Danskir stjórnmálamenn verða að ákveða hvernig málum skuli skipað í varnar- og öryggismálum í Danmörku nú þegar nýjar og margvíslegar ógnir steðja að í heiminum. Hornsteinninn verður áframhaldandi aðild að NATÓ en Danir sinna æ hættulegri hernaðaraðgerðum fyrir bandalagið – ekki síst í Afganistan.

Þegar Danir heyra orðið NATÓ dettur þeim fyrst í hug órói og fjölmiðlaæsingur svo mánuðum skiptir um það hvort Anders Fogh Rasmussen eigi möguleika á að verða aðalritari varnarbandalagsins.

Dögum, vikum og mánuðum saman hefur málið valdið mikilli gremju meðal flokksfélaga Foghs og vakið mikinn fögnuð hjá stjórnarandstöðunni sem hefur síst á móti því að sjá á bak forsætisráðherranum í alþjóðlegt starf af hæstu gráðu.

Burtséð frá þessu hefur NATÓ-aðildin í för með sér að danskir stjórnmálamenn, sem á næstunni eiga að þinga um nýtt samkomulag í varnarmálum sem á að taka gildi í upphafi árs 2010, þurfa að takast á við nýtt aðkallandi verkefni.

Rétt eins og önnur aðildarlönd NATÓ verður Danmörk að búa sig undir breyttan heim, þar sem endurmeta verður og skipuleggja upp á nýtt stefnu í varnar- og öryggismálum til að geta tekist á við aðsteðjandi ógnir nýrra tíma.

Í kjallaragrein í Berlingske Tidende hinn 17. mars greinir Per Stig Møller utanríkisráðherra þetta knýjandi verkefni og notar 60 ára afmæli NATÓ á þessu ári til að sýna fram á að myndin af aðsteðjandi ógnum í heiminum hefur gjörbreyst frá því múrinn féll árið 1989 og Sovétríkin hrundu.

„Þá efuðust margir um að NATÓ næði því að verða 50 ára, svo ekki sé talað um 60 ára. En það kom í ljós að rök fyrir tilverurétti NATÓ náðu langt út fyrir þau rök að nauðsyn væri fyrir hernaðarbandalag í kalda stríðinu. Það varð fljótlega ljóst að bandalagið – jafnvel fyrir utan kalt stríð og ógnir gagnvart aðildarlöndunum sjálfum – gegndi mikilvægu hlutverki sem öryggisábyrgðaraðili og öryggissegull,“ skrifar Per Stig Møller.

Í greininni lýsir hann hvernig breyttur heimur hefur breytt pólitísku öryggishlutverki Danmerkur í grundvallaratriðum. Í kalda stríðinu hafi Danir verið „öryggisneytendur“ eins og ráðherrann orðaði það. Núna séu þeir farnir að bjóða öðrum upp á öryggi.

Áður var líf þjóðarinnar háð aðildinni að NATÓ og Danmörk hafði afar takmarkað ráðrúm. Nú á Danmörk þátt í mörgum alþjóðlegum hernaðaraðgerðum á vegum NATÓ í því skyni að koma á friði og öryggi á vettvangi víða í heiminum og minnka hættuna á hvers kyns hryðjuverkaárásum gegn Vesturlöndum.

Nýjar aðsteðjandi ógnir

Framundan eru brýn verkefni sem krefjast mikillar aðlögunarhæfni í varnarmálum Dana og það er einmitt aðalboðskapurinn í nýrri bók – sýnisbók – eftir danska varnar- og öryggismálasérfræðinga.

Titill bókarinnar er – „Fullkomlega verjandi? Brýn hernaðarverkefni í óvissri framtíð“ – og kjarni málsins er að það sem mest knýr á í öryggismálum nú verður stöðugt flóknara en á þó eftir að verða enn flóknara í framtíðinni.

Pólitíski blaðamaðurinn Hans Mortensen skrifar í formála sem ritstjóri bókarinnar að allt hafi verið miklu einfaldara á dögum kalda stríðsins: Hugsanlegi óvinurinn var vel skilgreindur og sömuleiðis hernaðarbandalögin. Eftir lok kalda stríðsins fylgdi stutt bjartsýnistímabil og stjórnmálamenn töluðu um að uppskera „friðarágóðann“. Allir voru sannfærðir um að hægt yrði að spara talsverð útgjöld til varnarmála þegar ekki væri lengur fyrir hendi utanaðkomandi ógn frá gömlu austurblokkinni.

Sú tálvon veiktist við hryðjuverkaárásina hinn 11. september 2001. Þegar hryðjuverkamenn rændu flugvélum og flugu þeim á Pentagon-bygginguna í Washington og jöfnuðu World Trade Center í New York við jörðu, rann skyndilega upp fyrir öllum að heimurinn stæði frammi fyrir aðsteðjandi ógnum og hættum af nýju tagi.

Flókin mynd af aðsteðjandi ógnum

Í nýju bókinni fjalla sérfræðingarnir um margar ógnir sem viðbúið er að steðji að okkur á næstu árum. Mesta ógnin stafi frá löndum sem hafa hrunið og stjórnleysi hefur tekið yfir. Eitt þessara landa er Afganistan, en þátttaka Dana í stríðinu gegn talibönum hefur kostað okkur mikið, bæði í krónum og mannslífum. Í héraðinu Helmand, þar sem eru miklar óeirðir og mikil hætta á ferðum, ráðast talibanar æ ofan í æ á danska hermenn og beina banvænum vegarkantasprengjum gegn farartækjum Dana.

Þegar litið er til framtíðar má búast við að alþjóðasamfélagið verði að fást við fleiri ríki sem hafa hrunið. Við Horn í Afríku stafar skipum nú þegar alvarleg hætta af sjóræningjum frá hinni brostnu Sómalíu.

Nær okkur er Rússland farið að sýna tennurnar og á heimskautasvæðunum mun ísinn bráðna vegna loftslagsbreytinga. Nýjar siglingaleiðir verða til og þar verður hægt að vinna hráefni, svo sem olíu. Afleiðingarnar geta orðið landamæradeilur sem Grænland – og Danmörk – verða að búa sig undir.

Eins og Mikkel Vedby Rasmussen, forstjóri Danskrar stofnunar í hernaðarfræðum, segir er það eitt víst að hershöfðingjar og stjórnmálamenn geta ekki látið sér nægja neina einfalda framtíðarmynd.

Þvert á móti verður að fást við margar og gjörólíkar ógnir.

Sterk tengsl við Bandaríkin

Í grein sinni slær Per Stig Møller því föstu að nýjar pólitískar ógnanir gegn öryggi krefjist annars konar meðferðar en þeirrar gamalkunnu. En það er þó sameiginlegt verkefnum fortíðar og framtíðar að skoðanaskipti milli Bandaríkjanna og Evrópu eru bráðnauðsynleg.

„Það er einmitt fjarlægðin milli Bandaríkjanna og Evrópu sem gerir NATÓ að miðpunkti þegar um er að ræða að finna endingargóða alþjóðlega pólitíska stefnu til að treysta öryggi gegn ógnunum,“ skrifar hann og í dönsku ríkisstjórninni hafa menn bæði vonir og væntingar að bönd þjóðanna beggja vegna Atlantshafs muni styrkjast.

Ýmsir óháðir sérfræðingar líta eins á málið. Í bókinni „Fullkomlega verjandi?“ telur til dæmis prófessor í alþjóðastjórnmálum, Sten Rynning frá Suðurdanska háskólanum, að ný Bandaríkjastjórn undir forystu Baracks Obama og Hillary Clinton muni gagngert vinna að nýjum og endurbættum tengslum við Evrópu og Asíu.

Þannig munu Bandaríkin reyna að virkja fleiri vinsamlega krafta í tengslum við samskipti sín við erfiðu öxulríkin (Afganistan-Írak-Sómalíu-) og erfiðu stórveldin (Rússland og Kína).

Af hálfu Evrópu er einnig unnið að því að efla samvinnuna enn frekar og það sem helst markar tímamót eru skilaboð frá Sarkozy Frakklandsforseta um að Frakkland verði að fullu aðili að NATÓ.

Umbætur á NATÓ

Nauðsynlegt er að gera umbætur á NATÓ til að hægt verði að takast á við þau knýjandi verkefni sem framundan eru og er það takmark dönsku ríkisstjórnarinnar. Per Stig Møller nefnir hernaðaraðgerðina í Afganistan sem dæmi um nauðsyn þess að þróa nýjar samstarfsaðferðir.

Í fyrsta lagi þarf NATÓ að gera meira af því að starfa með öðrum alþjóðlegum framkvæmdaaðilum eins og Sameinuðu þjóðunum og Evrópusambandinu. Per Stig Møller leggur áherslu á að hvor tveggja samtökin stefni að sama marki í öryggismálum. Í Afganistan berst lögreglusveit ESB – undir stjórn Danans Kai Vittrup – fyrir því að mennta og styrkja lögreglu landsins. NATÓ og ESB vinna nú þegar náið saman í Kósóvó og einnig í viðureigninni við sjóræningjana í Adenflóa.

Í öðru lagi er sífellt brýnna að geta samþætt borgaralegar aðgerðir og hernaðaraðgerðir NATÓ. Framvindan í Afganistan hefur sýnt að herlið eitt og sér nægir ekki til að reisa við land og ESB hefur mikilli hæfni á að skipa í borgaralegum kreppuaðgerðum og enduruppbyggingu.

Í stuttu máli verkefnin eru mörg og brýn og á næstu mánuðum mun þröngur hópur talsmanna um varnarpólitík – Søren Gade varnarmálaráðherra er aðalmaðurinn – reyna að gera með sér samkomulag um varnarmál sem tryggi eins og mest má verða að danskar varnir geti tekist á við aðsteðjandi ógnir í framtíðinni.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar