríkismála, og varla fyrirfinnst jafnt framúrskarandi forsetaefni og Kekkonen, þá hefur forsetinn, enn sem komið er, nokkur ítök á sviði utanríkismála. Málefni varðandi Evrópusambandið eru á borði ríkisstjórnarinnar en að öðru leiti bera ríkisstjórnin og forsetinn sameiginlega ábyrgð á utanríkisstefnunni. Það er forsetinn sem tekur ákvarðanir er varða samskipti Finna við aðrar þjóðir og hann er ennfremur æðsti yfirmaður varnarmála.

Með öðrum orðum þá geta Finnar ekki gengið í Norður-Atlantshafsbandalagið þvert á vilja forsetans. Síst mun slíkt gerast í forsetatíð Tarja Halonens, sökum þess að hún er alger andstæðingur aðildar að Atlantshafsbandalaginu. En kjörtímabili Halonen líkur árið 2012 og verið getur að nýr forseti og önnur ríkisstjórn verði ekki sama sinnis.

Í Finnlandi er oft rætt hve mikil völd forsetinn eigi að hafa, einnig á utanríkisstefnuna og hvort æskilegt væri að fela utanríkisráðherra einum að móta stefnu þessa málaflokks. Það hefði í för með sér að breyta þyrfti stjórnarskrá Finnlands. Ekkert ætti að vera því til fyrirstöðu að hægt væri að innleiða breytingarnar áður en næsti forseti tekur við embætti en nú virðist ekki vera nægilega góð pólitísk samstaða um málið. Þess vegna munu skoðanir nýja forsetans hafa gríðarleg áhrif á aðildarumræðurnar.

Í Finnlandi er óhemju fjölmennt varalið

Það er leikur einn að spá því að opinberri stefnu Finna hvað varðar aðild að Norður-Atlantshafsbandalaginu verði ekki breytt í einu vetfangi, hvorki í innanríkis- né utanríkispólitík. Orðin Finnland og Norður-Atlantshafsbandalagið eru geysilega hlaðin, bæði af meðvituðum skoðunum og ómeðvituðum tilfinningum, sem eiga sér rætur að rekja allt til þess tíma að vetrarstríðið geisaði árið 1939.

Í raun og veru hafa aðföng finnska hersins og stjórnkerfi hans þegar verið aðlöguð að stöðlum bandalagsins. Í verkefnum sem tengjast friðargæslu og neyðaraðstoð vinna Finnar með Norður-Atlantshafsbandalaginu án tiltakandi vandræða. Slík samskipti eru krefjandi en þröskuldurinn að opinberri aðildarumsókn er hár.

Hafa verður í huga að reynsla Finna af varnarmálum er allt önnur en norrænu frændþjóða, sem endurspeglast í þeim úrræðum sem fær eru í dag. Finnar búa enn þann dag í dag, ef til vill einir vestrænna þjóða við herskyldu og hún er talin sjálfsögð og eðlileg. Finnar geta á einum mánuði kallað út 350 000 manna varalið og búið að vopnum, sem er ótrúlegur fjöldi í landi með fimm milljónir íbúa.

Þessi hugsun gengur þvert á hugmyndir sem liggja að baki atvinnuhermennsku í aðildarríkjum Norður-Atlantshafsbandalagsins. Margir þeirra, sem þekkja best til málanna, telja að hægt og rólega væri hægt að fækka í varaliði Finna. En finnskir stjórnmálamenn hallast síður en svo að því að taka slíkar ákvarðanir. Stuðningur við núverandi stöðu í varnamálum er svo mikill að hann veitir ekkert rými til breytinga.

Arfur fortíðar

Skýringuna er að finna í sögubókunum. Finnska þjóðin hefur tvisvar sinnum, veturinn 1940 og sumarið 1944 verið afar hætt komin. Yfirburðaherlið Sovétmanna réðst inn í landið með það að markmiði að hertaka það og breyta samfélagsgerðinni. Í bæði skiptin varðist finnski herinn og í bæði skiptin stóðu Finnar einir í baráttunni (þrátt fyrir að Þjóðverjar hefðu verið bandamenn í stríðinu við Sovétríkin).

Æ síðan hafa Finnar verið þess fullvissir að þeir yrðu sjálfir að standa að vörnum alls landsins meðfram 1300 km löngum landamærum við Rússland.

Eftir stríðið var línudansinn á milli austurs og vesturs erfiður bæði hvað varðaði alþjóðleg sambönd og innanríkisstefnuna. Allt fram á níunda áratug síðust aldar var hlutleysi lykilhugtak í Finnlandi. Menn greindi stórkostlega á um hvað í því fólst. Með hlutleysinu tókst Finnum að halda Moskvu í ákveðinni fjarlægð og leggja grunn að eigin norrænu samfélagi. Þetta guldu þeir fyrir með því að halda Finnlandi utan við flestar gerðir af evrópsku samstarfi meira að segja Evrópuráðinu. Hugmynd um aðild Finna að Norður-Atlantshafsbandalaginu var nánast óframkvæmanleg.

Þrátt fyrir að sá tími sé liðinn er sú skoðun að Finnum beri að halda sig utan við öll hernaðarbandalög ennþá útbreidd. Margir eiga einnig erfitt með að sjá fyrir sér erlent herlið í Finnlandi. Þar má einnig við bæta nokkurs konar raunsæistúlkun á stöðu Finna sem nágranna Rússa. Samkvæmt þeirri túlkun myndi aðild aðeins auka á spennuna við finnsku landamærin og jafnframt minna menn á að Finnar taki enn ákvarðanir varðandi eigin málefni.

Finnar hafa tekið þátt í friðargæsluverkefnum um allan heim. Mest áhersla er nú á Kósavó og Afganistan, á báðum stöðum í nánu samstarfi við Norður-Atlantshafsbandalagið. Reyndar eru aðeins nokkur hundruð finnskir hermenn í Afganistan sem er afar fámennt í alþjóðlegum samanburði. Þátttaka í erlendri neyðaraðstoð skipar ákveðinn sess í varnarmálum Finnlands en er ekki afgerandi þáttur.

Meiri hlutinn á móti Norður-Atlantshafsbandalaginu

Rök aðildarsinna eru að öryggi Finna myndi aukast og að eðli Norður-Atlantshafsbandalagsins hafi breyst. Nú snúist starfsemin fyrst og fremst um skipulagningu alþjóðlegs samstarfs og neyðaraðstoðar, sem í ljósi alþjóðlegra sambanda þjóðarinnar, sé eðlilegt að Finnar taki þátt í.

Aðild Finna að Evrópusambandinu snerist einnig í öllum aðalatriðum um öryggismál. Menn vildu tengja landið vestur-evrópsku skipulagi. En í umræðunum í Finnlandi er ekki hægt að jafna Evrópusambandinu og Norður-Atlantshafsbandalaginu saman. Norður-Atlantshafsbandalagið tengist fyrst og fremst Bandaríkjunum og um það atriði sveiflast álitið allt frá aðdáun til fyrirlitningar.

Það er sífellt verið að gera skoðanakannanir um aðild að Norður-Atlantshafsbandalaginu og niðurstöður þeirra allra ber að sama brunni, greinilegur meirihluti er andvígur aðild. Það hefur ákveðna þýðingu, einkum í ljósi þess að hugsanleg aðild yrði borin undir þjóðaratkvæðagreiðslu. Upp á síðkastið hefur andstaðan eigi að síður minnkað. Fleiri frammámenn í finnsku samfélagi, eins og til dæmis handhafi Friðarverðlauna Nóbels, forsetinn Martti Ahtisaari og fyrrverandi forsætisráðherra Paavo Lipponen eru hlynntir aðild. Þó fylgir sá annmarki, að þeir unnu ekki að framgangi málsins á meðan þeir gegndu embætti.

Afstaðan til Norður-Atlantshafsbandalagsins skiptir stjórnmálaflokkunum í tvær herbúðir. Flokkur hægri manna, sem nýtur aukinna vinsælda, er eini flokkurinn sem opinberlega hefur líst því yfir að hann sé fylgjandi aðild. Innan raða finnska miðjuflokksins og flokki jafnaðarmanna eru nokkrir fylgjandi en flestir eru ennþá andvígir aðild.

Fáir eða engir andstæðingar aðildar útiloka aðild með skilyrðislausri neitun. Í Finnlandi hafa menn um áraraðir veðjað á réttinn til „valfrelsis“ í málefnum Norður-Atlantshafsbandalagsins með öðrum orðum tækifæri Finna til þess að sækja um aðild að hernaðarbandalaginu ef ákvörðun þar að lútandi yrði tekin. Í áraraðir hefur heldur enginn rætt um hlutleysi, þess í stað frelsi til bandalags eða til að halda sig utan hernaðarbandalaga.

Utanríkisstefna Finna er mörkuð fjórða hvert ár og hún byggir á afar ítarlegri og vel undirbúinni úttekt á öryggis- og varnarmálum. Um þessar mundir fer fram umfjöllum um nýjustu úttektina á þjóðþinginu. Í henni kemur fram, eins og við var að búast, að standa skuli við fyrri ákvarðanir. Úttektin hefur þó aðeins áhrif á allra næstu ár.

Athyglinni í úttektinni er einkum beint að skilgreiningu á sambandinu við Norður-Atlantshafsbandalagið. Þar stendur: „Í framhaldinu má einnig færa gild rök fyrir íhugun að aðild Finna að Norður-Atlantshafsbandalaginu.“ Málið snýst eiginlega um með hvaða augum maður vill lesa textann.

Finnar hafa ekki opinberlega tekið afstöðu til skýrslu Torvalds Stoltenberg um norrænt öryggismálasamstarf og hún hefur heldur ekki verið uppspretta að neinum sérstökum umræðum. Skýrslan hlaut blendnar móttökur. Nýjum hugmyndum var hrósað en athyglinni var einkum beint að sameiginlegu loftvarnareftirliti yfir Íslandi, sem flestum þótti framandi verkefni fyrir Finna. Norðurlandaþjóðirnar hafa fram til þessa verið taldar eðlilegir samstarfsaðilar, að minnsta kosti hvað varðar aðföng og annað þess háttar. Líklegt er að umræðurnar taki við sér þegar fjallað verður um skýrsluna á opinberum vettvangi.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar