Það skiptir engu máli þó að það sé faðir norska forsætisráðherrans sem hefur viðrað hugmyndina: Ríkisstjórnin mun ekki leyfa norræna varnarsamstarfinu að þróast svo mikið að úr verði norrænt varnarbandalag. Það kæmi aðeins til ef NATÓ og Bandaríkin færu skýlaust fram á það við Noreg að þróa svæðisbundinn varnarsáttmála sem yrði viðbót við varnartrygginguna sem felst í NATÓ-samstarfinu. Ástæðan er að Noregur gerir aldrei neitt annað en það sem Bandaríkin vilja varðandi hápóltískar spurningar sem snerta varnarmál.

Í seinni hluta mars var haldin gríðarmikil heræfing í Norður-Noregi sem 7500 hermenn frá 14 löndum tóku þátt í. Að nafninu til var um NATÓ-æfingu að ræða en strangt til tekið hafði NATÓ engu hlutverki að gegna á æfingunni. Noregur hefur undirbúið samæfingu við einstaklega erfið vetrarskilyrði. Mörgum löndum er boðið að taka þátt í æfingunni – óháð því hvort þau eiga aðild að Atlantshafsbandalaginu eður ei.

Heræfingar NATÓ fara ekki lengur fram á þeim svæðum þar sem megináherslan er að vera viðbúinn árás á fylkingarhliðina í norðri. Það sem eitt sinn hét yfirstjórn hersins í norðri – sem bar sérstaka ábyrgð á að meta ógnir í norðri og getu til að verjast þeim – hefur líka verið lagt niður. Hernaðarbandalagið hefur allt of mikið að gera á Balkanskaga og í Afganistan.

Þessi þróun er þó ekki ný af nálinni. Eftir að NATÓ skilgreindi hernaðarfræðilegt hlutverk sitt að nýju í lok síðustu aldar um að verja öryggishagsmuni sem eru ekki eins þröngt skilgreindir og áður, auk þess sem þeir ná út fyrir nærsvæði NATÓ-landanna, hefur áherslan færst frá nálægum svæðum til fjarlægari svæða. Að auki hefur aðildarríkjum fjölgað verulega í varnarbandalaginu á undanförnum tveimur áratugum – sem hefur haft það í för með sér að þeim hagsmunum sem skilgreindir eru mikilvægir varnarbandalaginu vegna nálægðar hefur fjölgað.

Yfirmaður hermála er fylgjandi norrænu samstarfi

Yfirmaður norska heraflans tók þróunina saman í grein í dagblaðinu Aftenposten um áramótin: ,,Þar sem í NATÓ verða næstum 30 þjóðir sem eru dreifðar um alla Evrópu, og hafa allar gjörólíka öryggishagsmuni og standa ekki frammi fyrir neinni sameiginlegri yfirvofandi ógn, mun [...] þeim hagsmunum fækka sem löndin eiga sameiginlega og þar með mun grafa undan undirstöðum öryggisábyrgðarinnar sem felst í þátttöku í varnarbandalaginu.“

Tilgangur greinarinnar var að rökstyðja aukið norrænt varnarsamstarf. Meginkenningin var að landfræðileg lega landa skipti meira máli en tengsl þeirra við stofnanir. Sú staðreynd að meðal Norðurlanda séu bæði lönd sem eiga aðild að ESB og NATÓ og lönd sem ekki eiga aðild að ESB og NATÓ er ekki eins mikilvæg og að Norðurlönd eigi ,,sameiginlegra hernaðarfræðilegra hagsmuna að gæta” – samkvæmt Sverre Diesen varnarmálaráðherra.

Hann kom þannig með gott útspil til Thorvalds Stoltenbergs sem mánuði síðar kynnti skýrslu sína með 13 tillögum um aukið og eflt norrænt samstarf. Tillagan um gagnkvæma ábyrgð á vörnum hvert annars sem kæmu til viðbótar öðru varnarsamstarfi landanna hljómar skynsamlega á sama tíma og sú varnartrygging sem felst í NATÓ-aðild virðist hafa veikst. Jonas Gahr Støre utanríkisráðherra var líka jákvæður gagnvart tillögunum þó að hann vildi bíða átekta eftir viðbrögðum annarra.

Nú bíður hann bara átekta. Um miðjan mars kom stefnuyfirlýsing frá ríkisstjórninni til Stórþingsins um meginlínurnar í norskri utanríkispólitík og þar er ekkert mat lagt á tillögu Stoltenbergs. Það er vísað til tillagnanna í hlutlausum tón og það er sagt frá því að farið verði yfir tillögurnar í hverju landi fyrir sig og þær teknar formlega til umfjöllunar meðal norrænu utanríkisráðherranna vorið 2009.

Hefði Jonas Gahr Støre viljað koma einhverju efnislega mikilvægu á framfæri um tillögurnar á utanríkisráðherrafundinum sem nú stendur fyrir dyrum hefði hann þurft að viðra það við Stórþingið í stefnuyfirlýsingunni sem send var þinginu. Sú staðreynd að hann gerði það ekki er líklega til marks um að hann er beggja blands. Og þá má segja að flest sé enn við það sama í Noregi allt frá árinu 1947.

Bandaríkin allra mikilvægust

Í þá tíð voru það norrænu forsætisráðherrarnir sem unnu að því að koma varnarbandalagi á fót. Löndin hafa á síðari tímum ekki verið sammála um það hver hafi átt stærstan þátt í því að samningaviðræðurnar runnu út í sandinn en Noregur átti stóra sök á því þar sem við vildum bara gera bandalag við norræn nágrannalönd ef Bandaríkin og Bretland væru ábyrgðaraðilar. Forsætis- og varnarmálaráðherrar á þeim tíma létu sér ekki nægja sænskar yfirlýsingar um að vestræn bandalagsríki kæmu okkur örugglega til bjargar ef öryggi okkar væri ógnað. Þeir vildu að vestræn bandalagsríki lýstu því yfir sjálf – þannig að sovéskir leiðtogar gætu verið þess fullvissir að litið yrði á árás á Norðurlönd sem árás á Bandaríkin og Bretland.

Eftir að Noregur valdi NATÓ-aðild fólst norsk varnarmálapólitík að miklu leyti í að ,,krækja í gogg” Bandaríkjamanna eins og varnarmálaráðherrann þá orðaði það. Það var um að gera að fá Bandaríkjamenn til að skuldbinda sig sem mest í Noregi þannig að þeir myndu sjálfkrafa hjálpa okkur ef alvarlegur vandi steðjaði að. Hernaðaráætlunin fólst líka í því að við andmæltum ekki Bandaríkjunum varðandi þætti er snertu allra mikilvægustu öryggishagsmunina.

Ekkert bendir til þess að þessi stefna sem á sér 60 ára sögu hafi breyst. Í stefnuyfirlýsingunni um utanríkisstefnuna til Stórþingsins er sagt margt fagurt um ,,vef” öryggismála landsins – um öll samtökin og sáttmálana sem gera það að verkum að okkur á að finnast við örlítið öruggari en ef við hefðum verið ein á báti. Það er hins vegar engum vafa undirorpið að það er NATÓ og enginn annar sem tryggir hernaðarlegt öryggi okkar. Í stefnuyfirlýsingunni er skipst á að nota hugtök eins og burðarvirki, undirstaða og hornsteinn. Það finnast engin merki um ummæli varnarmálaráðherrans frá því í janúar um að dregið hafi úr varnartryggingunni sem felst í NATÓ-aðild.

Dulin hrifning á hinu norræna?

Þegar að utanríkis- og varnarmálum kemur í stjórnmálum er aðalatriðið að hugsa til langtíma og geta spáð fyrir um framtíðina en það felur í sér að opinber ummæli eru af og til íhaldsamari en pólitíkin er í raun. Ekki er því hægt að útiloka að ríkisstjórnin og yfirvöld utanríkismála sé í raun áhyggjufull yfir að öryggisábyrgðin sem felst í NATÓ-aðild hafi veikst og séu í raun hrifnari af hinu norræna en þau hafi látið í ljós opinberlega.

Það var að minnsta kosti hægt að ganga út frá því sem gefnu fyrir nokkrum árum þegar NATÓ einblíndi á Afganistan. Nú er varnarbandalagið uppteknara af því að sinna eigin nærsvæðum. Norskir stjórnarerindrekar grobba af því að það sé að örlitlum hluta til okkur að þakka að sú þróun átti sér stað vegna þess að Noregur hafi fyrir ári kynnt skýrslu þar sem þörfin fyrir að NATÓ léti meira til sín taka í aðildarríkjunum var útlistuð. Hugsunin var að stuðningurinn við varnarbandalagið gæti horfið ef borgarar hvers lands væru ekki vissir um að meginmarkmið NATÓ væri að verja einmitt þeirra hagsmuni.

Ef litið er raunsætt á málið er ástæða að ætla að stríðið milli Georgíu og Rússlands í fyrrasumar hafi haft meiri áhrif á þróun NATÓ en frumkvæði stjórnarerindreka Noregs, en það skiptir engu máli svo lengi sem niðurstaðan er jákvæð – séð frá norskum sjónarhóli. Þegar bandalagið fagnar 60 ára afmæli sínu með því að setja af stað vinnu við að þróa nýja hernaðarfræðilega áætlun má gera ráð fyrir að nærsvæðunum verði meiri gaumur gefinn en í þeim hugmyndum sem eru við lýði í dag.

Þar með má reikna með að þörfin fyrir norrænt hernaðarlegt samstarf minnki. En ekki er þar með sagt að tillögur Thorvalds Stoltenbergs dagi uppi sem enn eitt misheppnaða norræna verkefnið. Sumar tillögurnar eru þegar komnar til framkvæmda. Yfirstjórnir hermála í Noregi, Svíþjóð og Finnlandi eru svo langt komnar í að skipuleggja samstarf varðandi tækjakost og menntun að erfitt er að sjá fyrir sér að aftur verði snúið.

Hægt að spara peninga á sérhæfingu

Þegar það rennur upp fyrir norrænu stjórnamálamönnunum hversu mikla fjármuni má spara með því að deila landvarnarbyrðunum á Norðurlöndum verður skjótt hægt að ýta þróun úr vör þar sem löndin sérhæfa sig – eitt í orrustuþotum, annað í árásarvörnum, hið þriðja, hið fjórða og hið fimmta hvert með sinn sjóherafla. Sérhæfingin mun í næstu atrennu þvinga fram fyrirkomulag þar sem Norðurlönd sameinast um að ábyrgjast varnir hvert annars.

Það er ekki loku fyrir það skotið að stórveldin í NATÓ og ESB muni hallast að slíkri þróun eftir nokkur ár. Bæði bandalögin berjast í bökkum við að brúa bilið milli verkefna sem þeim ber að sinna og þeirra meðala sem þau hafa yfir að ráða. Það gæti orðið freistandi að útdeila verkefnum til Norðurlanda – sérstaklega þegar það verður mun dýrara en í dag að krefjast áhrifa á norðursvæðunum.

Einnig er hægt að ímynda sér að norrænt varnarbandalag geti leitt til þess að framkvæmd öryggisábyrgðarinnar verði mun sveigjanlegri en í dag. Það er vandamál fyrir norska yfirstjórn varnarmála að NATÓ hefur varla getu eða vilja til að bregðast við minniháttar og einöngruðum brotum á norsku fullveldi. Hin gagnkvæma öryggisábyrgð hefði kannski verið aðeins trúverðugri ef henni hefði að auki fylgt öryggistrygging frá löndum sem hafa svipaðra hagsmuna að gæta og við. Kannski.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar